Luận án tiến sĩ: Đặc điểm từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi

Luận án tiến sĩ phân tích đặc điểm từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi, làm rõ yếu tố ngôn ngữ và giá trị giáo dục.

• Tác giả: Vũ Thị Hương
• Người hướng dẫn: PGS. TS. Tạ Văn Thông
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam
• Đề tài: Đặc điểm từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Những nghiên cứu về từ ngữ chỉ sự vật trong tiếng Việt
• 1.3. Những nghiên cứu về ngôn ngữ trong các ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi
• 1.4. Cơ sở ngôn ngữ học
• 1.5. Cơ sở âm nhạc và tâm lí - giáo dục học
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO VÀ CÁCH GỌI SỰ VẬT QUA CÁC TỪ NGỮ TRONG CA KHÚC TIẾNG VIỆT DÀNH CHO THIẾU NHI
• 2.1. Đặc điểm cấu tạo của các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi
• 2.2. Khái quát về kết quả thống kê - phân loại
• 2.3. Đặc điểm cấu tạo của các từ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi
• 2.4. Đặc điểm cấu tạo của các ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi
• 2.5. Nguồn gốc của từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi
• 2.6. Đặc điểm của cách gọi sự vật qua các từ ngữ trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi
• 2.7. Khái quát về kết quả khảo sát
• 2.8. Miêu tả cách gọi sự vật qua từ ngữ trong CK tiếng Việt dành cho thiếu nhi
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA CÁC TỪ NGỮ CHỈ SỰ VẬT TRONG CA KHÚC TIẾNG VIỆT DÀNH CHO THIẾU NHI
• 3.1. Khái quát về các nhóm từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi
• 3.2. Từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi
• 3.3. Từ ngữ chỉ “người”
• 3.4. Từ ngữ chỉ động vật và bộ phận cơ thể động vật
• 3.5. Từ ngữ chỉ thực vật và bộ phận thực vật
• 3.6. Từ ngữ chỉ đồ vật và các chi tiết của đồ vật
• 3.7. Từ ngữ chỉ hiện tượng tự nhiên và sự vật trừu tượng
• 3.8. Các biểu tượng thường gặp
• 3.9. Biểu tượng trên cơ sở các từ ngữ chỉ động vật
• 3.10. Biểu tượng trên cơ sở các từ ngữ chỉ thực vật
• 3.11. Biểu tượng trên cơ sở các từ ngữ chỉ đồ vật
• 3.12. Biểu tượng trên cơ sở các từ ngữ chỉ hiện tượng thiên nhiên
• 3.13. Biểu tượng trên cơ sở các từ ngữ chỉ người
• 4. CHƯƠNG 4: VAI TRÒ GIÁO DỤC CỦA VIỆC SỬ DỤNG CÁC TỪ NGỮ CHỈ SỰ VẬT TRONG CA KHÚC TIẾNG VIỆT DÀNH CHO THIẾU NHI
• 4.1. Khái quát về vai trò của ca khúc trong giáo dục tri thức đời sống và nhân cách
• 4.2. Vai trò của ca khúc trong giáo dục tri thức đời sống và nhân cách cho thiếu nhi Việt Nam
• 4.3. Sử dụng các từ ngữ chỉ sự vật đối với việc hình thành, phát triển kĩ năng tiếng Việt của thiếu nhi
• 4.4. Sử dụng các từ ngữ chỉ sự vật đối với việc nâng cao nhận thức về thế giới của thiếu nhi
• 4.5. Các từ ngữ chỉ sự vật góp phần giáo dục nhân cách và định hướng các giá trị thẩm mĩ cho thiếu nhi
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận

Chương này tập trung vào việc tổng hợp các nghiên cứu liên quan đến từ ngữ chỉ sự vật trong tiếng Việt và ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi. Các nghiên cứu về từ ngữ chỉ sự vật được phân tích theo hai hướng chính: nghiên cứu về một trường hoặc nhóm từ ngữ tiếng Việt và nghiên cứu đối sánh giữa các ngôn ngữ. Các công trình nghiên cứu về ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi cũng được đề cập, nhấn mạnh vai trò của ca từ trong giáo dục và phát triển ngôn ngữ cho trẻ em.

1.1. Nghiên cứu về từ ngữ chỉ sự vật trong tiếng Việt

Các nghiên cứu về từ ngữ chỉ sự vật trong tiếng Việt tập trung vào các nhóm từ ngữ chỉ người, động vật, thực vật, đồ vật và hiện tượng tự nhiên. Các công trình này phân tích đặc điểm cấu tạo, ngữ nghĩa và cách gọi tên sự vật, đồng thời khám phá mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa. Ví dụ, nghiên cứu của Nguyễn Đức Tồn về từ ngữ chỉ 'sự kết thúc cuộc đời của con người' đã làm rõ đặc trưng văn hóa tư duy của người Việt.

1.2. Nghiên cứu về ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi

Các nghiên cứu về ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi tập trung vào vai trò giáo dục và phát triển ngôn ngữ của ca từ. Ca khúc được xem là phương tiện hiệu quả để giáo dục tri thức đời sống và nhân cách cho trẻ em. Các nghiên cứu này cũng phân tích đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật trong ca từ, góp phần làm rõ mối quan hệ giữa ngôn ngữ và nghệ thuật.

II. Đặc điểm cấu tạo và cách gọi sự vật qua các từ ngữ trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi

Chương này phân tích đặc điểm cấu tạo và cách gọi sự vật qua các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi. Các từ ngữ được phân loại theo cấu tạo và nguồn gốc, đồng thời miêu tả cách gọi sự vật trong ca từ. Kết quả khảo sát cho thấy sự đa dạng trong cấu tạo và cách sử dụng từ ngữ, phản ánh lối tư duy và văn hóa của người Việt.

2.1. Đặc điểm cấu tạo của từ ngữ chỉ sự vật

Các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi được phân tích theo cấu tạo từ và ngữ. Kết quả cho thấy sự đa dạng trong cấu tạo, từ đơn tiết đến đa tiết, phản ánh sự phong phú của ngôn ngữ tiếng Việt. Các từ ngữ này cũng được phân loại theo nguồn gốc, bao gồm từ thuần Việt và từ mượn.

2.2. Cách gọi sự vật qua từ ngữ

Cách gọi sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi được miêu tả chi tiết, bao gồm cách sử dụng từ ngữ để gọi tên người, động vật, thực vật, đồ vật và hiện tượng tự nhiên. Cách gọi tên này phản ánh lối tư duy và văn hóa của người Việt, đồng thời góp phần giáo dục và phát triển ngôn ngữ cho trẻ em.

III. Đặc điểm ngữ nghĩa của các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi

Chương này tập trung vào phân tích đặc điểm ngữ nghĩa của các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi. Các từ ngữ được phân loại theo nhóm nghĩa và biểu tượng, đồng thời khám phá mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa. Kết quả cho thấy sự phong phú trong ngữ nghĩa và biểu tượng của từ ngữ, phản ánh lối tư duy và văn hóa của người Việt.

3.1. Nhóm từ ngữ chỉ sự vật

Các từ ngữ chỉ sự vật được phân loại theo nhóm nghĩa, bao gồm từ ngữ chỉ người, động vật, thực vật, đồ vật và hiện tượng tự nhiên. Mỗi nhóm từ ngữ có đặc điểm ngữ nghĩa riêng, phản ánh cách nhìn nhận và tư duy của người Việt về thế giới xung quanh.

3.2. Biểu tượng trong từ ngữ chỉ sự vật

Các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi cũng mang ý nghĩa biểu tượng, phản ánh lối tư duy và văn hóa của người Việt. Ví dụ, từ ngữ chỉ động vật thường được sử dụng để biểu trưng cho các đức tính hoặc phẩm chất của con người.

IV. Vai trò giáo dục của việc sử dụng các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi

Chương này phân tích vai trò giáo dục của việc sử dụng các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi. Ca khúc được xem là phương tiện hiệu quả để giáo dục tri thức đời sống và nhân cách cho trẻ em. Các từ ngữ chỉ sự vật góp phần hình thành và phát triển kỹ năng ngôn ngữ, đồng thời nâng cao nhận thức về thế giới xung quanh.

4.1. Giáo dục tri thức đời sống và nhân cách

Các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi góp phần giáo dục tri thức đời sống và nhân cách cho trẻ em. Ca từ giúp trẻ nhận thức về thế giới xung quanh, đồng thời định hướng các giá trị thẩm mỹ và đạo đức.

4.2. Phát triển kỹ năng ngôn ngữ

Việc sử dụng các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi cũng góp phần hình thành và phát triển kỹ năng ngôn ngữ cho trẻ em. Ca từ giúp trẻ mở rộng vốn từ vựng và hiểu biết về ngữ nghĩa, đồng thời phát triển khả năng diễn đạt và giao tiếp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Đặc điểm từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Vũ Thị Hương, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Tạ Văn Thông và PGS.TS. Đào Thị Vân, tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên. Luận án thuộc ngành Ngôn ngữ Việt Nam, mã số đào tạo 9220102.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong nghiên cứu ngôn ngữ học, từ ngữ giữ vai trò trung tâm với chức năng gọi tên, biểu thị quan hệ, kiến tạo câu, đồng thời phản ánh phương thức tri nhận và ứng xử văn hóa của cộng đồng bản ngữ. Đối với tác phẩm nghệ thuật, ngôn ngữ luôn là đối tượng khảo sát trọng tâm ở các bình diện hình thức cấu tạo, ngữ nghĩa và phong cách. Âm nhạc dành cho thiếu nhi tại Việt Nam được xác định là phương tiện giáo dục tri thức đời sống và nhân cách trong nhà trường, đặc biệt ở cấp Tiểu học và Trung học cơ sở. Sức hấp dẫn của ca khúc thiếu nhi có sự đóng góp căn bản từ phần ca từ. Mặc dù các nghiên cứu về ca khúc tiếng Việt đã được triển khai dưới nhiều góc độ khác nhau, song việc khảo sát chuyên biệt về lớp từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi vẫn là vấn đề còn bỏ ngỏ. Việc phân tích lớp từ ngữ này giúp làm rõ đặc điểm ca từ trong văn bản nghệ thuật, cách thức định danh và gọi tên sự vật, đồng thời cung cấp luận cứ cho mối quan hệ giữa ngôn ngữ học, giáo dục học và âm nhạc học.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ đặc điểm của từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi trên các phương diện: đặc điểm cấu tạo, cách gọi sự vật (danh pháp hay chỉ sự vật), đặc điểm ngữ nghĩa và vai trò giáo dục. Từ đó, luận án hướng tới việc nâng cao hiệu quả sử dụng từ ngữ trong các sáng tác âm nhạc dành cho thiếu nhi Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác lập 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa một số khái niệm lí thuyết về cơ sở ngôn ngữ học (từ vựng - ngữ nghĩa, trường nghĩa, phong cách học) và một số vấn đề tâm lí học, giáo dục học làm cơ sở lí luận để triển khai đề tài.
2. Khảo sát, thống kê, phân loại các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi.
3. Miêu tả đặc điểm của các từ ngữ chỉ sự vật về cấu tạo, cách gọi sự vật và ngữ nghĩa trong các ca khúc dành cho thiếu nhi.
4. Tìm hiểu vai trò giáo dục của việc sử dụng các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc thiếu nhi.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các từ ngữ chỉ sự vật (con người, đồ vật, động vật, thực vật, hiện tượng tự nhiên, sự vật trừu tượng) xuất hiện trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi được sáng tác từ năm 1945 đến nay.
• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào ba bình diện chính: (1) Đặc điểm cấu tạo từ ngữ và cách sử dụng từ ngữ để gọi sự vật; (2) Đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ sự vật; (3) Vai trò giáo dục của việc sử dụng các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc thiếu nhi.
• Phạm vi ngữ liệu: Khảo sát 736 bài hát thiếu nhi tiêu biểu từ năm 1945 đến nay, được thẩm định bởi Hội đồng Âm nhạc và tuyển chọn trong các ấn phẩm chính thức:
  • Tổng tập bài hát thiếu nhi Việt Nam: Giai điệu thần tiên (gồm các tập 1, 2, 3, 4 do Hội Âm nhạc Hà Nội biên soạn, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, 2013);
  • 50 bài hát nhi đồng được yêu thích (Nhà xuất bản Âm nhạc);
  • Trẻ thơ hát (Cù Minh Nhật tuyển soạn, Nhà xuất bản Âm nhạc).

Tiêu chí	Nội dung xác lập trong luận án
Tên đề tài	Đặc điểm từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi
Tác giả	Vũ Thị Hương
Cơ sở đào tạo	Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên
Ngành và Mã số	Ngôn ngữ Việt Nam – Mã số: 9220102
Người hướng dẫn	1. PGS.TS. Tạ Văn Thông; 2. PGS.TS. Đào Thị Vân
Dung lượng ngữ liệu	736 ca khúc thiếu nhi (giai đoạn từ năm 1945 đến nay)

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân tích tổng quan lịch sử nghiên cứu dựa trên hai mảng tư liệu chính: các công trình nghiên cứu về từ ngữ chỉ sự vật trong tiếng Việt và các công trình nghiên cứu về ngôn ngữ trong ca khúc.

Các nghiên cứu về từ ngữ chỉ sự vật trong tiếng Việt

Vận dụng lí thuyết hệ thống - cấu trúc của F. de Saussure, các công trình đi trước được luận án phân chia thành hai hướng tiếp cận cơ bản:

Hướng nghiên cứu nội bộ tiếng Việt theo trường hoặc nhóm từ vựng

• Nhóm từ ngữ chỉ người: Phạm Tất Thắng nghiên cứu tên chính danh người Việt dưới dạng tổ hợp định danh, xác lập 5 kiểu tên gọi có độ dài từ 2 đến 6 thành tố với 13 khuôn cấu trúc; Nguyễn Đức Tồn khảo sát danh học và ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ sự kết thúc cuộc đời, tên gọi bộ phận cơ thể gắn với biểu trưng tâm lí; Phạm Thị Hoà khảo sát hiện tượng nhiều nghĩa của động từ nói năng qua cơ chế ẩn dụ và hoán dụ; Nguyễn Thị Thu Hiền nghiên cứu trường từ vựng chỉ người Tây Nguyên trong tác phẩm của Nguyên Ngọc; Đỗ Thị Kim Liên khảo sát từ ngữ thể hiện quan niệm về nữ giới trong tục ngữ Việt.
• Nhóm từ ngữ chỉ động vật: Hoàng Trọng Canh thống kê 1911 từ ngữ nghề biển vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh; Nguyễn Văn Nở phân tích cơ chế tạo nghĩa biểu trưng của hình ảnh động vật trong tục ngữ; Nguyễn Thị Bạch Dương khảo sát trường từ vựng động vật trong 812 truyện đồng thoại Việt Nam; cùng các nghiên cứu của Nguyễn Bích Hà, Đỗ Thị Hoà, Trịnh Thị Cẩm Lan, Triều Nguyên.
• Nhóm từ ngữ chỉ thực vật: Cao Thị Thu khảo sát 657 tên gọi thực vật trong Từ điển tiếng Việt; Bùi Minh Toán phân lập 58 từ chỉ cỏ cây trong Truyện Kiều thành 3 tiểu trường (khái quát, cụ thể, bộ phận); Đặng Thị Hảo Tâm vận dụng lí thuyết trường nghĩa phân loại 5 tiểu trường thực vật trong thơ Nôm Đường luật.
• Nhóm từ ngữ chỉ đồ vật, hiện tượng tự nhiên, hiện tượng xã hội: Nguyễn Văn An nghiên cứu từ ngữ nghề gốm Thổ Hà; Hoàng Trọng Canh nghiên cứu từ ngữ chỉ công cụ sản xuất, sinh hoạt Nghệ - Tĩnh; Đặng Thị Hảo Tâm nghiên cứu trường từ vựng món ăn; cùng các công trình của Nguyễn Phương Anh, Lê Thị Hà, Chu Thị Hảo, Trần Thị Mai, Trịnh Sâm, Hồ Xuân Tuyên, Đinh Thị Trang.

Hướng nghiên cứu đối sánh ngôn ngữ

• Nguyễn Thúy Khanh đối sánh 623 tên gọi động vật trong tiếng Việt với tiếng Nga, chỉ ra đặc trưng tư duy phạm trù mạnh hơn ở tiếng Nga và xu hướng ẩn dụ, hoán dụ trong tiếng Việt;
• Nguyễn Thế Truyền đối sánh cấu trúc định danh của 652 tên gọi loài chim trong tiếng Hán và 318 tên gọi trong tiếng Việt, phân tích 14 yếu tố khu biệt theo phương thức ghép chính phụ;
• Nguyễn Ngọc Vũ phân tích 243 từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Hán và 301 từ ngữ trong tiếng Việt qua tục ngữ, ca dao bằng mô hình ẩn dụ và hoán dụ ý niệm;
• Các công trình đối sánh khác của Chănphômavông, Phan Văn Quế, Nguyễn Thanh Tùng.

Các nghiên cứu về ngôn ngữ trong ca khúc

• Nghiên cứu chung về ca từ: Dương Viết Á trong công trình Ca từ trong âm nhạc Việt Nam (2005) đã xác định khái niệm ca từ là toàn bộ phần ngôn ngữ văn học trong tác phẩm âm nhạc và phân tích mối quan hệ giữa loại hình ngôn ngữ với lời ca. Bùi Vĩnh Phúc nghiên cứu ngôn ngữ nghệ thuật trong âm nhạc Trịnh Công Sơn. Phạm Thị Mai Thu (2015) khảo sát đặc điểm từ vựng - ngữ nghĩa của ca từ trong diễn xướng chầu văn.
• Nghiên cứu ca từ theo tác gia và thể loại: Lê Thị Thu Hiền (2007), Nguyễn Thị Bích Hạnh (2008), Hàn Thị Thu Hường (2010) nghiên cứu ca từ Trịnh Công Sơn ở các bình diện nhân sinh quan, biểu tượng và so sánh tu từ; Lê Ngọc Hậu (2002) nghiên cứu ca từ cho giới trẻ; Nguyễn Thị Kim Soa (2011) tìm hiểu ca khúc sử dụng chất liệu dân ca Nghệ Tĩnh.
• Nghiên cứu về ca khúc thiếu nhi: Đỗ Thị Minh Chính khảo sát quá trình chuyển hóa từ đồng dao truyền thống sang bài hát đồng dao cho thiếu nhi trong nhà trường. Nhiều nhạc sĩ có đóng góp lớn được điểm lại gồm Phong Nhã, Lưu Hữu Phước, Phạm Tuyên, Hàn Ngọc Bích, Hoàng Long, Hoàng Lân.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình đi trước chủ yếu xem xét ca từ như một yếu tố phụ trợ trong nghiên cứu âm nhạc học hoặc tiếp cận văn hóa học, chưa có công trình nào miêu tả chuyên biệt, có hệ thống về mặt ngôn ngữ học đối với lớp từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi. Luận án được triển khai để giải quyết khoảng trống này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Quan niệm về từ, ngữ và từ loại tiếng Việt

• Từ: Tiếp thu quan niệm của Nguyễn Thiện Giáp, Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh Thuyết và Đỗ Hữu Châu, từ được định nghĩa là đơn vị ngôn ngữ nhỏ nhất độc lập về hình thức và ý nghĩa, có tính bất biến về ngữ âm và đồng loạt về cấu tạo, ngữ pháp, ngữ nghĩa. Về phương thức cấu tạo, tiếng Việt sử dụng ba phương thức: từ hóa hình vị (tạo từ đơn đơn âm), ghép hình vị (tạo từ ghép phân nghĩa và từ ghép hợp nghĩa), và láy hình vị (tạo từ láy).
• Ngữ và danh ngữ: Tiếp thu quan niệm của Diệp Quang Ban, ngữ là tổ hợp từ có quan hệ chính phụ gồm thành tố chính và thành tố phụ. Danh ngữ là ngữ có danh từ làm trung tâm. Luận án phân loại danh từ thành danh từ riêng và danh từ chung (gồm danh từ tổng hợp và danh từ không tổng hợp: danh từ chỉ đơn vị, danh từ chỉ sự vật, danh từ chỉ chất liệu, danh từ trừu tượng). Đồng thời xem xét các trường hợp danh động từ và danh tính từ.

Lý thuyết ngữ nghĩa và trường từ vựng - ngữ nghĩa

• Cấu trúc nghĩa của từ: Luận án vận dụng mô hình tháp nghĩa không gian của Đỗ Hữu Châu (kế thừa các quan niệm của A. A. Reformatski và Ju. D. Aprecjan). Nghĩa của từ gồm các thành tố: nghĩa biểu vật, nghĩa biểu niệm, nghĩa biểu thái và nghĩa ngữ pháp.
• Trường từ vựng - ngữ nghĩa: Tiếp thu lí thuyết trường của J. Trier và Đỗ Hữu Châu, phân chia thành: trường nghĩa dọc (trường biểu vật, trường biểu niệm) và trường nghĩa ngang (trường tuyến tính, trường liên tưởng). Luận án khảo sát hiện tượng chuyển trường nghĩa và biểu tượng ngôn ngữ – kết quả của quá trình ẩn dụ hóa từ sự vật cụ thể sang ý niệm trừu tượng.

Lý thuyết định danh và cách gọi sự vật

• Dựa trên quan điểm của G. Consanski và Nguyễn Thiện Giáp, luận án phân biệt:
  • Định danh: Thuộc hệ thống ngôn ngữ, tạo ra tên gọi chung có tính ổn định trong từ vựng cộng đồng.
  • Cách gọi sự vật (chỉ sự vật/danh pháp): Thuộc bình diện lời nói và tạo lập văn bản nghệ thuật cụ thể. Đây là hoạt động lựa chọn, kết hợp linh hoạt mang tính cá nhân, phụ thuộc vào ngữ cảnh và phong cách tác giả.
• Khái niệm sự vật: Là những thực thể vật chất hoặc khái niệm trừu tượng có ranh giới phân biệt, chiếm chỗ trong không gian hoặc trong tâm thức, bao gồm con người, động vật, thực vật, đồ vật, hiện tượng tự nhiên và sự vật trừu tượng.

Cơ sở âm nhạc và tâm lí - giáo dục học

• Khái niệm ca từ theo Dương Viết Á: Phần ngôn ngữ văn học trong tác phẩm âm nhạc (bao gồm tiêu đề, đề từ, ghi chú và lời ca).
• Mối quan hệ giữa ca từ và ca khúc: Ca khúc thiếu nhi có đặc thù về âm vực khiêm tốn (thường trong vòng 1 quãng 8), giai điệu mô phỏng âm điệu tiếng nói, cấu trúc lời ca rõ ràng, lặp lại có quy luật để phù hợp với lứa tuổi từ mầm non đến trung học cơ sở.

Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu

• Phương pháp miêu tả: Phân tích các đặc tính ngữ âm, cấu tạo, ngữ pháp và ngữ nghĩa của từ ngữ; tổng hợp thành các quy luật gọi tên và sử dụng.
• Phương pháp phân tích nghĩa: Phân tích quan hệ ngữ nghĩa trong văn bản, ngữ cảnh xuất hiện, sự biến đổi nghĩa bề mặt sang nghĩa biểu trưng.
• Thủ pháp hệ thống hóa: Xác lập danh sách và hệ thống hóa các biểu thức ngôn ngữ chỉ sự vật.
• Thủ pháp thống kê, phân loại: Định lượng tần số xuất hiện, phân loại các mô hình cấu tạo, nhóm nghĩa và quy luật phân bố của các từ ngữ.
• Cách tiếp cận liên ngành: Kết hợp tri thức Ngôn ngữ học với Âm nhạc học, Văn hóa học, Tâm lí học và Giáo dục học.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Ngữ liệu được trích xuất từ 736 văn bản bài hát thiếu nhi trong ba tuyển tập: Tổng tập bài hát thiếu nhi Việt Nam: Giai điệu thần tiên (4 tập, 2013), 50 bài hát nhi đồng được yêu thích và Trẻ thơ hát.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận

Chương 1 có dung lượng từ trang 6 đến trang 46 của luận án, thực hiện hai nội dung chính:

• Hệ thống hóa toàn diện các hướng nghiên cứu trong nước về từ ngữ chỉ sự vật trong tiếng Việt (nghiên cứu nội bộ theo các tiểu trường người, động vật, thực vật, đồ vật, hiện tượng; nghiên cứu đối sánh Việt - Nga, Việt - Hán) và các nghiên cứu về ca từ trong âm nhạc Việt Nam.
• Thiết lập khung lí thuyết liên ngành làm công cụ nghiên cứu: lí thuyết từ và ngữ tiếng Việt (quan niệm Đỗ Hữu Châu, Diệp Quang Ban); lí thuyết ngữ nghĩa và trường từ vựng; phong cách học văn bản nghệ thuật (quan niệm Đinh Trọng Lạc, Nguyễn Hữu Đạt); lí thuyết định danh ngôn ngữ và cơ chế tạo lập biểu thức gọi sự vật trong lời nói; cơ sở âm nhạc học về ca từ (Dương Viết Á) và đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi thiếu nhi.

Chương 2: Đặc điểm cấu tạo và cách gọi sự vật qua các từ ngữ trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi

Chương 2 có dung lượng từ trang 47 đến trang 81, tập trung khảo sát các đơn vị từ ngữ chỉ sự vật ở phương diện hình thức cấu tạo và cơ chế gọi sự vật:

• Đặc điểm cấu tạo:
  • Thống kê, phân loại các biểu thức ngôn ngữ chỉ sự vật (Bảng 2.1a) và tổng kết số lượt dùng theo tần số xuất hiện (Bảng 2.1b).
  • Khảo sát cấu tạo từ chỉ sự vật: Phân tích tỉ lệ và đặc điểm của từ đơn (từ đơn đơn âm như ông, bà, mẹ, chim, hoa; từ đơn đa âm phiên âm như ô tô, ti vi, ghi ta, rô bốt, Đô-rê-mon); từ ghép (từ ghép phân nghĩa như chim sâu, cá rô, xe đạp, nón lá; từ ghép hợp nghĩa như bố mẹ, thầy cô, cây cỏ, đất trời); và từ láy.
  • Khảo sát cấu tạo ngữ chỉ sự vật: Phân tích các mô hình danh ngữ (Bảng 2.2) với cấu trúc thành tố chính (danh từ trung tâm) kết hợp các thành tố phụ trước (chỉ số lượng, loại thể) và thành tố phụ sau (chỉ đặc trưng, phẩm chất, sở hữu, vị trí).
  • Nguồn gốc từ ngữ: Xác định nguồn gốc thuần Việt chiếm ưu thế, kết hợp với các từ gốc Hán mang sắc thái trang trọng và các từ gốc Ấn Âu phiên âm dùng cho các đồ vật, nhân vật hiện đại.
• Đặc điểm của cách gọi sự vật:
  • Tổng hợp các cách gọi sự vật (Bảng 2.3) thông qua các biểu thức gọi sự vật (BTGSV).
  • Miêu tả và mô hình hóa cách gọi sự vật qua 3 mô hình phương thức:
    • Mô hình phương thức cơ sở (Bảng 2.4): Sử dụng các danh từ định danh trực tiếp sự vật.
    • Mô hình phương thức phức (Bảng 2.5): Mở rộng cấu trúc bằng các thành tố miêu tả, so sánh hoặc hoán dụ, ẩn dụ để cụ thể hóa hình ảnh.
    • Mô hình phương thức rút gọn (Bảng 2.6): Lược bỏ bớt thành tố loại thể hoặc thành tố chỉ loại lớn, tạo nên cách gọi ngắn gọn, nhịp nhàng theo giai điệu bài hát.

Chương 3: Đặc điểm ngữ nghĩa của các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi

Chương 3 có dung lượng từ trang 82 đến trang 114, đi sâu phân tích hệ thống ngữ nghĩa và cơ chế biểu trưng:

• Phân loại các nhóm từ ngữ chỉ sự vật (Bảng 3.1): Hệ thống hóa thành 5 nhóm tiểu trường ngữ nghĩa cụ thể:
  1. Từ ngữ chỉ người: Khảo sát từ ngữ chỉ người trong gia đình theo quan hệ thứ bậc (Bảng 3.2: ông, bà, bố, mẹ, anh, chị, em...) và từ ngữ chỉ người trong quan hệ xã hội (Bảng 3.3: thầy giáo, cô giáo, bạn bè, chú bộ đội, cô công nhân, Bác Hồ...).
  2. Từ ngữ chỉ động vật và bộ phận cơ thể động vật: Phân loại theo phạm vi sinh trưởng (Bảng 3.4: động vật nuôi trong nhà, động vật hoang dã, loài sống dưới nước, côn trùng, chim muông).
  3. Từ ngữ chỉ thực vật và bộ phận thực vật: Phân loại theo phạm vi sinh trưởng (Bảng 3.5: cây bóng mát, hoa, quả, cây lương thực, cây cảnh).
  4. Từ ngữ chỉ đồ vật và các chi tiết của đồ vật: Phân loại theo phạm vi sử dụng (Bảng 3.6: đồ dùng học tập, đồ chơi, trang phục, phương tiện giao thông, công cụ lao động).
  5. Từ ngữ chỉ hiện tượng tự nhiên và sự vật trừu tượng: Khảo sát các từ ngữ chỉ thời tiết, thiên thể, thời gian và các khái niệm trừu tượng (Bảng 3.7: mặt trời, vầng trăng, ánh sao, gió, mưa, niềm vui, tình bạn, tuổi thơ...).
• Các biểu tượng thường gặp:
  • Phân tích cơ chế chuyển trường nghĩa để tạo lập biểu tượng nghệ thuật dựa trên các nhóm từ ngữ: biểu tượng từ động vật (chim bồ câu – hòa bình; con ong, con kiến – chăm chỉ; mèo lười – thói xấu); biểu tượng từ thực vật (cây tre, cây lúa – quê hương, sức sống; hoa sen – thanh cao); biểu tượng từ đồ vật (khăn quàng đỏ, trang sách hồng); biểu tượng từ hiện tượng thiên nhiên (mặt trời, vầng trăng, ánh sao); biểu tượng từ người (hình ảnh Bác Hồ, bàn tay mẹ).

Chương 4: Vai trò giáo dục của việc sử dụng các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi

Chương 4 có dung lượng từ trang 115 đến trang 149, luận giải giá trị ứng dụng sư phạm và chức năng tác động của ca từ:

• Khái quát vai trò của ca khúc trong việc giáo dục tri thức đời sống và nhân cách cho trẻ em Việt Nam.
• Ba vai trò giáo dục cụ thể của từ ngữ chỉ sự vật:
  1. Hình thành và phát triển kĩ năng tiếng Việt: Giúp trẻ làm giàu vốn từ vựng chỉ sự vật xung quanh, nắm bắt các cấu trúc ngữ pháp danh ngữ chuẩn mực, rèn luyện cách phát âm và khả năng liên kết văn bản.
  2. Nâng cao nhận thức về thế giới: Mở rộng hiểu biết của thiếu nhi về các sự vật trong thế giới tự nhiên (muông thú, cây cỏ, thời tiết) và đời sống xã hội (nghề nghiệp, các mối quan hệ gia đình, trường học, đất nước).
  3. Giáo dục nhân cách và định hướng giá trị thẩm mĩ: Bồi dưỡng tình cảm đạo đức (lòng hiếu thảo với cha mẹ, tôn kính thầy cô, tình bạn bè, tình yêu quê hương), định hướng cảm thụ cái đẹp thông qua các hình ảnh biểu trưng trong sáng, ngăn ngừa các tính nết xấu.

Chương	Tên chương	Số trang	Nội dung trọng tâm
Chương 1	Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận	6–46	Tổng quan lịch sử nghiên cứu; xác lập khung lí thuyết ngôn ngữ học, âm nhạc học và tâm lí giáo dục.
Chương 2	Đặc điểm cấu tạo và cách gọi sự vật qua các từ ngữ trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi	47–81	Khảo sát cấu tạo từ (đơn, ghép, láy), danh ngữ; nguồn gốc từ ngữ; mô hình hóa 3 phương thức gọi sự vật (cơ sở, phức, rút gọn).
Chương 3	Đặc điểm ngữ nghĩa của các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi	82–114	Phân tích 5 tiểu trường ngữ nghĩa (người, động vật, thực vật, đồ vật, hiện tượng/trừu tượng); cơ chế biểu tượng hóa.
Chương 4	Vai trò giáo dục của việc sử dụng các từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi	115–149	Đánh giá 3 vai trò: phát triển kĩ năng tiếng Việt, nâng cao nhận thức thế giới, giáo dục nhân cách và thẩm mĩ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lí luận

• Luận án là công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống đầu tiên về đặc điểm từ ngữ chỉ sự vật (trên các bình diện cấu tạo, cách gọi sự vật và ngữ nghĩa) trong một thể loại văn bản nghệ thuật cụ thể: ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi.
• Góp phần làm rõ mối quan hệ tương tác giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy của người Việt được thể hiện thông qua sự lựa chọn và sử dụng từ ngữ trong văn bản nghệ thuật âm nhạc.
• Cung cấp dữ liệu thực chứng và cơ sở lí luận hữu ích cho chuyên ngành Từ vựng học tiếng Việt, Phong cách học tiếng Việt, đồng thời củng cố hướng tiếp cận liên ngành giữa Ngôn ngữ học với Âm nhạc học và Giáo dục học.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Kết quả nghiên cứu cung cấp nguồn tài liệu tham khảo cho việc biên soạn giáo trình, tài liệu chuyên đề về đặc điểm tiếng Việt trong phong cách nghệ thuật tại các trường đại học, cao đẳng sư phạm.
• Cung cấp các gợi ý khoa học cho các nhạc sĩ, tác giả sáng tác ca khúc thiếu nhi trong việc định hướng lựa chọn ca từ, cấu trúc danh ngữ và xây dựng hình ảnh biểu tượng phù hợp với tâm lí tiếp nhận lứa tuổi.
• Hỗ trợ giáo viên mầm non, tiểu học và trung học cơ sở trong việc giảng dạy âm nhạc, phân tích lời ca và giải thích nghĩa từ ngữ cho học sinh trong các giờ học hát và hoạt động giáo dục ngôn ngữ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế

• Giới hạn phạm vi từ loại: Luận án chỉ tập trung khảo sát lớp từ ngữ chỉ sự vật (danh từ, danh ngữ), chưa bao quát toàn bộ các lớp từ ngữ khác trong ca từ ca khúc thiếu nhi (như từ ngữ chỉ hành động, trạng thái, tính chất).
• Giới hạn nguồn ngữ liệu: Ngữ liệu nghiên cứu giới hạn trong phạm vi 736 bài hát được tuyển chọn trong các tập sách xuất bản chính thức từ năm 1945 đến nay, chưa bao quát toàn bộ các sáng tác mới của thiếu nhi trên không gian số hoặc các bài hát thiếu nhi tự phát ngoài nhà trường.
• Giới hạn độ tuổi tiếp nhận: Đối tượng tiếp nhận được giới hạn từ lứa tuổi mầm non đến trung học cơ sở, chưa phân tích chuyên sâu sự phân hóa tiếp nhận theo từng độ tuổi hẹp.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các lớp từ loại khác trong ca khúc thiếu nhi, đặc biệt là hệ thống từ ngữ chỉ hoạt động, trạng thái (động từ) và đặc điểm, tính chất (tính từ).
• Khảo sát sự vận động của ngôn ngữ ca khúc thiếu nhi trong giai đoạn đương đại dưới tác động của truyền thông đa phương tiện và hội nhập văn hóa.
• Thực hiện các nghiên cứu đối sánh ngôn ngữ ca từ giữa ca khúc thiếu nhi với ca khúc dành cho lứa tuổi thanh thiếu niên hoặc đối sánh liên ngôn ngữ giữa ca khúc thiếu nhi tiếng Việt với ca khúc thiếu nhi của các ngôn ngữ khác.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng cụ thể:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên ngành Ngôn ngữ học: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp phân tích trường từ vựng - ngữ nghĩa, phương pháp khảo sát định danh và gọi tên sự vật trong văn bản nghệ thuật; các chương 1, 2, 3 cung cấp khung thao tác xử lí ngữ liệu nghệ thuật.
• Giảng viên và sinh viên ngành Giáo dục Mầm non, Giáo dục Tiểu học, Sư phạm Âm nhạc: Nội dung Chương 4 cung cấp luận cứ khoa học để phân tích ca từ, thiết kế bài giảng dạy hát tích hợp với giáo dục phát triển ngôn ngữ và nhận thức thế giới cho trẻ em.
• Nhạc sĩ, nhà lí luận phê bình âm nhạc: Cung cấp các số liệu và mô hình phân tích cấu tạo ca từ, giúp người sáng tác hiểu rõ quy luật kết hợp từ ngữ, tránh việc gò ép từ ngữ theo giai điệu gây sai lệch ngữ nghĩa hoặc xa lạ với tâm lí trẻ thơ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát khối ngữ liệu gồm bao nhiêu ca khúc và từ những nguồn xuất bản nào?

Luận án khảo sát tổng cộng 736 ca khúc thiếu nhi tiêu biểu sáng tác từ năm 1945 đến nay, được trích xuất từ 3 nguồn ấn phẩm chính thức: bộ sách Tổng tập bài hát thiếu nhi Việt Nam: Giai điệu thần tiên (gồm các tập 1, 2, 3, 4 do Hội Âm nhạc Hà Nội biên soạn, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, 2013); tuyển tập 50 bài hát nhi đồng được yêu thích (Nhà xuất bản Âm nhạc); và tuyển tập Trẻ thơ hát (Cù Minh Nhật tuyển soạn, Nhà xuất bản Âm nhạc).

2. Tác giả luận án phân biệt khái niệm "định danh" và "cách gọi sự vật" như thế nào?

Theo luận án, định danh và cách gọi sự vật cùng hướng tới đối tượng thực tế nhưng thuộc hai bình diện đối lập tương đối:

• Định danh: Thuộc hệ thống ngôn ngữ, mang tính xã hội và ổn định cao, tạo ra các tên gọi chung trong kho từ vựng của cộng đồng.
• Cách gọi sự vật (chỉ sự vật/danh pháp): Thuộc bình diện lời nói trong quá trình tạo lập văn bản cụ thể. Nó mang tính cá nhân, linh hoạt, phụ thuộc vào hoàn cảnh giao tiếp, văn cảnh nghệ thuật và ý đồ tu từ của tác giả.

3. Hệ thống từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc thiếu nhi được chia thành những nhóm tiểu trường ngữ nghĩa nào?

Luận án phân chia hệ thống từ ngữ chỉ sự vật thành 5 nhóm tiểu trường ngữ nghĩa chính:

1. Từ ngữ chỉ người (chia thành người trong gia đình theo thứ bậc và người trong quan hệ xã hội);
2. Từ ngữ chỉ động vật và bộ phận cơ thể động vật (phân theo phạm vi sinh trưởng);
3. Từ ngữ chỉ thực vật và bộ phận thực vật (phân theo phạm vi sinh trưởng);
4. Từ ngữ chỉ đồ vật và chi tiết đồ vật (phân theo phạm vi sử dụng);
5. Từ ngữ chỉ hiện tượng tự nhiên và sự vật trừu tượng.

4. Luận án xác lập những mô hình phương thức nào để miêu tả cách gọi sự vật trong ca khúc thiếu nhi?

Luận án phân loại và mô hình hóa cách gọi sự vật qua 3 mô hình phương thức chính:

• Mô hình phương thức cơ sở (Bảng 2.4): Gọi tên sự vật trực tiếp bằng danh từ định danh;
• Mô hình phương thức phức (Bảng 2.5): Mở rộng danh từ bằng các thành tố phụ miêu tả, so sánh, hoặc chuyển nghĩa tu từ;
• Mô hình phương thức rút gọn (Bảng 2.6): Tối giản các thành tố loại thể hoặc chỉ loại để phù hợp với tiết tấu âm nhạc.

5. Từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc thiếu nhi đóng vai trò giáo dục trên những phương diện nào?

Luận án chỉ ra 3 vai trò giáo dục chủ yếu:

1. Phát triển kĩ năng tiếng Việt cho trẻ (làm giàu vốn từ, củng cố cấu trúc danh ngữ, rèn luyện ngữ âm);
2. Nâng cao nhận thức về thế giới khách quan (hiểu biết về tự nhiên, xã hội, nghề nghiệp, gia đình);
3. Giáo dục nhân cách và định hướng giá trị thẩm mĩ (bồi dưỡng tình cảm gia đình, tình yêu quê hương, lòng kính trọng người lớn và tiếp nhận cái đẹp).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Đặc điểm từ ngữ chỉ sự vật trong ca khúc tiếng Việt dành cho thiếu nhi" của tác giả Vũ Thị Hương là công trình nghiên cứu chuyên sâu về ngữ liệu ca khúc thiếu nhi từ giác độ Ngôn ngữ Việt Nam. Thông qua việc khảo sát 736 ca khúc tiêu biểu từ năm 1945 đến nay, luận án đã miêu tả toàn diện đặc điểm cấu tạo, mô hình hóa các phương thức gọi sự vật, phân loại 5 tiểu trường ngữ nghĩa và các biểu tượng nghệ thuật. Công trình khẳng định vai trò của từ ngữ chỉ sự vật trong việc phát triển ngôn ngữ, nhận thức và nhân cách cho trẻ em, đồng thời cung cấp nguồn ngữ liệu và luận cứ khoa học có giá trị cho nghiên cứu từ vựng học, phong cách học và thực tiễn giảng dạy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về từ ngữ chỉ sự vật trong tiếng Việt Xuất phát từ việc vận dụng lí thuyết hệ thống - cấu trúc của F. Saussure, nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ hiện nay hướng sự quan tâm của mình sang hướng nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống các đơn vị ngôn ngữ gắn với một đối tượng cụ thể.

Theo đó, những nghiên cứu thuộc hướng đi này một mặt sẽ làm sáng tỏ cấu trúc nội tại và các mối quan hệ của các đơn vị ngôn ngữ trên phạm vi ngữ liệu cụ thể; mặt khác sẽ là minh chứng để khẳng định hệ thống lí luận ngôn ngữ. Các từ ngữ trong hệ thống từ vựng tiếng Việt cũng được tìm hiểu trên nhiều phạm vi tư liệu. Tìm hiểu các từ ngữ chỉ sự vật trong tiếng Việt cũng nhận được rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ. Qua quá trình thu thập tư liệu liên quan đến từ ngữ chỉ sự vật trong tiếng Việt, luận án nhận thấy có hai hướng tìm hiểu cơ bản: thứ nhất, nghiên cứu về một trường hoặc một nhóm từ ngữ tiếng Việt để chỉ ra đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa của các từ ngữ; thứ hai, nghiên cứu đối sánh giữa một nhóm từ tiếng Việt với nhóm từ tương đương thuộc các ngôn ngữ khác để chỉ ra sự khác biệt về đặc trưng văn hoá dân tộc và tư duy ẩn đằng sau lớp ngôn từ đó.

Hướng nghiên cứu thứ nhất, nghiên cứu về một trường từ hoặc một nhóm từ ngữ tiếng Việt được tiến hành theo nhiều lớp từ ngữ dựa vào đặc trưng của các tiểu nhóm từ ngữ. Nói cách khác, hướng nghiên cứu này gồm các nghiên cứu về các tiểu trường khác nhau như: nghiên cứu về từ ngữ chỉ người, từ ngữ chỉ động vật, từ ngữ chỉ thực vật, từ ngữ chỉ đồ vật,… Để tiến hành tìm hiểu, các nhà nghiên cứu đã dựa trên ngữ liệu là khảo sát trong kho từ vựng tiếng Việt và thông qua các tác phẩm văn chương. 6 - Nghiên cứu về từ ngữ chỉ người là nội dung nghiên cứu được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu như: tác giả Phạm Tất Thắng [103] đã tiến hành nghiên cứu đặc điểm của lớp từ tên riêng chỉ người (chính danh) trong tiếng Việt. Dựa vào một số khái niệm cơ bản của danh xưng học và vấn đề nghiên cứu danh xưng ở Việt Nam, tác giả đã chỉ ra: tên chính danh người Việt được cấu tạo dưới hình thức một tổ hợp định danh; thành tố và danh tố là những tổ hợp được dùng để định danh tên người.

Từ đó, tác giả phân loại và miêu tả đặc điểm cấu tạo của 5 kiểu tên gọi có độ dài ứng với từ 2 đến 6 thành tố và ứng với 5 kiểu tên gọi đó có 13 khuôn cấu trúc khác nhau. Với tư cách là đơn vị định danh tên người Việt, chính danh được là đơn vị có nghĩa. Ý nghĩa của tên người thường mang tính chất biểu trưng hay giá trị biểu trưng. Tìm hiểu chính danh trong quá trình hoạt động, tác giả nhận thấy: chính danh người Việt được sử dụng một cách linh hoạt hơn so với các hiện tượng ngôn ngữ khác cùng loại.

Tác giả Nguyễn Đức Tồn [114], [115], [117] đã hướng sự quan tâm của mình về đối tượng này ở các nội dung như: đặc điểm danh học và ngữ nghĩa của nhóm từ ngữ chỉ “sự kết thúc cuộc đời của con người” hay tên gọi bộ phận cơ thể trong tiếng Việt với việc biểu trưng tâm lí - tình cảm, … Bên cạnh việc chỉ ra các đặc điểm cấu tạo, ngữ nghĩa tác giả còn làm rõ đặc trưng văn hoá tư duy của người Việt. Tác giả Phạm Thị Hoà [55] nghiên cứu về hiện tượng nhiều nghĩa trong trường từ vựng chỉ người, tập trung vào các động từ nhiều nghĩa có nghĩa nói năng. Tác giả đã xác định các nghĩa khác nhau của từ và phân tích tìm ra hiện tượng nhiều nghĩa của động từ nói năng. Đối với các động từ nhiều nghĩa thì cơ chế chuyển nghĩa chủ yếu là hoán dụ, chẳng hạn: nói, bảo, báo, kể,…; đối với động từ vật lí khi chuyển sang nghĩa nói năng, đặc trưng chung là cơ chế ẩn dụ.

Tác giả Nguyễn Thị Thu Hiền [59] nghiên cứu về trường từ vựng chỉ con người Tây Nguyên trong sáng tác của nhà văn Nguyên Ngọc. Thông qua 7 các lớp từ ngữ chỉ người khảo sát, tác giả lần lượt lí giải những đặc điểm ý nghĩa gắn với đặc trưng văn hoá tư duy của con người Tây Nguyên. Chọn tư liệu là tục ngữ Việt, tác giả Đỗ Thị Kim Liên [78] tìm hiểu về những từ ngữ thể hiện quan niệm về nữ giới. Thông qua các kết quả nghiên cứu, hình tượng người phụ nữ Việt Nam mang đặc trưng thời đại hiện lên một cách chi tiết và chân thực.

- Nghiên cứu về từ ngữ chỉ động vật, thực vật là một trong những nội dung được quan tâm đặc biệt. Minh chứng cho điều này là có rất nhiều các công trình nghiên cứu ra đời. Nghiên cứu về từ ngữ chỉ động vật có thể kể đến các tác giả như: Nguyễn Bích Hà [50], Hoàng Trọng Canh [9] [10], Nguyễn Văn Nở [93], Đỗ Thị Hoà [62], Trịnh Thị Cẩm Lan [72], Triều Nguyên [91], Nguyễn Thị Bạch Dương [48]. Tác giả Hoàng Trọng Canh khi khảo sát lớp từ ngữ chỉ nghề biển đã đưa ra một số tiêu chí để nhận diện các lớp từ chỉ nghề biển, trong đó có các từ chỉ loài vật sống ở biển.

Từ kết quả khảo sát, phân loại và phân tích 1911 từ nghề biển Thanh - Nghệ - Tĩnh, tác giả chỉ ra đặc điểm cấu tạo của lớp từ này trong phương ngữ và thông qua đó khẳng định thế giới thực tại trong con mắt của người Nghệ Tĩnh (qua chính tên gọi và cách gọi tên). Tác giả Nguyễn Văn Nở [93] trong công trình “Biểu trưng trong tục ngữ người Việt” đã tìm ra cơ chế tạo nghĩa biểu trưng và chỉ ra phần lớn hình ảnh động vật được dùng với nghĩa biểu trưng. Cơ chế để tạo nên nghĩa biểu trưng này là dựa vào mối quan hệ liên tưởng tương đồng về đặc điểm hay thuộc tính của chúng. Nghiên cứu về từ ngữ chỉ động vật trong truyện đồng thoại, tác giả Nguyễn Thị Bạch Dương [48] dựa trên 812 truyện đồng thoại Việt Nam và tiến hành thống kê, phân loại, xác lập và mô tả đặc điểm của các tiểu trường thuộc trường từ vựng động vật.

Từ việc phân tích những đặc điểm cơ bản của trường từ vựng ĐV, tác giả đã chỉ ra những giá trị nổi bật của trường từ vựng 8 trong truyện đồng thoại về các phương diện phát triển ngôn ngữ, nhận thức, giáo dục, thẩm mĩ đối với trẻ em. - Nghiên cứu về từ ngữ chỉ thực vật trong tiếng Việt có thể kể đến các tác giả như: Cao Thị Thu [111], Bùi Minh Toán [112], [113], Đặng Thị Hảo Tâm [99],. Tác giả Cao Thị Thu [111] dựa vào “Từ điển tiếng Việt” đã tiến hành khảo sát 657 tên gọi thực vật phổ biến, phân tích các đặc điểm định danh và đặc điểm ngữ nghĩa của lớp từ này. Nghiên cứu nhóm từ ngữ chỉ thực vật trong tác phẩm văn học, tác giả Bùi Minh Toán [111] đã khảo sát 58 từ thuộc trường từ vựng chỉ cỏ cây trong truyện Kiều và phân loại thành 3 tiểu trường: tiểu trường tên gọi khái quát của cỏ cây, tiểu trường tên gọi cụ thể các loài cỏ cây và tiểu trường tên gọi các bộ phận của cỏ cây.

Dựa trên kết quả phân tích, nhận định, tác giả nhận thấy các từ thuộc ba tiểu trường trên đã tạo nên những tín hiệu thẩm mĩ sâu sắc và qua đó “có thể nhận thấy một đặc điểm trong cách tri nhận và cảm thụ của người Việt Nam thông qua cỏ cây để thể hiện con người, hay nhìn nhận con người như cỏ cây, là cỏ cây. Điều này có sự thống nhất với tín hiệu cỏ cây ở nhiều lĩnh vực khác trong kho tàng văn hóa dân tộc”. Cũng dựa trên tư liệu là tác phẩm văn học, tác giả Đặng Thị Hảo Tâm [94] đã vận dụng lí thuyết trường nghĩa để nhận diện, miêu tả các tiểu trường TV trong thơ Nôm đường luật. Với việc xác lập các tiêu chí phân loại trường nghĩa như đặc điểm sinh học của thực vật (đặc điểm tự nhiên) và đặc điểm tâm lí - văn hóa, tác giả đã phân loại và xác lập được 5 tiểu trường thuộc trường từ vựng ngữ nghĩa TV, đồng thời nhận diện các hiện tượng chuyển nghĩa trong từng tiểu loại.

Nghiên cứu về Tổng tập văn học thơ Nôm Việt Nam. - Nghiên cứu các từ ngữ chỉ đồ vật, hiện tượng tự nhiên, hiện tượng xã hội cũng là nội dung thu hút được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm như: Nguyễn Văn An [5], Nguyễn Phương Anh [6], Hoàng Trọng Canh [9], Lê Thị Hà [51], Chu Thị Hảo [56], Trần Thị Mai [84], Trịnh Sâm [98], Đặng Thị Hảo Tâm [100], Hồ Xuân Tuyên [124], Đinh Thị Trang [125],. 9 Nghiên cứu về từ ngữ chỉ nghề Gốm - Thổ Hà, tác giả Nguyễn Văn An [5] đã tiến hành thống kê, phân loại và phân tích đặc điểm định danh và đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ nghề gốm. Từ đó, tác giả đã chỉ ra nét đặc trưng văn hoá của người dân vùng Kinh Bắc.

Tác giả Hoàng Trọng Canh [9] lại hướng tới việc phân tích đặc điểm định danh và ngữ nghĩa của các từ ngữ chỉ công cụ phục vụ đời sống sinh hoạt và sản xuất của người Nghệ - Tĩnh. Tác giả Đặng Thị Hảo Tâm [100] khi tìm hiểu về trường từ vựng - ngữ nghĩa món ăn trên cơ sở thống kê, phân loại đã chỉ ra các đặc điểm cấu tạo, đặc điểm ngữ nghĩa của tên gọi các món ăn,. từ đó rút ra nhận định về ý niệm con người. Hướng nghiên cứu thứ hai, nghiên cứu đối sánh giữa một nhóm từ tiếng Việt với nhóm từ tương đương thuộc các ngôn ngữ khác để chỉ ra sự khác biệt đặc trưng văn hoá dân tộc và tư duy ẩn đằng sau lớp ngôn từ đó.

Có thể kể đến các tác giả thuộc hướng nghiên cứu này như: Chănphômavông [14], Nguyễn Thuý Khanh [70], Phan Văn Quế [96], Nguyễn Thanh Tùng [123], Nguyễn Thế Truyền [126], Nguyễn Ngọc Vũ [130], … Tác giả Nguyễn Thuý Khanh [70] đã tiến hành khảo sát một cách toàn diện và có hệ thống nhóm từ chỉ tên gọi động vật trong tiếng Việt so sánh với nhóm từ chỉ tên gọi động vật trong tiếng Nga để tìm ra nét đặc trưng văn hóa tư duy của mỗi dân tộc.