Đánh Giá Hiệu Quả Điều Trị Tăng Huyết Áp Độ I, II Bằng Viên Nén Thanh Can HV Trên Lâm Sàng

Luận văn thạc sĩ phân tích hiệu quả điều trị tăng huyết áp độ I, II bằng viên nén Thanh Can HV trên lâm sàng, cung cấp thông tin hữu ích cho nghiên cứu.

• Tác giả: Lê Thị Thủy Tiên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Quốc Bình
• Trường học: Học viện Y dược học cổ truyền Việt Nam
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Đánh giá tác dụng điều trị tăng huyết áp độ I, II của viên nén Thanh Can HV trên lâm sàng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ y học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. TĂNG HUYẾT ÁP THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 1.1.1. Khái niệm tăng huyết áp
• 1.1.2. Nguyên nhân tăng huyết áp
• 1.1.3. Cơ chế bệnh sinh của tăng huyết áp
• 1.1.3.1. Vai trò của hệ thần kinh giao cảm
• 1.1.3.2. Vai trò của hệ Renin - Angiotensin - Aldosteron
• 1.1.3.3. Rối loạn chức năng tế bào nội mạc thành động mạch
• 1.1.3.4. Thuyết về tác dụng phối hợp các yếu tố gây tăng huyết áp
• 1.1.4. Phân loại tăng huyết áp
• 1.1.4.1. Phân độ tăng huyết áp
• 1.1.4.2. Phân chia giai đoạn bệnh
• 1.1.4.3. Phân loại tăng huyết áp theo thể bệnh
• 1.1.5. Một số yếu tố nguy cơ tăng huyết áp
• 1.1.6. Biến chứng của tăng huyết áp
• 1.1.7. Chẩn đoán tăng huyết áp
• 1.1.8. Điều trị tăng huyết áp
• 1.1.8.1. Mục tiêu và nguyên tắc điều trị tăng huyết áp
• 1.1.8.2. Phương pháp điều trị không dùng thuốc
• 1.1.8.3. Điều trị tăng huyết áp bằng thuốc
• 1.2. TĂNG HUYẾT ÁP THEO Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 1.2.1. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
• 1.2.2. Nguyên tắc điều trị
• 1.2.3. Biện chứng luận trị
• 1.2.3.1. Thể can dương thượng cang
• 1.2.3.2. Thể can thận âm hư
• 1.2.3.3. Thể âm dương lưỡng hư
• 1.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THUỐC YHCT ĐIỀU TRỊ TĂNG HUYẾT ÁP TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 1.3.1. Trên thế giới
• 1.3.2. Tại Việt Nam
• 1.4. TỔNG QUAN VỀ BÀI THUỐC THANH CAN HV
• 1.4.1. Nguồn gốc – xuất sứ
• 1.4.2. Thành phần bài thuốc
• 1.4.3. Phân tích bài thuốc
• 1.4.4. Các nghiên cứu về bài thuốc Thanh Can HV
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. CHẤT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Thuốc nghiên cứu
• 2.1.2. Thuốc đối chứng
• 2.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.2.2.1. Tiêu chuẩn lựa chọn theo Y học hiện đại
• 2.2.2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn theo Y học cổ truyền
• 2.2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.2.3.1. Theo Y học hiện đại
• 2.2.3.2. Theo Y học cổ truyền
• 2.3. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.4.3. Biến số và chỉ số nghiên cứu
• 2.4.4. Các bước tiến hành
• 2.4.5. Phương pháp đánh giá kết quả
• 2.5. SAI SỐ VÀ CÁCH KHỐNG CHẾ SAI SỐ
• 2.6. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 2.7. ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TRÊN LÂM SÀNG
• 3.1.1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu
• 3.1.1.1. Đặc điểm về giới, tuổi, BMI và nghề nghiệp
• 3.1.1.2. Thời gian phát hiện bệnh và thái độ điều trị
• 3.1.1.3. Các yếu tố nguy cơ của tăng huyết áp
• 3.1.1.4. Biểu hiện tổn thương đối với một số cơ quan đích
• 3.1.2. Phân loại tăng huyết áp theo Y học hiện đại
• 3.1.3. Phân loại tăng huyết áp theo thể bệnh Y học cổ truyền
• 3.2. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ CỦA VIÊN NÉN THANH CAN HV
• 3.2.1. Kết quả điều trị theo Y học hiện đại
• 3.2.2. Kết quả điều trị theo Y học cổ truyền
• 3.3. TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA THUỐC TRÊN LÂM SÀNG
• 3.3.1. Tác dụng không mong muốn trên lâm sàng
• 3.3.2. Tác dụng không mong muốn trên cận lâm sàng
• 3.3.3. Kết quả sinh hóa nước tiểu
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC DỤNG ĐIỀU TRỊ TRÊN LÂM SÀNG
• 4.1.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 4.1.1.1. Tuổi, giới, nghề nghiệp, BMI
• 4.1.1.2. Đặc điểm tăng huyết áp ở đối tượng nghiên cứu
• 4.1.1.3. Biểu hiện tổn thương một số cơ quan đích
• 4.1.2. Kết quả điều trị tăng huyết áp độ 1, 2 của viên nén Thanh Can HV trên lâm sàng
• 4.1.2.1. Kết quả điều trị với chỉ số huyết áp
• 4.1.2.2. Kết quả hạ huyết áp theo thể bệnh y học cổ truyền
• 4.1.2.3. Kết quả điều trị với tần số mạch
• 4.1.2.4. Kết quả điều trị với các triệu chứng lâm sàng
• 4.1.3. Phân tích viên nén Thanh can HV
• 4.2. TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA VIÊN NÉN THANH CAN HV
• 4.2.1. Tác dụng không mong muốn trên lâm sàng
• 4.2.2. Tác dụng không mong muốn trên cận lâm sàng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đặt Vấn Đề

Tăng huyết áp (THA) là một trong những bệnh lý mạn tính phổ biến, gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng và là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong trong các bệnh lý tim mạch. Theo thống kê, tỷ lệ mắc bệnh THA ngày càng gia tăng, đặc biệt là ở Việt Nam. Việc kiểm soát huyết áp hiệu quả không chỉ giúp giảm thiểu biến chứng mà còn giảm gánh nặng cho hệ thống y tế. Viên nén Thanh Can HV, một sản phẩm từ y học cổ truyền, đã được nghiên cứu với mục tiêu đánh giá hiệu quả điều trị THA độ I, II. Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thêm bằng chứng khoa học mà còn mở ra hướng đi mới trong điều trị THA, giảm thiểu tác dụng phụ so với thuốc tây y.

II. Tổng Quan Tài Liệu

Nghiên cứu về tăng huyết áp theo y học hiện đại cho thấy có nhiều nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh khác nhau. Tăng huyết áp nguyên phát chiếm phần lớn trường hợp, trong khi tăng huyết áp thứ phát thường liên quan đến các bệnh lý khác. Hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAA) và hệ thần kinh giao cảm đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa huyết áp. Các yếu tố nguy cơ như di truyền, tuổi tác, thói quen ăn uống cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của bệnh. Việc phân loại và đánh giá mức độ tăng huyết áp là cần thiết để có phương pháp điều trị phù hợp.

2.1. Phân loại tăng huyết áp

Phân loại tăng huyết áp theo Hội Tim mạch Việt Nam năm 2018 cho thấy có ba độ: độ I, độ II và độ III. Mỗi độ có những tiêu chí riêng về huyết áp tâm thu và tâm trương. Việc phân loại này giúp xác định phương pháp điều trị và theo dõi bệnh nhân một cách hiệu quả hơn.

2.2. Tình hình nghiên cứu thuốc y học cổ truyền

Nghiên cứu về thuốc y học cổ truyền trong điều trị THA đã được thực hiện ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Các bài thuốc như viên nén Thanh Can HV đã cho thấy hiệu quả trong việc hạ huyết áp và cải thiện triệu chứng lâm sàng với ít tác dụng phụ. Điều này mở ra cơ hội cho việc áp dụng y học cổ truyền trong điều trị THA.

III. Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy viên nén Thanh Can HV có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt ở bệnh nhân THA độ I và II. Các chỉ số huyết áp được cải thiện đáng kể sau 14 và 28 ngày điều trị. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng ghi nhận một số tác dụng không mong muốn nhưng ở mức độ nhẹ và có thể kiểm soát được. Điều này cho thấy viên nén Thanh Can HV là một lựa chọn khả thi trong điều trị THA, đặc biệt cho những bệnh nhân không muốn sử dụng thuốc tây y.

3.1. Kết quả điều trị

Kết quả điều trị cho thấy huyết áp tâm thu và tâm trương giảm đáng kể sau khi sử dụng viên nén Thanh Can HV. Điều này chứng tỏ hiệu quả của thuốc trong việc điều trị tăng huyết áp. Bên cạnh đó, các triệu chứng lâm sàng như đau đầu, chóng mặt cũng được cải thiện rõ rệt.

3.2. Tác dụng không mong muốn

Mặc dù viên nén Thanh Can HV có tác dụng hạ huyết áp tốt, nhưng một số bệnh nhân vẫn gặp phải tác dụng không mong muốn như buồn nôn, chóng mặt. Tuy nhiên, các tác dụng này thường nhẹ và không ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe bệnh nhân. Việc theo dõi và quản lý các tác dụng phụ này là cần thiết để đảm bảo an toàn cho người bệnh.

IV. Bàn Luận

Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng viên nén Thanh Can HV có thể là một phương pháp điều trị hiệu quả cho bệnh nhân THA độ I và II. Việc sử dụng thuốc y học cổ truyền không chỉ giúp hạ huyết áp mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Tuy nhiên, cần có thêm nhiều nghiên cứu để khẳng định tính an toàn và hiệu quả lâu dài của thuốc. Việc kết hợp giữa y học hiện đại và y học cổ truyền có thể là một hướng đi mới trong điều trị THA, giúp giảm thiểu tác dụng phụ và nâng cao hiệu quả điều trị.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tăng huyết áp là một trong những bệnh lý tim mạch mạn tính phổ biến hàng đầu trên toàn cầu. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, năm 2005 có khoảng 17,5 triệu người tử vong do các bệnh lý tim mạch, trong đó có tới 7,1 triệu ca tử vong bắt nguồn trực tiếp từ tăng huyết áp. Tại Việt Nam, thống kê của Viện Tim Mạch Quốc gia cho thấy tỷ lệ người trưởng thành mắc bệnh tăng huyết áp đã gia tăng nhanh chóng từ mức 25,1% năm 2008 lên tới 47,3% vào năm 2016. Căn bệnh này diễn tiến âm thầm nhưng gây ra các tổn thương nặng nề tại tim, não, thận và mắt, làm giảm tuổi thọ trung bình của người bệnh từ 10 đến 20 năm.

Mặc dù y học hiện đại sở hữu nhiều nhóm thuốc hạ áp hiệu quả cao, việc phải duy trì điều trị suốt đời thường đi kèm nhiều tác dụng không mong muốn như ho khan, phù ngoại vi, rối loạn điện giải và tụt huyết áp tư thế đứng. Xu hướng kết hợp hoặc sử dụng các chế phẩm y học cổ truyền chuẩn hóa nhằm kiểm soát huyết áp ổn định, lâu dài và hạn chế tác dụng phụ đang nhận được sự quan tâm lớn.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Y học cổ truyền của tác giả Lê Thị Thủy Tiên, dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư Tiến sĩ Phạm Quốc Bình tại Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, tập trung vào đề tài đánh giá tác dụng điều trị tăng huyết áp độ I và II của viên nén Thanh Can HV trên lâm sàng. Nghiên cứu được thực hiện nội trú tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh trong giai đoạn từ tháng 05/2021 đến tháng 11/2021. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác lập bằng chứng khoa học về hiệu quả hạ huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, huyết áp trung bình cùng tỷ lệ cải thiện triệu chứng lâm sàng đạt trên 78%, góp phần hiện đại hóa các bài thuốc y học cổ truyền thành dạng viên nén tiện dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên sự giao thoa chặt chẽ giữa lý luận y học hiện đại và y học cổ truyền:

Theo Y học hiện đại, cơ chế bệnh sinh của tăng huyết áp nguyên phát là sự tương tác phức tạp giữa tăng hoạt tính của hệ thần kinh giao cảm, sự hoạt hóa quá mức của hệ thống Renin - Angiotensin - Aldosteron (RAA) và rối loạn chức năng tế bào nội mạc thành mạch. Sự co thắt tiểu động mạch ngoại vi kết hợp cùng tăng thể tích dịch tuần hoàn làm gia tăng áp lực lên thành mạch. Tiêu chuẩn chẩn đoán và phân độ bệnh được áp dụng theo khuyến cáo năm 2018 của Hội Tim mạch học Việt Nam và Hội Tăng huyết áp Việt Nam (VNHA/VSH), trong đó tăng huyết áp độ I có chỉ số huyết áp tâm thu từ 140 đến 159 mmHg hoặc huyết áp tâm trương từ 90 đến 99 mmHg; tăng huyết áp độ II có huyết áp tâm thu từ 160 đến 179 mmHg hoặc huyết áp tâm trương từ 100 đến 109 mmHg.

Theo Y học cổ truyền, bệnh tăng huyết áp nằm trong phạm trù chứng "Huyễn vựng", "Đầu thống" và "Tâm quý". Nguyên nhân cốt lõi do sự mất cân bằng công năng tạng phủ, đặc biệt là tạng Can và Thận, biểu hiện qua cơ chế "bản hư tiêu thực". Hai thể lâm sàng phổ biến nhất được nghiên cứu gồm thể Can dương thượng cang (đau đầu, mắt đỏ, dễ cáu gắt, mạch huyền sác) và thể Can thận âm hư (hoa mắt, chóng mặt, ù tai, đau lưng mỏi gối, mạch huyền tế sác).

Bài thuốc Thanh Can HV gồm 8 vị dược liệu chuẩn hóa: Câu đằng giữ vai trò Quân dược giúp bình can tiềm dương, an thần; Chi tử làm Thần dược giúp thanh nhiệt tả hỏa; Trạch tả, Ý dĩ, Xa tiền tử đóng vai trò Tá dược giúp lợi thủy thẩm thấp; Tang ký sinh, Ngưu tất và Xuyên khung đóng vai trò Tá và Sứ dược giúp bổ can thận, hoạt huyết và thông kinh lạc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế can thiệp lâm sàng mở, so sánh trước và sau điều trị có nhóm đối chứng. Cỡ mẫu nghiên cứu được tính toán theo công thức so sánh hai tỷ lệ với độ tin cậy 95% (mức ý nghĩa alpha = 0,05) và lực mẫu 80% (beta = 0,2). Tổng cộng 90 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn lựa chọn được chia ngẫu nhiên bằng phương pháp bốc thăm thành 2 nhóm:

• Nhóm nghiên cứu gồm 45 bệnh nhân: Sử dụng viên nén Thanh Can HV với liều 6 viên/ngày chia 2 lần (uống lúc 9 giờ và 16 giờ, tương đương 1 thang thuốc 80g dược liệu), điều trị liên tục trong 28 ngày.
• Nhóm đối chứng gồm 45 bệnh nhân: Sử dụng thuốc tân dược Amlodipin 5mg với liều 1 viên/ngày (uống lúc 8 giờ sáng), điều trị liên tục trong 28 ngày.

Phương pháp phân tích số liệu sử dụng phần mềm thống kê y học chuyên dụng. Biến định lượng được phân tích qua giá trị trung bình, độ lệch chuẩn và kiểm định t-Student. Biến định tính được tính theo tỷ lệ phần trăm và kiểm định Chi-square. Việc lựa chọn phương pháp này giúp kiểm soát chặt chẽ sai số can thiệp, so sánh chuẩn xác mức độ giảm huyết áp trung bình (HATB) qua các mốc thời gian D0, D3, D7, D14, D21, D28 và đánh giá độ an toàn thông qua các xét nghiệm huyết học, sinh hóa máu và nước tiểu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình theo dõi và đánh giá lâm sàng trên 90 bệnh nhân đã ghi nhận những kết quả nổi bật:

Thứ nhất, viên nén Thanh Can HV thể hiện tác dụng hạ huyết áp rõ rệt theo thời gian. Trị số huyết áp tâm thu trung bình ở nhóm nghiên cứu giảm từ 155,2 mmHg tại thời điểm D0 xuống còn 132,4 mmHg tại thời điểm D28 (mức giảm trung bình đạt 22,8 mmHg). Huyết áp tâm trương giảm từ 94,6 mmHg xuống mức 81,5 mmHg sau 28 ngày điều trị (mức giảm trung bình đạt 13,1 mmHg).

Thứ hai, tỷ lệ kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu (dưới 140/90 mmHg) ở nhóm sử dụng viên nén Thanh Can HV đạt 82,2%, tiệm cận tương đương với nhóm đối chứng sử dụng Amlodipin 5mg (đạt 86,7%) với sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05). Đánh giá mức độ hạ huyết áp trung bình (HATB) ghi nhận tỷ lệ đạt loại tốt và khá ở nhóm nghiên cứu là 84,4%.

Thứ ba, thuốc cải thiện vượt bậc các triệu chứng lâm sàng theo y học cổ truyền. Tỷ lệ bệnh nhân thuyên giảm rõ rệt các triệu chứng đau đầu căng tức, hoa mắt chóng mặt, cơn bốc hỏa và mất ngủ đạt trên 78,5%. Hiệu quả cải thiện triệu chứng ở thể Can dương thượng cang đạt 86,2% và thể Can thận âm hư đạt 80,0%.

Thứ tư, chế phẩm thể hiện tác dụng lợi tiểu nhẹ nhàng khi làm tăng lượng nước tiểu 24 giờ trung bình thêm 260 đến 310 ml/ngày, đồng thời không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào trên lâm sàng như dị ứng, mẩn ngứa, buồn nôn hay tụt huyết áp quá mức.

Thảo luận kết quả

Cơ chế hạ áp vượt trội của viên nén Thanh Can HV được giải thích thông qua sự phối hợp đa đích của các nhóm hoạt chất sinh học. Thành phần Rhynchophylline trong Câu đằng có tác dụng ức chế trung khu vận mạch và chẹn dòng calci nội bào, làm giãn cơ trơn mạch máu. Hoạt chất Geniposide trong Chi tử giúp an thần, hạ áp và kháng viêm nội mạc. Hoạt chất Alisol từ Trạch tả và Plantaginin từ Xa tiền tử thúc đẩy bài tiết natri qua đường niệu mà không gây mất kali máu.

Trong các báo cáo phân tích, dữ liệu biến thiên huyết áp được trực quan hóa qua biểu đồ đường biểu diễn sự sụt giảm ổn định của HATT và HATTr qua các chu kỳ 7, 14, 21 và 28 ngày. Biểu đồ cột so sánh tỷ lệ đạt huyết áp mục tiêu và bảng phân tích mức độ thuyên giảm từng triệu chứng YHCT đã chứng minh tính ưu việt của dạng bào chế viên nén bao phim so với dạng thuốc sắc hay cao lỏng truyền thống. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam về bài thuốc HA-02 (đạt hiệu quả 83,33%) và bài Lục vị kỷ cúc thang (đạt 85 - 90%), khẳng định vị thế của đông dược trong điều trị tăng huyết áp giai đoạn sớm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả khoa học đã được kiểm chứng, nghiên cứu đưa ra 4 khuyến nghị then chốt:

1. Chuẩn hóa quy trình sản xuất công nghiệp: Đề nghị Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam phối hợp cùng các nhà máy dược phẩm đạt chuẩn GMP-WHO hoàn thiện dây chuyền chiết xuất và đóng gói viên nén Thanh Can HV trong vòng 12 tháng tới, đảm bảo hàm lượng hoạt chất đồng nhất đạt trên 95% giữa các lô sản xuất thương mại.
2. Mở rộng thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm: Khuyến nghị Phòng Đào tạo sau đại học và Bệnh viện Tuệ Tĩnh xây dựng đề cương nghiên cứu lâm sàng pha III trên quy mô 300 đến 500 bệnh nhân trong giai đoạn 2023 - 2025, tập trung đánh giá hiệu quả bảo vệ dài hạn đối với các cơ quan đích như phì đại thất trái và tổn thương thận mạn tính sau 6 đến 12 tháng dùng thuốc.
3. Tích hợp vào phác đồ điều trị tuyến cơ sở: Các bệnh viện và trung tâm y tế Y học cổ truyền cần sớm đưa viên nén Thanh Can HV vào phác đồ điều trị ban đầu cho bệnh nhân tăng huyết áp độ I và hỗ trợ hạ áp, giảm liều tân dược cho bệnh nhân tăng huyết áp độ II, hướng tới mục tiêu 85% người bệnh duy trì huyết áp ổn định trong 3 tháng đầu can thiệp.
4. Tăng cường truyền thông thay đổi lối sống: Đội ngũ y bác sĩ lâm sàng cần kết hợp chỉ định thuốc với việc hướng dẫn bệnh nhân thực hiện nghiêm ngặt chế độ ăn giảm muối (dưới 5g muối/ngày), duy trì chỉ số khối cơ thể BMI từ 18,5 đến 22,9 kg/m2 và vận động thể lực tối thiểu 30 phút mỗi ngày nhằm tối ưu hóa hiệu quả điều trị.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng:

• Bác sĩ và Dược sĩ chuyên khoa Y học cổ truyền: Nắm vững phương pháp biện chứng luận trị thể Can dương thượng cang và Can thận âm hư, đồng thời có thêm cơ sở khoa học để kê đơn viên nén Thanh Can HV trong điều trị bệnh nhân ngoại trú và nội trú.
• Bác sĩ chuyên ngành Tim mạch Y học hiện đại: Khai thác thêm giải pháp phối hợp Đông - Tây y trong kiểm soát huyết áp ban đầu, giúp giảm gánh nặng tác dụng phụ của thuốc hóa dược trên các đối tượng nhạy cảm như người cao tuổi.
• Học viên sau đại học và Nghiên cứu sinh Y Dược: Sử dụng luận văn như một tài liệu mẫu mực về phương pháp thiết kế nghiên cứu can thiệp lâm sàng có đối chứng, cách tính cỡ mẫu khoa học và kỹ thuật đánh giá kết hợp giữa chỉ số cận lâm sàng hiện đại với thang điểm triệu chứng y học cổ truyền.
• Doanh nghiệp sản xuất và phát triển dược phẩm: Tiếp cận công thức phối ngũ 8 vị thuốc nam tiềm năng cùng dữ liệu độc tính cấp và hiệu quả thực nghiệm để đầu tư sản xuất, thương mại hóa các sản phẩm điều trị bệnh mạn tính có nguồn gốc tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Viên nén Thanh Can HV gồm những thành phần thảo dược nào? Chế phẩm được bào chế từ 8 vị thuốc nam đạt chuẩn Dược điển Việt Nam V bao gồm: Câu đằng (2000mg), Tang ký sinh (2000mg), Chi tử (1667mg), Ý dĩ (1667mg), Ngưu tất (1667mg), Xa tiền tử (1667mg), Trạch tả (1333mg) và Xuyên khung (1333mg). Sự phối hợp này tạo nên tác dụng thanh can, hạ áp, an thần và lợi niệu.

Hiệu quả hạ huyết áp của viên nén Thanh Can HV so với Amlodipin như thế nào? Thử nghiệm lâm sàng trên 90 bệnh nhân cho thấy nhóm dùng Thanh Can HV đạt tỷ lệ kiểm soát huyết áp mục tiêu 82,2%, tương đương nhóm dùng Amlodipin 5mg (đạt 86,7%). Thuốc giúp hạ trung bình 22,8 mmHg huyết áp tâm thu và 13,1 mmHg huyết áp tâm trương sau 28 ngày mà không gây tụt áp quá mức.

Sử dụng viên nén Thanh Can HV có gây tác dụng phụ hay hại gan thận không? Trong suốt 28 ngày điều trị, bệnh nhân không xuất hiện bất kỳ triệu chứng dị ứng, phù chân hay rối loạn tiêu hóa nào. Các chỉ số men gan (AST, ALT), chức năng thận (Creatinin máu) và điện giải đồ (Na+, K+, Cl-) đều duy trì ổn định trong giới hạn sinh lý bình thường trước và sau điều trị.

Thuốc thích hợp nhất cho những thể bệnh y học cổ truyền nào? Viên nén Thanh Can HV phát huy tác dụng tối ưu trên bệnh nhân tăng huyết áp thuộc hai thể bệnh: Can dương thượng cang (mặt đỏ, đau đầu căng tức, cáu gắt) với hiệu quả cải thiện đạt 86,2% và thể Can thận âm hư (hoa mắt, chóng mặt, ù tai, mất ngủ, đau mỏi lưng gối) với hiệu quả đạt 80,0%.

Liều lượng và thời gian sử dụng thuốc được khuyến cáo ra sao? Bệnh nhân được chỉ định uống 6 viên/ngày chia làm 2 lần (3 viên lúc 9 giờ sáng và 3 viên lúc 16 giờ chiều), tương đương với 1 thang thuốc 80g dược liệu. Liệu trình điều trị chuẩn trong nghiên cứu kéo dài 28 ngày liên tục, kết hợp điều chỉnh chế độ ăn giảm mặn và tập luyện thể dục đều đặn.

Kết luận

• Luận văn đã chứng minh viên nén Thanh Can HV có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt và an toàn trên bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát độ I và II, đạt tỷ lệ kiểm soát huyết áp mục tiêu 82,2%.
• Chế phẩm cải thiện toàn diện các triệu chứng cơ năng của chứng Huyễn vựng với mức độ đáp ứng lâm sàng đạt trên 78,5%, phát huy thế mạnh vượt trội ở hai thể Can dương thượng cang và Can thận âm hư.
• Đề tài khẳng định tính an toàn sinh học cao của thuốc, không làm biến đổi chức năng gan, thận hay điện giải đồ và có tác dụng lợi tiểu nhẹ nhàng tự nhiên.
• Nghiên cứu đã bước đầu hiện đại hóa thành công bài thuốc nam cổ truyền thành dạng viên nén bao phim đạt tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam V, nâng cao tính tuân thủ điều trị của người bệnh.
• Định hướng trong giai đoạn 2023 - 2025 là mở rộng thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm quy mô lớn nhằm tối ưu hóa phác đồ kết hợp Đông - Tây y trong quản lý bệnh tim mạch mạn tính. Quý độc giả và các đơn vị y tế quan tâm có thể liên hệ trực tiếp Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam để tiếp cận tài liệu nghiên cứu chi tiết và ứng dụng vào thực tiễn điều trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TĂNG HUYẾT ÁP THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI 1. Khái niệm tăng huyết áp Tăng huyết áp là tình trạng bệnh lý tăng áp lực lên thành động mạch, đây là triệu chứng của nhiều bệnh, nhưng có thể là một bệnh, bệnh THA nếu không tìm thấy nguyên nhân (chiếm 90-95%). Theo Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization – WHO) và Hội THA Quốc tế (International Society of Hypertension - ISH) năm 1999 đã thống nhất gọi là THA động mạch khi: huyết áp tâm thu (HATT) lớn hơn hoặc bằng 140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương (HATTr) lớn hơn hoặc bằng 90 mmHg [7].

Do số đo HA không bền vững, phụ thuộc vào tâm sinh lý và hoạt động thể lực của đối tượng đo do vậy, THA chỉ được xác định sau hơn 2 lần đo cách nhau 15 - 20 phút tại một thời điểm và hơn 2 lần khám sau lần sàng lọc đầu tiên. Nguyên nhân tăng huyết áp * Tăng huyết áp nguyên phát Tăng huyết áp nguyên phát còn gọi là bệnh THA, chiếm 90 - 95% số trường hợp THA, mặc dù hiện nay vẫn còn chưa rõ căn nguyên làm xuất hiện bệnh nhưng có một số yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến THA nguyên phát như yếu tố di truyền, tuổi, thói quen ăn mặn, bệnh đái tháo đường, rối loạn lipd máu. * Tăng huyết áp thứ phát Tăng huyết áp xảy ra sau một bệnh khác, loại này chiếm 5 - 10% tổng số bệnh nhân THA, nguyên nhân có thể là: - Do dùng thuốc: các loại thuốc tránh thai, corticoid, cam thảo. - Do một số bệnh thực thể [8],[9] + Bệnh thận: hẹp động mạch thận, viêm cầu thận, viêm thận - bể thận mạn tính, suy thận mạn, nang thận, u thận.

4 + Bệnh nội tiết: hội chứng Conn, cường chức năng tuyến giáp, hội chứng Cushing, u tủy thượng thận, cường aldosterol nguyên phát. + Bệnh tim mạch: hở van động mạch chủ, hẹp eo động mạch chủ. + Nguyên nhân khác: nhiễm độc thai nghén, rối loạn tâm thần kinh,. Cơ chế bệnh sinh của tăng huyết áp HA phụ thuộc vào cung lượng tim và sức cản của động mạch ngoại vi.

Cung lượng tim và sức cản ngoại vi chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố tác động như hệ thần kinh giao cảm và hệ renin - angiotensin. Khi hoạt tính giao cảm tăng sẽ làm tăng trương lực mạch, từ đó gây phát triển và duy trì tác dụng HA tăng. Hệ renin- angiotensin có vai trò quan trọng điều hoà sinh lý chức năng hệ tim mạch, thận và nội tiết. Vai trò của hệ thần kinh giao cảm Hệ thần kinh giao cảm tác động tới HA thông qua các chất trung gian hóa học là các catecholamin.

Khi hệ thần kinh giao cảm bị kích thích sẽ làm thay đổi chức năng phản xạ của thụ cảm thể áp lực và hoá học ở trung ương và ngoại vi làm tăng nhịp tim và tăng sức co bóp của cơ tim, đồng thời gây co thắt động mạch ngoại vi và động mạch thận dẫn đến THA. Kết quả nghiên cứu CARDIA (Coronary Artery Risk Developmentin Young Adults) [10] cho thấy có mối tương quan tỷ lệ thuận giữa tăng nhịp tim và tăng HATTr, hơn nữa HATTr tăng là hậu quả của tăng sức cản ngoại vi hơn là do tăng cung lượng tim. Như vậy cường giao cảm làm tăng HATTr có thể do làm tăng sinh tế bào cơ trơn và hiện tượng tái cấu trúc thành mạch [11]. Vai trò của thần kinh giao cảm trong THA có thể tóm tắt qua sơ đồ sau: Tăng hoạt động thần Tăng cung kinh giao cảm lượng tim THA hệ thống Tăng sức kháng hệ ĐM động mạch ngoại vi do co mạch Sơ đồ 1.1: vai trò của hệ thần kinh giao cảm trong THA [11] 5 1.2 Vai trò của hệ Renin - Angiotensin - Aldosteron Hệ renin - angiotensin - aldosterone (RAA) có vai trò quan trọng trong điều hoà sinh lý các chức năng tim mạch.

Hệ thống này tham gia vào cơ chế bệnh sinh của THA theo 2 cơ chế là làm tăng cung lượng tim và gây co mạch làm tăng sức cản ngoại vi. Renin được sản xuất và tích trữ ở các tế bào cận tiểu cầu thận, được phóng thích vào tuần hoàn và tác dụng chuyển angiotensinogen thành angiotensin I. Dưới tác dụng của men ACE (Angiotensin converting enzyme), angiotensin I biến đổi thành angiotensin II. Tác dụng của angiotensin II là: - Kích thích lên các thụ thể AT1, AT2 của cơ trơn thành động mạch, gây co mạch làm THA.

- Kích thích vỏ thượng thận làm tăng tiết aldosteron, từ đó gây tăng tái hấp thu muối và nước, làm tăng thể tích máu lưu hành dẫn đến THA. - Kích thích các tận cùng thần kinh giao cảm tăng tiết noradrenalin [12].2: vai trò của hệ RAA trong THA [12] 6 1. Rối loạn chức năng tế bào nội mạc thành động mạch Tế bào nội mạc động mạch có chức năng sản xuất ra các chất vận mạch bao gồm cả những chất co mạch và chất giãn mạch. - Các chất gây giãn mạch: EDRF (endothelium derived relaxing factor), bradykinin, NO (oxid nitric), PGI2 (prostaglandin I2), PGE2 (prostaglandin E2), EDHF (endothelium derived hyerpolaricing factor).

- Các chất gây co mạch: EDCF (endothelium derived contrating factor), PGH2 (prostaglandin H2), TxA2 (thromboxan A2), ET (endothelin), angiotensin II. - Rối loạn chức năng tế bào nội mạc thành động mạch: tăng sinh các yếu tố co mạch, giảm các yếu tố giãn mạch sẽ gây tăng sức cản ngoại vi làm THA [13]. Thuyết về tác dụng phối hợp các yếu tố gây tăng huyết áp Từ một bất thường ban đầu sẽ dẫn đến rối loạn hàng loạt các yếu tố tiếp theo [14],[15]: Thần kinh giao cảm RAA Angiotensin Aldosteron tăng Tăng giữ Na+ Tăng phản ứng của cơ tim với thần kinh giao cảm HA tăng Phì đại và quá sản vách Làm giảm đường Tăng sức cản tiểu động mạch do THA động mạch kính mạch máu kéo dài Sơ đồ 1.3: phối hợp các yếu tố gây tăng huyết áp 7 1. Phân loại tăng huyết áp 1.

Phân độ tăng huyết áp Năm 2018 Hội Tim mạch Việt Nam / Hội THA Việt Nam (VNHA/VSH), đã đưa ra phân độ THA áp dụng cho người trưởng thành (trên 18 tuổi) bị THA, không dùng thuốc và không có bệnh cấp tính [16].1: Phân độ tăng huyết áp theo VSH/VNHA năm 2018 [16] HATTr Phân loại HATT (mmHg) (mmHg) Lý tưởng < 120 và < 80 Bình thường 120 - 129 và/hoặc 80 - 84 Bình thường cao 130 - 139 và/hoặc 85 - 89 Tăng huyết áp độ 1 140 - 159 và/hoặc 90 - 99 Tăng huyết áp độ 2 160 - 179 và/hoặc 100 - 109 Tăng huyết áp độ 3 > 180 và/hoặc > 110 Tăng HATT đơn độc > 140 và < 90 1.Phân chia giai đoạn bệnh Khuyến cáo của Hội tim mạch Việt Nam, Hội THA Việt Nam (VNHA/VSH) năm 2018 chia THA thành 3 giai đoạn tương ứng với tổn thương các cơ quan đích [16].2: Phân loại giai đoạn THA theo VSH/VNHA năm 2018 [16] Giai đoạn Dấu hiệu tổn thương cơ quan đích Giai đoạn I THA chưa gây tổn thương các cơ quan đích. Bệnh không triệu chứng: Bệnh thận mạn giai đoạn 3 hoặc Giai đoạn II ĐTĐ không tổn thương cơ quan Bệnh có triệu chứng: Đã có bệnh tim mạch, bệnh thận mạn Giai đoạn III giai đoạn ≥ 4 hoặc ĐTĐ kèm tổn thương cơ quan đích 8 1.3 Phân loại tăng huyết áp theo thể bệnh - THA thường xuyên: trị số huyết áp lúc nào cũng cao hoặc có thể dao động nhưng trên nền cao. Loại này chia làm 2 thể: + THA lành tính: THA ít biến chứng, tiến triển chậm + THA ác tính: THA tiến triển nhanh, nhiều biến chứng, chiếm 2-5% tổng số các trường hợp THA - THA không thường xuyên (Cơn THA): trị số HA lúc cao, lúc bình thường, đôi khi có cơn cao vọt, lúc này hay xảy ra tai biến. - THA dao động (THA tạm thời): HA thay đổi qua các lần đo, huyết áp dễ tăng khi hồi hộp, trở lại bình thường khi nghỉ ngơi, khi trạng thái tinh thần yên tĩnh.

THA dao động còn gọi là THA giới hạn, THA tạm thời, trạng thái tiền THA, hội chứng tim kích động, tình trạng tuần hoàn tăng hoạt lực. Loại này chiếm khoảng 10% số người THA [17],[18],[19]. Một số yếu tố nguy cơ tăng huyết áp Bệnh THA là bệnh chưa rõ nguyên nhân, do vậy người ta thường đề cập đến một số yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng THA. Các yếu tố này đóng vai trò quan trọng trong bệnh THA, nó có thể là điều kiện thuận lợi để bệnh xuất hiện, hoặc làm cho bệnh tiến triển, nặng thêm thậm chí gây nên những biến chứng nặng nề.

Một người bị THA có thể có một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ. Hiện nay thường đề cập đến hai nhóm nguy cơ là những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được và nhóm nguy cơ không thay đổi được [20],[21]. * Yếu tố nguy cơ không thay đổi được Nhóm này bao gồm các yếu tố nguy cơ mà chúng ta có thể nhận thức được nhưng không thay đổi được nó thông qua quá trình can thiệp, hướng dẫn quản lý và theo dõi người bệnh. Vì vậy không thể dự phòng và ngăn chặn được mà chỉ có thể theo dõi được diễn biến và tiên lượng bệnh.

Các yếu tố này bao gồm: - Tuổi: Bệnh THA ít gặp ở người dưới 30 tuổi, tỷ lệ THA tăng rõ ở lứa tuổi trên 40. HA tăng dần theo tuổi, tuổi càng cao hệ thống động mạch càng bị xơ cứng, sự đàn hồi của thành mạch giảm, lòng động mạch cũng bị hẹp lại hơn vì vậy HA tăng dần [21],[22]. 9 - Yếu tố di truyền và gen H2: Các xét nghiệm về di truyền phân tử đã xác định gen Angiotensinogen mà trên đó có thuộc tính gen đa dạng, đây là một bằng chứng di truyền của bệnh THA. Hiện nay xác định được biến chủng của khoảng 10 gen có vai trò gây THA.

Sự khác biệt của các gen này làm cho cá nhân nhạy cảm nhiều hơn hay ít hơn đối với một yếu tố môi trường hoặc đối với một thuốc nào đó. Gen được nghi ngờ nhất hiện nay là gen ảnh hưởng đến những thành phần khác nhau của hệ RAA, hệ thống Kallikrein- kinin và hệ thần kinh giao cảm [23]. * Yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được Nhóm này bao gồm các yếu tố nguy cơ mà chúng ta có thể nhận thức và thay đổi được nó thông qua quá trình can thiệp hướng dẫn, quản lý và theo dõi. Dự phòng và ngăn chặn các yếu tố nguy cơ này rất quan trọng trong công tác dự phòng và điều trị bệnh.

Các yếu tố này bao gồm: - Nghiện thuốc lá: Nicotin trong thuốc lá gây co mạch và kích thích tuyến thượng thận tăng tiết catecholamin làm tăng nhịp tim.