mở đầu cho thể loại phóng sự được in trên tờ báo Đông – Tây vào tháng 8 năm 1932 nơi mà Hoàng Tích Chu và Đỗ Văn đang điều khiển tờ báo. Tác giả Hoàng Tích Chu đã cho ra hàng loạt bài báo nêu lên những thông tin thời sự nóng hổi, chân xác với lối văn gọn gàng, trong sáng của người Pháp. Hoàng Tích Chu, Đỗ Văn đã làm nên cuộc “cách mạng” trong nghề báo. Cuộc thay đổi này tạo cơ hội cho sự ra đời các thể loại báo chí hiện đại trong đó có phóng sự.
Năm 1942, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại đã viết: “ở nước ta, nghề báo là một nghề mới có, nên những thiên phóng sự xứng đáng với cái tên của nó, cũng chỉ mới ra đời trong vòng mươi năm trở lại đây”. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh thì viết “vào đầu những năm ba mươi của thế kỷ này(tức thế kỷ XX) cùng với sự phát triển mạnh mẽ của báo chí một thể loại văn mới ra đời: thể phóng sự”[3, 23]. Ông Vương Trí Nhàn cũng có ý kiến cho rằng “phải đến thế kỷ XX, trong nền văn học Việt Nam hiện đại, thì các thể văn thuộc loại ký như bút ký, phóng sự, tùy Nguyễn Thị Định 18 Đặc điểm phóng sự Trọng Lang bút, du ký.mới trở nên những thể tài độc lập và có sự phát triển liên tục. Điều này liên quan trước tiên đến quá trình trưởng thành của một công cụ thông tin quan trọng là báo chí”[31, 1].
Báo chí ra nhiều là tiền đề cho phóng sự phát triển. Sự gần gũi giữa văn học và báo chí là nhân tố làm cho báo chí trở nên sinh động, thể bút ký, phóng sự có điều kiện nảy nở. Các nhà văn tích cực tham gia vào công việc viết phóng sự làm gia tăng đội ngũ viết báo. Vào những năm ba mươi của thế kỷ XX, các trường học phát triển cả về số lượng và chất lượng, là điều kiện để tạo ra một lượng độc giả lớn của báo chí Việt Nam.
Mảnh đất tốt cho sự phát triển của báo chí là thành thị. Do ảnh hưởng của văn hóa phương Tây, xã hội thành thị Việt Nam giai đoạn này với tầng lớp thị dân đông đúc gồm công nhân, tư sản, tiểu thương, trí thức Tây học, me Tây, phu xe, gái điếm. góp phần đáng kể vào việc đem đến cho phóng sự nguồn đề tài phong phú và số lượng công chúng ngày càng gia tăng. Luồng gió phương Tây thổi vào xã hội Việt Nam nghìn năm phong kiến, lạc hậu và đóng kín làm cho tư tưởng và nếp sống của người Việt có sự thay đổi đáng kể, từ những điều sâu xa, tinh vi nhất.
Nhu cầu trao đổi, cập nhật thông tin của công chúng ngày càng cao đòi hỏi “người viết phóng sự phải có thói quen xông xáo, khả năng khơi gợi vấn đề thu hút được sự chú ý của dư luận”[31, 3]. Công chúng báo chí không còn hứng thú với tiểu thuyết lãng mạn mà đòi hỏi phải có những tác phẩm phóng sự vừa phản ánh chân xác về hiện thực vừa giàu cảm xúc. Bản thân người viết văn, làm báo cũng có sự thay đổi quan niệm sáng tác cho phù hợp với hiện thực đời sống biến đổi hàng ngày và nhu cầu ngày càng cao của bạn đọc. Từ đầu thế kỷ XX, dưới tác động của văn hóa, văn học phương Tây, nền văn hóa, văn học Việt Nam dường như đã tiến hành một cuộc lột xác có sự kế tiếp và những bước ngoặt chưa từng có.
Quan niệm sống thay đổi, tâm lý con người hiện đại luôn đặt ra những câu hỏi đầy ám ảnh về bản thể của sự tồn tại. Phóng sự có những tác động sâu xa đến tâm lý con người “người ta không chỉ cần lời khuyên, người ta trước tiên muốn Nguyễn Thị Định 19 Đặc điểm phóng sự Trọng Lang biết hình ảnh của chính mình. Trong số các thể loại báo chí, phóng sự không chỉ có khả năng đưa tin mà con khai thác vấn đề từ nhiều khía cạnh, phục vụ cho thị hiếu đang thay đổi của bạn đọc, thúc đẩy tiến trình hiện đại hóa của văn học dân tộc. Đầu thế kỷ XX, kỹ thuật in ấn ở nước ta được hiện đại hóa.
Hàng loạt nhà xuất bản, in ấn ra đời đáp ứng nhu cầu phát triển của báo chí. Vì thế, báo chí ngày càng phổ biến trong đời sống tinh thần của người dân. Từ đặc điểm của phóng sự và bối cảnh xã hội như vậy, chúng ta thấy rằng các nhà văn, nhà báo Việt Nam thời kỳ đầu chịu ảnh hưởng phong cách phóng sự Tây phương. Những phóng sự nổi tiếng như Khói lửa của Hăngri Babuýt, Viết dưới giá treo cổ của J.
Phuxich có tác động mạnh đến quan niệm và xu hướng viết phóng sự của nhà văn, nhà báo nước ta lúc đó. Cùng với sự phát triển của văn học giai đoạn 1930 – 1945, sự gia tăng của một lớp nhà văn tài năng chịu ảnh hưởng của Tây học, báo chí ngày càng đa dạng về thể loại. Thể phóng sự đã phát triển nở rộ với những tên tuổi Tam Lang, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Trọng Lang. Các tác giả đều tập trung khai thác những uẩn khúc ẩn đằng sau cuộc sống phù hoa đô hội ở thành thị hay cuộc sống thanh bình ở nông thôn.
Số phận con người hiện lên sinh động chân thực mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Như vậy, thể loại phóng sự ở Việt Nam được xuất hiện từ những năm ba mươi thế kỷ XX do hoàn cảnh biến động của lịch sử thúc đẩy, có sự tham gia của các nhà văn vào địa hạt báo chí và do công chúng báo chí đòi hỏi. Đồng thời, phóng sự cũng tiếp thu những ảnh hưởng của văn hóa, văn học phương Tây đặc biệt là Pháp. Bên cạnh đó, phóng sự cũng có nền tảng vững chắc từ thể ký truyền thống.
Do vậy, xét về mặt thể loại, phóng sự đã kết hợp được nét truyền thống và hiện đại, là kết quả của mối giao duyên giữa văn học và báo Nguyễn Thị Định 20 Đặc điểm phóng sự Trọng Lang chí. Cho đến nay, mặc dù, số tác phẩm và tác giả còn đứng vững tên tuổi không nhiều nhưng phóng sự giai đoạn 1930 – 1945 cũng đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Thành tựu của phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 Trải qua những thăng trầm của thời gian, phóng sự Việt Nam ngày càng phát triển, đáp ứng nhu cầu của công chúng. Xét qua các giai đoạn biến thiên của phóng sự, chúng ta có thể thấy, ở giai đoạn 1930 – 1945 phóng sự Việt Nam đã có một bước phát triển đột biến rực rỡ.
Tam Lang, Vũ Trọng Phụng là hai cây bút đặt nền móng cho phóng sự thời kỳ này. Tiếp đến là hàng loạt tác phẩm phóng sự có giá trị của các tác giả khác. Bạn đọc yêu mến thể phóng sự, chắc hẳn sẽ rất ấn tượng với Tôi kéo xe của Tam Lang; Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục Xì, Một huyện ăn tết của Vũ Trọng Phụng; Tập án cái đình, Việc làng của Ngô Tất Tố; Ngoại ô, Ngõ hẻm, Thanh niên trụy lạc của Nguyễn Đình Lạp; Trước vành móng ngựa của Hoàng Đạo; Hà Nội lầm than, Làm tiền, Làm dân. của Trọng Lang; Tôi làm xiếc của Tạ Hữu Thiện; Phù du và nhan sắc của Lãng Tử; Hầu thánh của Lộng Chương.
Với hơn 4000 trang in (3 tập), bộ Phóng sự Việt Nam 1932 – 1945, chủ biên Phan Trọng Thưởng đã cung cấp cho chúng ta tài liệu xác thực về thành tựu, diện mạo của văn học Việt Nam thời kỳ này. Theo sự thống kê của các tác giả Phan Trọng Thưởng, Nguyễn Cừ, Nguyễn Hữu Sơn qua 3 tập sách Phóng sự Việt Nam 1932 – 1945, xuất bản năm 2000 thì chỉ riêng thời kỳ này có sự góp mặt của 63 tác giả với hơn 120 tác phẩm phóng sự tiêu biểu. Phóng sự Việt Nam giai đoạn 1932 – 1945 có lực lượng sáng tác hùng hậu. Bên cạnh đội ngũ các nhà viết phóng sự chuyên nghiệp là đông đảo các nhà văn đã giành tâm huyết cho thể loại này.
Ra đời trong điều kiện xã hội và văn học khá đặc biệt, do đó những thành tựu của phóng sự cũng nằm trong quy luật phát triển chung của văn học. Hầu hết các tác giả viết phóng sự đồng thời là những nhà văn nổi tiếng thuộc trào lưu hiện thực phê phán như Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nguyễn Thị Định 21 Đặc điểm phóng sự Trọng Lang Nguyễn Đình Lạp, Tam Lang. Đây cũng là tiền đề tạo nên sự độc đáo của phóng sự thời kỳ này, vừa mang nét đặc trưng của một thể loại báo chí, vừa kết hợp sử dụng yếu tố nghệ thuật trong văn học. Vì vậy, phóng sự có tác dụng phản ánh sâu sắc hiện thực cuộc sống một cách nhanh nhạy, hấp dẫn người đọc cả về nội dung và hình thức.
Tất cả đã làm nên một “ hiện tượng đột ngột phát sinh và chói sáng của phóng sự - một thể loại mới của văn học những năm ba mươi của thế kỷ XX”[27, 4]. Sự đa dạng trong hệ thống chủ đề Phóng sự Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 đã đạt được thành tựu rực rỡ về nhiều mặt. Trong đó, chúng ta không thể không kể đến sự đa dạng về hệ thống chủ đề qua các phóng sự thời kỳ này. Điều đó có liên quan mật thiết đến hoàn cảnh lịch sử xã hội lúc bấy giờ.
Các nhà viết phóng sự đã dày công tìm hiểu, khám phá những sự kiện nổi bật cũng như góc khuất tăm tối, đủ các gam màu để dệt nên bức tranh hiện thực về có chiều rộng vừa có chiều sâu. Mỗi tác giả với một lăng kính nhìn nhận hiện thực riêng, một năng lực và sở trường riêng của mình đã cho ra đời những thiên phóng sự đặc sắc, góp phần tạo nên diện mạo, thành tựu chung của cả một nền phóng sự. Nhiều đề tài mới lạ, độc đáo được các nhà viết phóng sự tìm kiếm và đạt được những thành công nhất định. Có khi cùng một đề tài, cùng một vấn đề nhưng quan điểm của các tác giả khác nhau, dẫn đến những khía cạnh nhiều mặt của vấn đề được thể hiện toàn diện, đưa ra cách giải quyết triệt để, rõ ràng hơn.
Tính vấn đề là một đặc trưng cơ bản của phóng sự Việt Nam 1930 – 1945. Hiện trạng xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX với những mảng hiện thực phong phú là mạch nguồn đề tài hấp dẫn cho phóng sự ra đời và phát triển.
