Khóa luận về kỹ thuật chụp và đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu kỹ thuật chụp và đặc điểm hình ảnh của cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối tại bệnh, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải

• Tác giả: Vũ Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thanh Dũng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Cử nhân kỹ thuật hình ảnh
• Đề tài: Đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Sơ lược giải phẫu khớp gối
• 1.2. Giải phẫu trên CHT
• 1.3. Bệnh lý chấn thương dây chằng chéo khớp gối
• 1.3.1. Triệu chứng lâm sàng
• 1.3.2. Các phương pháp thăm khám chẩn đoán hình ảnh
• 1.3.2.1. Xquang
• 1.3.2.2. Siêu âm
• 1.3.2.3. Cắt lớp vi tính
• 1.3.2.4. Cộng hưởng từ
• 2. CHƯƠNG II: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.3.3. Phương tiện nghiên cứu
• 2.3.4. Quy trình chụp cộng hưởng từ khớp gối
• 2.3.5. Các biến số và chỉ số trong nghiên cứu
• 2.3.6. Quy trình thu thập thông tin
• 2.3.7. Quản lý, xử lý và phân tích số liệu
• 2.3.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG III
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phân bố tổn thương theo vị trí
• 3.3. Nguyên nhân chấn thương
• 3.4. Kỹ thuật chụp cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối
• 3.4.1. Phương tiện chụp cộng hưởng từ khớp gối
• 3.4.2. Chuỗi xung chụp cộng hưởng từ khớp gối
• 3.5. Đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối
• 3.5.1. Hình thái tổn thương dây chằng chéo khớp gối
• 3.5.2. Đặc điểm hình ảnh tổn thương dây chằng chéo trước trên CHT
• 3.5.3. Đặc điểm hình ảnh tổn thương dây chằng chéo sau trên CHT
• 3.5.4. Tổn thương phối hợp
• 4. CHƯƠNG IV
• 4.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Nguyên nhân chấn thương
• 4.3. Phân bố tổn thương theo vị trí
• 4.4. Kỹ thuật chụp cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối
• 4.4.1. Phương tiện chụp cộng hưởng từ khớp gối
• 4.4.2. Chuỗi xung chụp cộng hưởng từ khớp gối
• 4.5. Đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối
• 4.5.1. Các tổn thương dây chằng chéo
• 4.5.2. Các tổn thương phối hợp

Tóm tắt

I. Tổng quan về đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối

Khớp gối là một trong những khớp lớn nhất và phức tạp nhất trong cơ thể, đóng vai trò quan trọng trong việc di chuyển. Chấn thương dây chằng chéo khớp gối là một trong những tổn thương phổ biến, thường gặp trong các hoạt động thể thao và tai nạn. Việc sử dụng hình ảnh cộng hưởng từ (CHT) để chẩn đoán giúp xác định chính xác tình trạng tổn thương, từ đó đưa ra phương pháp điều trị hiệu quả.

1.1. Giải phẫu khớp gối và vai trò của dây chằng chéo

Khớp gối bao gồm nhiều cấu trúc như xương, sụn chêm và dây chằng. Dây chằng chéo trước (DCCT) và dây chằng chéo sau (DCCS) có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định của khớp gối. Chấn thương dây chằng chéo có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

1.2. Tình hình chấn thương dây chằng chéo khớp gối hiện nay

Theo thống kê, chấn thương dây chằng chéo khớp gối chiếm tỷ lệ cao trong các chấn thương thể thao. Tại Việt Nam, tỷ lệ tổn thương DCCT lên tới 91.5%, trong khi tổn thương DCCS chỉ chiếm 2.6%. Việc nhận diện sớm và chính xác tình trạng tổn thương là rất cần thiết.

II. Vấn đề và thách thức trong chẩn đoán chấn thương dây chằng chéo

Chẩn đoán chấn thương dây chằng chéo khớp gối gặp nhiều thách thức do triệu chứng lâm sàng không rõ ràng. Các phương pháp chẩn đoán truyền thống như X-quang và siêu âm có nhiều hạn chế trong việc phát hiện tổn thương dây chằng. Do đó, cần áp dụng các kỹ thuật hình ảnh tiên tiến hơn.

2.1. Hạn chế của các phương pháp chẩn đoán truyền thống

X-quang chỉ có thể phát hiện các tổn thương xương mà không thể đánh giá được tình trạng dây chằng. Siêu âm có thể không cung cấp hình ảnh rõ nét về các mô mềm, dẫn đến việc bỏ sót tổn thương.

2.2. Tại sao cần sử dụng cộng hưởng từ trong chẩn đoán

Cộng hưởng từ (CHT) cung cấp hình ảnh chi tiết về các mô mềm, giúp phát hiện chính xác các tổn thương dây chằng chéo. Kỹ thuật này cho phép đánh giá tình trạng tổn thương một cách toàn diện và hiệu quả hơn.

III. Phương pháp chẩn đoán hình ảnh chấn thương dây chằng chéo khớp gối

Việc áp dụng các phương pháp chẩn đoán hình ảnh hiện đại là rất quan trọng trong việc phát hiện và đánh giá tổn thương dây chằng chéo khớp gối. CHT là phương pháp hàng đầu được khuyến nghị trong chẩn đoán các tổn thương này.

3.1. Kỹ thuật chụp cộng hưởng từ khớp gối

Kỹ thuật chụp CHT khớp gối yêu cầu sự chuẩn bị kỹ lưỡng và quy trình thực hiện chính xác để đảm bảo chất lượng hình ảnh. Các chuỗi xung chụp cần được lựa chọn phù hợp để tối ưu hóa việc phát hiện tổn thương.

3.2. Đánh giá hình ảnh tổn thương dây chằng chéo trên CHT

Hình ảnh CHT cho phép xác định rõ ràng vị trí và mức độ tổn thương của dây chằng chéo. Các đặc điểm hình ảnh như sự gián đoạn của dây chằng, tràn dịch khớp và các tổn thương phối hợp có thể được phát hiện dễ dàng.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hình ảnh cộng hưởng từ trong chẩn đoán

Hình ảnh cộng hưởng từ không chỉ giúp chẩn đoán chính xác mà còn hỗ trợ trong việc lập kế hoạch điều trị cho bệnh nhân. Việc hiểu rõ các đặc điểm hình ảnh sẽ giúp bác sĩ đưa ra quyết định điều trị hiệu quả hơn.

4.1. Lợi ích của việc sử dụng CHT trong điều trị

Việc sử dụng CHT giúp bác sĩ có cái nhìn tổng quan về tình trạng tổn thương, từ đó đưa ra phương pháp điều trị phù hợp. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu thời gian hồi phục mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

4.2. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của CHT

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng CHT trong chẩn đoán chấn thương dây chằng chéo khớp gối đã cải thiện đáng kể độ chính xác trong việc phát hiện tổn thương, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về chấn thương dây chằng chéo

Nghiên cứu về đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối đang ngày càng trở nên quan trọng. Việc áp dụng các kỹ thuật hình ảnh tiên tiến sẽ giúp nâng cao chất lượng chẩn đoán và điều trị.

5.1. Tương lai của chẩn đoán hình ảnh trong y học

Với sự phát triển không ngừng của công nghệ, chẩn đoán hình ảnh sẽ ngày càng chính xác và hiệu quả hơn. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc cải thiện kỹ thuật và ứng dụng của CHT trong chẩn đoán.

5.2. Đề xuất nghiên cứu trong tương lai

Cần có thêm nhiều nghiên cứu để đánh giá hiệu quả của các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác nhau trong việc phát hiện tổn thương dây chằng chéo, từ đó cải thiện quy trình điều trị cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khớp gối là một trong những khớp hoạt dịch lớn nhất và chịu lực phức tạp nhất trong cơ thể người, đóng vai trò then chốt trong việc chi phối chức năng vận động và di chuyển. Do đặc điểm cấu trúc và hoạt động cơ học, chấn thương khớp gối là một trong những dạng thương tổn thường gặp nhất, chiếm khoảng 70% tổng số các trường hợp chấn thương hệ xương khớp. Trong hệ thống phức hợp này, hệ thống dây chằng chéo (dây chằng chéo trước và dây chằng chéo sau) giữ vai trò then chốt trong việc đảm bảo độ vững chắc động học theo chiều trước - sau và kiểm soát chuyển động xoay của khớp gối. Chấn thương đứt dây chằng chéo là thương tổn phổ biến phát sinh chủ yếu từ tai nạn giao thông, tai nạn thể thao và tai nạn lao động.

Theo báo cáo của Aperion Biologics được trích dẫn trong văn bản, hàng năm trên toàn cầu có khoảng 2,6 triệu ca chấn thương dây chằng chéo trước (DCCT) với khoảng 800.000 ca phẫu thuật tái tạo được thực hiện; riêng tại Mỹ ước tính có khoảng 125.000 ca mỗi năm. Trong khi đó, chấn thương dây chằng chéo sau (DCCS) ít phổ biến hơn rất nhiều, chỉ ghi nhận khoảng 2 ca trên 100.000 dân. Tại Việt Nam, các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng tổn thương DCCT chiếm tới 91,5% trường hợp chấn thương dây chằng chéo, trong khi DCCS chỉ chiếm 2,6%. Tổn thương dây chằng chéo nếu không được chẩn đoán và xử trí kịp thời sẽ dẫn đến mất vững khớp gối, hạn chế vận động và phát sinh các biến chứng thứ phát nghiêm trọng như rách sụn chêm hay thoái hóa khớp gối sớm.

Việc thăm khám lâm sàng bằng các nghiệm pháp chuyên biệt tuy có độ đặc hiệu cao nhưng thường gặp trở ngại lớn trong giai đoạn cấp do khớp gối sưng nề, đau đớn, tràn dịch hoặc có tổn thương xương kèm theo, dễ dẫn đến nguy cơ bỏ sót tổn thương. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh truyền thống như X-quang, siêu âm hay cắt lớp vi tính (CLVT) bộc lộ nhiều hạn chế trong việc đánh giá chi tiết cấu trúc mô mềm và hệ thống dây chằng. Cộng hưởng từ (CHT) với ưu thế vượt trội về độ tương phản mô mềm, độ phân giải không gian cao và khả năng tái tạo đa mặt phẳng, là kỹ thuật không xâm lấn tiêu chuẩn để đánh giá hình thái dây chằng chéo. Nhằm đánh giá quy trình kỹ thuật và giá trị chẩn đoán hình thái, khóa luận thực hiện đề tài "Kỹ thuật chụp và đặc điểm hình ảnh của cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức" nhằm giải quyết 02 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Nhận xét kỹ thuật chụp cộng hưởng từ khớp gối trong chấn thương dây chằng chéo khớp gối.
2. Mô tả đặc điểm hình ảnh của cộng hưởng từ khớp gối trong chấn thương dây chằng chéo khớp gối.

• Đối tượng nghiên cứu: Bệnh nhân được chẩn đoán chấn thương dây chằng chéo khớp gối bằng chụp CHT, có đầy đủ hồ sơ bệnh án và được chỉ định can thiệp phẫu thuật tái tạo dây chằng chéo.
• Phạm vi không gian: Khoa Chẩn đoán hình ảnh, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức.
• Phạm vi thời gian: Từ ngày 01/03/2023 đến ngày 31/03/2023.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng giải phẫu học chức năng khớp gối và nguyên lý tạo ảnh cộng hưởng từ y học:

• Cơ sở giải phẫu và bệnh học: Khớp gối cấu thành từ 4 cấu trúc xương chính (đầu dưới xương đùi, đầu trên xương chày, xương mác, xương bánh chè), 2 sụn chêm (trong và ngoài hình bán nguyệt) và hệ thống dây chằng. DCCT gồm 2 bó (bó trước trong giữ vững khi gối gấp, bó sau ngoài giữ vững khi gối duỗi), chiều dài trung bình 32 mm (dao động 22–41 mm), đường kính 7–12 mm. DCCS nằm ở trung tâm khớp gối, khỏe và rộng hơn DCCT, gồm bó trước ngoài, bó sau trong và dây chằng sụn chêm đùi, chiều dài trung bình 32–38 mm.
• Nguyên lý hình ảnh CHT: Dựa trên hiện tượng cộng hưởng của hạt nhân nguyên tử hydro ($^1\text{H}$) trong từ trường. Dây chằng bình thường chứa cấu trúc collagen đặc sợi, tín hiệu thấp đồng nhất trên tất cả các chuỗi xung. Khi bị chấn thương, hiện tượng đụng dập, phù nề hoặc rách đứt sợi collagen làm tăng hàm lượng nước, biểu hiện bằng vùng tăng tín hiệu trên các chuỗi xung nhạy dịch như Proton Density xóa mỡ (PD fatsat) hoặc T2 STIR.
• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu hồi cứu, mô tả cắt ngang.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện, thu thập toàn bộ $n = 48$ bệnh nhân đáp ứng tiêu chuẩn lựa chọn và không có tiêu chuẩn loại trừ trong thời gian nghiên cứu.
• Phương tiện nghiên cứu: Hệ thống máy chụp cộng hưởng từ 1.5 Tesla (Siemens) và 3.0 Tesla kết hợp sử dụng cuộn thu tín hiệu (coil) chuyên dụng cho khớp gối.
• Quy trình kỹ thuật chụp CHT:
  • Tư thế người bệnh: Nằm ngửa, chân vào trước (feet first supine), gối gấp nhẹ 15° và xoay ngoài 5–10° nhằm tạo sự dễ chịu và làm căng DCCT. Đặt khớp gối vào coil và chèn cố định bằng mút xốp.
  • Định vị laser: Bờ dưới xương bánh chè.
  • Các chuỗi xung thực hiện: Định vị 3 mặt phẳng (localiser), PD fatsat axial, PD fatsat coronal, PD fatsat sagittal, T1W sagittal (cùng các xung mở rộng trên lý thuyết như T2 STIR sagittal, PDfs coronal oblique, PDfs sagittal oblique).
• Thu thập và xử lý số liệu: Dữ liệu thu thập qua hồ sơ bệnh án, hình ảnh CHT và phỏng vấn bệnh nhân; quản lý, nhập liệu và phân tích thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, trung bình, độ lệch chuẩn) bằng phần mềm SPSS 20.0.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan tài liệu

Chương I hệ thống hóa toàn diện các kiến thức giải phẫu khớp gối và giải phẫu trên các bình diện cắt CHT:

• Hướng cắt Axial: Định vị song song khe khớp chày - đùi trên bình diện coronal, bộc lộ gân bánh chè, khoang mỡ Hoffa, lồi cầu trong/ngoài xương đùi, DCCT, DCCS, gân nhị đầu đùi và cơ bụng chân.
• Hướng cắt Coronal: Định vị song song đường tiếp tuyến bờ sau hai lồi cầu đùi trên bình diện axial, bộc lộ dây chằng bên mác, DCCT, DCCS, sụn chêm trong và ngoài.
• Hướng cắt Sagittal: Định vị song song với lồi cầu ngoài xương đùi hoặc hướng đi của DCCT trên bình diện axial, bộc lộ gân tứ đầu đùi, xương bánh chè, gân bánh chè, toàn bộ chiều dài DCCT và DCCS.

Chương này cũng phân tích cơ chế chấn thương, triệu chứng lâm sàng và giá trị của các phương pháp chẩn đoán hình ảnh: X-quang, siêu âm, CLVT và CHT. Đồng thời, tác giả tổng thuật các nghiên cứu trong nước (Hoàng Đức Hạ, Đặng Thị Ngọc Anh, Huỳnh Lê Anh Vũ, Bùi Tiến Sĩ, Trần Hoàng Tùng, Nguyễn Thế Anh) và quốc tế (Dafalla, Torgutalp, Pol J Radiol, Mansour, Schnaiter), khẳng định CHT là phương tiện có độ nhạy và độ đặc hiệu vượt trội trong chẩn đoán tổn thương dây chằng khớp gối.

Chương II: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương II trình bày chi tiết quy trình thực nghiệm và phương pháp luận:

• Tiêu chuẩn lựa chọn bao gồm bệnh nhân chấn thương dây chằng chéo được chụp CHT 1.5T hoặc 3.0T và được phẫu thuật tái tạo tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức từ ngày 01/03/2023 đến 31/03/2023.
• Tiêu chuẩn loại trừ bao gồm bệnh nhân thiếu dữ liệu hình ảnh hoặc mắc các bệnh lý khớp gối khác gây hạn chế vận động.
• Trình bày chi tiết thông số kỹ thuật các chuỗi xung trên máy CHT 1.5 Tesla: chuỗi xung PD fatsat (TR 3000–4000 ms, TE 15–20 ms, FOV 160–170 mm, độ dày lát cắt 3 mm, ma trận $256 \times 256$, NEX = 2).
• Quy định các tiêu chí đánh giá hình thái tổn thương trực tiếp (phù nề, mất liên tục một phần, mất liên tục hoàn toàn, bong điểm bám xương) và tổn thương gián tiếp/phối hợp (rách sụn chêm, tràn dịch khớp, phù tủy xương).
• Tuân thủ các nguyên tắc đạo đức nghiên cứu y sinh học, bảo mật thông tin bệnh nhân và được thông qua bởi hội đồng chuyên môn.

Chương III: Kết quả nghiên cứu

Chương III trình bày toàn bộ số liệu thu được qua 11 bảng thống kê chi tiết trên 48 bệnh nhân:

• Đặc điểm nhân khẩu học và nguyên nhân: Độ tuổi trung bình là 42,015 tuổi; nhóm tuổi 41–60 chiếm tỷ lệ cao nhất (52,08%); nam giới chiếm 54,17% (26/48) và nữ giới chiếm 45,83% (22/48). Tai nạn giao thông là nguyên nhân hàng đầu chiếm 41,67% (20/48), tiếp theo là tai nạn sinh hoạt (20,83%), tai nạn thể thao (20,83%) và tai nạn lao động (16,67%).
• Kỹ thuật chụp: 62,5% bệnh nhân (30/48) được chụp trên hệ thống máy CHT 3.0 Tesla, 37,5% (18/48) chụp trên máy 1.5 Tesla. 100% bệnh nhân (48/48) được thực hiện đầy đủ 4 chuỗi xung thường quy: PD fatsat axial, PD fatsat coronal, PD fatsat sagittal và T1W sagittal. Các chuỗi xung cắt chếch (oblique) hoặc T2 STIR không được áp dụng trên nhóm nghiên cứu (0%).
• Hình thái tổn thương DCCT: Tỷ lệ tổn thương DCCT là 95,83% (46/48 BN). Hình thái đứt bán phần chiếm 60,42% (29/48), đứt hoàn toàn chiếm 27,08% (13/48), bong điểm bám xương chiếm 4,17% (2/48) và bình thường chiếm 4,17% (2/48). Dấu hiệu tăng tín hiệu trên PD fatsat/T1W xuất hiện ở 95,83% bệnh nhân; bờ dây chằng không đều chiếm 87,50%; phù nề chiếm 58,33%.
• Hình thái tổn thương DCCS: Ghi nhận 16,67% (8/48 BN) có tổn thương DCCS, toàn bộ là đứt bán phần (16,67%), không có trường hợp nào đứt hoàn toàn hay bong điểm bám xương. Dấu hiệu tăng tín hiệu trên PD fatsat/T1W và mất liên tục một đoạn xuất hiện ở 16,67% bệnh nhân; phù nề chiếm 12,50%.
• Tổn thương phối hợp: Tràn dịch khớp gối xuất hiện ở 87,50% bệnh nhân (42/48); rách sụn chêm phối hợp ở 85,42% (41/48), trong đó rách đồng thời cả sụn chêm trong và ngoài chiếm 41,67% (20/48), rách sụn chêm ngoài đơn thuần chiếm 27,08% (13/48), rách sụn chêm trong đơn thuần chiếm 16,67% (8/48). Dấu hiệu phù tủy xương gặp ở 62,50% bệnh nhân (30/48).

Chương IV: Bàn luận

Chương IV phân tích, so sánh các kết quả nghiên cứu với các y văn trong nước và thế giới:

• Về nhân khẩu học và dịch tễ: Tỷ lệ chấn thương ở nữ giới (45,83%) có xu hướng cao hơn so với các nghiên cứu trước đây (như nghiên cứu của Đặng Thị Ngọc Anh hay Huỳnh Lê Anh Vũ với tỷ lệ nam/nữ xấp xỉ 1,8–2/1), được lý giải do mức độ tham gia hoạt động thể lực của nữ giới tăng lên cùng yếu tố cấu trúc giải phẫu và nội tiết kém bền vững hơn. Độ tuổi trung bình của nghiên cứu (42 tuổi) cao hơn nghiên cứu của Hoàng Đức Hạ (36 tuổi) hay Huỳnh Lê Anh Vũ (33,2 tuổi), do nhóm 41–60 tuổi bắt đầu có thoái hóa khớp và suy giảm chất lượng gân, dây chằng.
• Về cơ chế chấn thương: Tai nạn giao thông chiếm tỷ lệ cao nhất (41,67%), tương đồng với nghiên cứu của Bùi Tiến Sĩ tại Việt Nam, nhưng khác biệt rõ rệt với các nghiên cứu phương Tây hoặc nghiên cứu của Trần Hoàng Tùng, Nguyễn Thế Anh (thể thao chiếm trên 50%), phản ánh đặc điểm di chuyển chủ yếu bằng xe máy tại Việt Nam.
• Về kỹ thuật chụp: Đánh giá ưu thế của máy 3.0 Tesla về tỷ số tín hiệu trên nhiễu (SNR) và độ phân giải không gian cho phép phát hiện các cấu trúc giải phẫu nhỏ, trong khi máy 1.5 Tesla có ưu điểm về độ an toàn và ít bị ảnh giả dòng chảy. Bộ 4 chuỗi xung thường quy (PD fatsat 3 mặt phẳng và T1W sagittal) đáp ứng tốt yêu cầu chẩn đoán lâm sàng, tương tự quy trình 9 phút rút gọn của Schnaiter.
• Về hình ảnh tổn thương: Tỷ lệ chấn thương DCCT cao gấp 5,75 lần DCCS (46 BN so với 8 BN), phù hợp với cơ chế chấn thương thường gặp (chuyển hướng hoặc dừng đột ngột khiến mâm chày trượt ra trước làm căng đứt DCCT). Tổn thương phối hợp tràn dịch khớp (87,50%) và rách sụn chêm (85,42%) được giải thích rõ qua cơ chế tăng tiết hoạt dịch bảo vệ và lực xoắn vặn tác động đồng thời lên cấu trúc sụn chêm.

Chương V: Kết luận

Tóm lược các kết luận thực tiễn về kỹ thuật chụp (ưu tiên sử dụng hệ thống 3.0T và bộ 4 chuỗi xung cơ bản) cùng các thông số tỷ lệ tổn thương đặc trưng của DCCT, DCCS và thương tổn phối hợp tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức.

---

Kết quả và đóng góp của nghiên cứu

Khóa luận cung cấp hệ thống số liệu định lượng chuẩn xác về kỹ thuật chụp CHT và đặc điểm hình thái tổn thương dây chằng chéo:

Bảng tổng hợp các chỉ số lâm sàng và kỹ thuật chính ($n = 48$)

Nhóm chỉ số	Phân loại chi tiết	Số lượng bệnh nhân	Tỷ lệ (%)
Giới tính	Nam	26	54,17%
	Nữ	22	45,83%
Độ tuổi	< 20 tuổi	3	6,25%
	20 – 40 tuổi	18	37,50%
	41 – 60 tuổi	25	52,08%
	> 60 tuổi	2	4,17%
Nguyên nhân chấn thương	Tai nạn giao thông	20	41,67%
	Tai nạn sinh hoạt	10	20,83%
	Tai nạn thể thao	10	20,83%
	Tai nạn lao động	8	16,67%
Bên tổn thương	Gối phải	25	52,08%
	Gối trái	23	47,92%
Phương tiện chụp CHT	Máy CHT 3.0 Tesla	30	62,50%
	Máy CHT 1.5 Tesla	18	37,50%
Chuỗi xung chụp	PD fatsat (Axial, Coronal, Sagittal) + T1W Sagittal	48	100,00%
	T2 STIR / PD fatsat Oblique	0	0,00%
Tổn thương DCCT	Đứt bán phần	29	60,42%
	Đứt hoàn toàn	13	27,08%
	Bong điểm bám xương	2	4,17%
	Bình thường	2	4,17%
Tổn thương DCCS	Đứt bán phần	8	16,67%
	Bình thường (không tổn thương)	40	83,33%
Tổn thương phối hợp	Tràn dịch khớp gối	42	87,50%
	Rách cả 2 sụn chêm (trong + ngoài)	20	41,67%
	Rách sụn chêm ngoài đơn độc	13	27,08%
	Rách sụn chêm trong đơn độc	8	16,67%
	Phù tủy xương	30	62,50%

Đóng góp thực tiễn của đề tài

• Khảo sát và chuẩn hóa quy trình kỹ thuật chụp CHT khớp gối trên hai hệ thống máy từ lực cao 1.5T và 3.0T tại một bệnh viện ngoại khoa tuyến đầu chuyên về chấn thương chỉnh hình.
• Minh chứng tính hiệu quả và thực tế của quy trình chụp 4 chuỗi xung thường quy (PD fatsat 3 mặt phẳng và T1W sagittal), giúp rút ngắn thời gian thăm khám mà vẫn cung cấp đầy đủ thông tin giải phẫu bệnh học cho phẫu thuật viên.
• Cung cấp dữ liệu dịch tễ học và hình thái học có giá trị tham khảo về mô thức tổn thương dây chằng chéo và các tổn thương phối hợp đi kèm (rách sụn chêm, tràn dịch, phù tủy xương) tại Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Hạn chế của đề tài:
  • Nghiên cứu thực hiện trong thời gian ngắn (01 tháng, từ 01/03/2023 đến 31/03/2023) với cỡ mẫu thuận tiện còn hạn chế ($n = 48$).
  • Nghiên cứu ghi nhận tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức chưa áp dụng các chuỗi xung cắt chếch chuyên biệt (PD fatsat coronal oblique, PD fatsat sagittal oblique) hoặc chuỗi xung T2 STIR trên nhóm bệnh nhân khảo sát để so sánh đối chứng giá trị gia tăng của các chuỗi xung này.
  • Chưa mở rộng phân tích chi tiết hình ảnh tổn thương theo từng bó giải phẫu của dây chằng chéo.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng thời gian thu thập và cỡ mẫu nghiên cứu đa trung tâm.
  • Nghiên cứu ứng dụng và đánh giá hiệu quả chẩn đoán của các chuỗi xung cắt chếch theo trục giải phẫu dây chằng chéo trước và sau.
  • Nghiên cứu đối chiếu chi tiết giữa hình ảnh CHT 3.0 Tesla với kết quả phẫu thuật nội soi khớp gối nhằm xác định độ nhạy, độ đặc hiệu và giá trị dự báo đối với các dạng tổn thương bán phần từng bó dây chằng.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên đại học ngành Cử nhân Kỹ thuật hình ảnh y học, Bác sĩ nội trú và học viên chuyên khoa Chẩn đoán hình ảnh.
  • Bác sĩ chuyên khoa Chấn thương chỉnh hình và Phẫu thuật nội soi khớp.
  • Kỹ thuật viên điện quang tại các cơ sở y tế có trang bị hệ thống CHT 1.5T và 3.0T.
• Nội dung giá trị:
  • Hướng dẫn chi tiết kỹ thuật định vị các mặt phẳng cắt giải phẫu (axial, coronal, sagittal) và thông số kỹ thuật chuỗi xung PD fatsat.
  • Bảng tổng hợp các dấu hiệu hình ảnh trực tiếp (tăng tín hiệu, mất liên tục, phù nề, bong điểm bám) và gián tiếp hỗ trợ chẩn đoán chính xác tổn thương dây chằng chéo và thương tổn phối hợp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tư thế chuẩn của người bệnh khi chụp CHT khớp gối trong nghiên cứu được quy định như thế nào?
Người bệnh nằm ngửa, chân vào trước lồng máy (feet first supine), khớp gối đặt trong coil chuyên dụng và cố định bằng đệm mút. Gối được đặt ở tư thế gấp nhẹ 15° và xoay ngoài nhẹ từ 5–10° nhằm tạo sự thoải mái cho bệnh nhân và giúp kéo căng dây chằng chéo trước, tạo điều kiện bộc lộ rõ cấu trúc trên các lớp cắt. Laser định vị đặt tại bờ dưới xương bánh chè.

2. Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức áp dụng những chuỗi xung CHT nào trong chẩn đoán chấn thương dây chằng chéo khớp gối?
100% bệnh nhân (48/48) trong nghiên cứu được chụp bằng 4 chuỗi xung thường quy gồm: PD fatsat axial, PD fatsat coronal, PD fatsat sagittal và T1W sagittal. Các chuỗi xung mở rộng như T2 STIR hay các chuỗi xung cắt chếch (PDfs coronal oblique, PDfs sagittal oblique) không được áp dụng trên nhóm bệnh nhân này (tỷ lệ 0%).

3. Tỷ lệ tổn thương giữa dây chằng chéo trước (DCCT) và dây chằng chéo sau (DCCS) trong nghiên cứu là bao nhiêu?
Tổn thương DCCT chiếm tỷ lệ áp đảo với 95,83% (46/48 bệnh nhân), trong khi tổn thương DCCS chỉ chiếm 16,67% (8/48 bệnh nhân). Tỷ lệ chấn thương DCCT so với DCCS là 5,75/1; có 6 trường hợp chấn thương phối hợp đồng thời cả hai dây chằng chéo.

4. Dấu hiệu hình ảnh CHT trực tiếp nào xuất hiện phổ biến nhất ở bệnh nhân chấn thương DCCT?
Dấu hiệu tăng tín hiệu trên chuỗi xung PD fatsat / tăng tín hiệu trên T1W là đặc điểm phổ biến nhất, xuất hiện ở 95,83% bệnh nhân (46/48), tiếp theo là dấu hiệu bờ dây chằng không đều (87,50%), mất liên tục một phần (64,58%) và phù nề dây chằng (58,33%).

5. Tổn thương phối hợp nào thường gặp nhất ở bệnh nhân chấn thương dây chằng chéo khớp gối?
Tràn dịch khớp gối là tổn thương phối hợp phổ biến nhất, xuất hiện ở 87,50% bệnh nhân (42/48). Kế tiếp là tổn thương rách sụn chêm với 85,42% (41/48 bệnh nhân), trong đó tỷ lệ rách đồng thời cả sụn chêm trong và sụn chêm ngoài chiếm tỷ lệ cao nhất (41,67%).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Thị Thu Trang đã phản ánh toàn diện quy trình kỹ thuật chụp và đặc điểm hình thái học cộng hưởng từ chấn thương dây chằng chéo khớp gối trên 48 bệnh nhân tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức. Nghiên cứu khẳng định vai trò của hệ thống CHT 1.5T và 3.0T cùng bộ 4 chuỗi xung PD fatsat và T1W trong việc phát hiện chính xác các tổn thương DCCT (95,83%), DCCS (16,67%) cũng như các tổn thương phối hợp thường gặp như tràn dịch khớp (87,50%) và rách sụn chêm (85,42%). Đây là tài liệu học thuật thực tiễn, cung cấp cơ sở dữ liệu hữu ích cho công tác đào tạo kỹ thuật hình ảnh và hỗ trợ chẩn đoán ngoại khoa chấn thương chỉnh hình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Sơ lược giải phẫu khớp gối 1. Giải phẫu khớp gối. Khớp gối là một trong những khớp lớn nhất cơ thể và là khớp hoạt dịch.

❖ Chức năng: co- duỗi, ít chức năng quay. ❖ Khớp gối cấu tạo gồm ba thành phần cơ bản: ➢ Xương: xương đùi, xương chày, xương mác, xương bánh chè ▪ Xương đùi: đầu dưới xương đùi do hai lồi cầu trông như hai bánh xe có sụn bao bọc. Mặt trước hai lồi cầu liền nhau, chỉ có một rãnh chia cắt là rãnh ròng rọc, ở phía sau hai lồi cầu tách riêng, lồi cầu trong hẹp và dài hơn lồi cầu ngoài. ▪ Xương chày: đầu trên xương chày trông giống như hai cái mâm có lồi cầu đùi nằm đè lên trên.

Mâm lõm thành hai ổ chảo, ổ chảo ngoài rộng, phẳng và ngắn hơn ổ chảo trong. Ở giữa hai ổ chảo này có hai gai gọi là gai chày trong và gai chày ngoài. Gai chày chia khoang liên ổ thành diện trước gai và diện sau gai. ▪ Xương mác: là nơi bám của dây chằng và gân cơ, không chịu được lực.

▪ Xương bánh chè: là xương vừng/ xương nội gân lớn nhất cơ thể, xương bánh chè nằm trong gân cơ trước đầu đùi, mặt sau xương bánh chè có cấu trúc sụn để tiếp giáp với rãnh ròng rọc của lồi cầu đùi. Khi gấp duỗi gối xương bánh chè sẽ trượt trong rãnh ròng rọc này. Đồng thời đây cũng là nơi bám của gân cơ tứ đầu đùi và gân xương bánh chè, giúp tăng lực cơ học cho cơ tứ đầu đùi và giúp bảo vệ khớp gối. Hình 1: Khớp gối nhìn phía trước- bên- sau.[24] 3 ➢ Sụn chêm: ▪ Mỗi khớp gối có hai sụn chêm là sụn chêm trong và sụn chêm ngoài.

Sụn chêm có hình bán nguyệt nằm giữa mặt khớp lồi cầu xương đùi ở trên và mâm chày phía dưới. ▪ Sụn chêm hoạt động như thanh giảm xóc, hấp thu và truyền lực đều từ lồi cầu xương đùi xuống xương chày, làm giảm các sang chấn sụn khớp, góp phần tạo nên sự vững chắc cho khớp. ▪ Tuy nhiên máu nuôi kém → khó lành sau chấn thương. ➢ Dây chằng: ▪ Dây chằng là những dải mô dần hồi xung quanh các khớp, kết nối các xương với nhau, hỗ trợ các khớp tạo cử động linh hoạt và uyển chuyển, hạn chế các cử động bất thường.

▪ Gồm bốn dây chằng : Dây chằng chéo trước (DCCT), dây chằng chéo sau (DCCS), dây chằng giữa và dây chằng bên. ➢ Các cấu trúc khác: bao hoạt dịch, khoang mỡ, gân cơ. ▪ Gân cơ vùng khớp bao gồm gân cơ tứ đầu đùi phía trước, gân cơ thon, gân cơ bán gân, bán mạc bên trong, gân cơ nhị đầu đùi ở bên ngoài và gân cơ sinh đôi ở phía sau. Các gân cơ này vừa thực hiện chức năng vận động của khớp gối đồng thời đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm sự vững chắc của khớp gối.

▪ Bao hoạt dịch khớp gối là túi chứa đầy dịch lỏng, có vai trò như miếng đệm khớp, giúp giảm ma sát giữa cơ, xương, gân và dây chằng. 4 Hình 2: Khớp gối phải trong tư thế duỗi.[24] Dây chằng chéo trước và sau là hai dải mô sợi cứng chắc kết nối xương chày và xương đùi ở trong khớp gối. Chúng bắt chéo nhau tạo thành hình chữ X giúp ổn định khớp gối. DCCS khỏe vả rộng hơn DCCT, vì vậy chấn thương DCCS ít phổ biến hơn chán thương DCCT.

DCCT và DCCS giúp kiểm soát chuyển động từ trước ra sau của khớp gối. ❖ Dây chằng chéo trước (DCCT): DCCT bám ở phần sau mặt trong lồi cầu ngoài xương đùi chạy xuống dưới, ra trước và vào trong đến bám vào diện trước gai mâm chày. Chiều dài DCCT trong các nghiên cứu trước đây rất khác nhau từ 22- 41mm, trung bình 32mm, đường kính từ 7-12mm. Theo Girgis và cộng sự đã mô tả DCCT gồm 2 bó: bó trước trong và bó sau ngoài.

Bó trước trong bám vào vùng phía trên của diện bám xương đùi, chạy xương bám vào vùng trước trong của diện bám mâm chày. Bó sau ngoài bám vào phần dưới của diện bám xương đùi, đến bám vào phần sau ngoài của diện bám mâm chày. Bó trước trong nhỏ hơn bó sau ngoài và là bó chính có tác dụng giữ vững khi gối gấp, bó sau ngoài là bó phụ có tác dụng giữ vững khi gối duỗi. ➔ Chức năng: giữ xương đùi không di chuyển ra sau và xương chày không di chuyển ra trước, chống xoay trong.

❖ Dây chằng chéo sau (DCCS): DCCS năm ở trung tâm khớp gối, nằm ngay sau DCCT, xuất phát từ bờ sau mâm chày, bám tận đến mặt trước ngoài lồi cầu trong 5 xương đùi. Nguyên ủy của dây chằng chéo sau ở mặt ngoài của lồi cầu trong xương đùi chạy chếch xuống dưới, ra sau và ra ngoài, bám tận vào phía sau khoảng gian gai chày, phía dưới bờ mâm chày. Dây chằng chéo sau dài trung bình từ 32- 38 mm. Dây chằng cấu tạo bởi 3 thành phần: bó trước ngoài, bó sau trong và dây chằng sụn chêm đùi.

Bó trước ngoài to gấp đôi bó sau trong, hai bó này có vai trò khác nhau trong quá trình gấp duối gối. Khi gối gấp bó trước ngoài căng hơn, ngược lại khi gối duỗi thì bó sau trong căng hơn, do đó trong cấu trúc của dây chằng chéo sau ít có thớ sợi không thay đổi (isometric) trong suốt quá trình gấp duỗi gối. ➔ Chức năng: ngăn tình trạng duỗi quá mức, ngăn cản sự trượt trước của xương đùi, chống xoay ngoài. Hình 3: Khớp gối phải trong tư thế gấp.2 Giải phẫu trên CHT.

Giải phẫu trên hướng cắt axial. Axial: định vị hướng cắt trên mặt phẳng coronal: hướng cắt song song khe khớp chày- đùi. Gân bánh chè 2. Khoảng mỡ Hoffa dưới bánh chè 3.

Dây chằng chéo tước 4. Lồi cầu đùi ngoài 5. Gân và cơ nhị đầu đùi 6. Đầu ngoài cơ bụng chân 7.

Dây chằng chéo sau 8. Đầu trong cơ bụng chân 9. Gân và cơ may 11. Lồi cầu đùi trong 1.

Giải phẫu trên hướng cắt coronal. Coronal: định vị hướng cắt trên mặt phẳng axial: hướng cắt song song mặt phẳng tiếp tuyến bờ sau lồi cầu đùi trong và ngoài. Dây chằng bên mác 5. Dây chằng chéo sau 6.

Dây chằng chéo trước 7. Sụn chêm trong 8. Sụn chêm ngoài 9. Giải phẫu trên hướng sagittal Sagittal: định vị hướng cắt trên mặt phẳng axial: nhóm lớp cắt song song với lồi cầu ngoài xương đùi (song song với dây chằng chéo trước).

Gân tứ đầu đùi 3. Xương bánh chè 4. Gân bánh chè 5. Dây chằng chéo trước 6.

Dây chằng chéo sau 8 1. Bệnh lý chấn thương dây chằng chéo khớp gối 1. Nguyên nhân Chấn thương dây chằng đầu gối là những tổn thương liên quan đến dây chằng như: giãn, rách, hoặc đứt dây chằng. ❖ Nguyên nhân: ➢ Vận động sai tư thế: các động tác xoay người gấp trong chơi các môn thể thao vận động mạnh và nhanh dễ khiến giãn dây chằng khớp gối.

➢ Chấn thương: té ngã, va đập mạnh trong sinh hoạt hàng ngày hoặc do tai nạn giao thông khiến xương khớp bị tổn thương đồng thời gây giãn cơ và làm dây chằng bị kéo căng. ➢ Tai nạn lao động: do lao động quá sức, mang vác vật nặng lâu ngày, sai tư thế khiến các dây chằng bị căng thẳng quá mức, làm giãn dây chằng và ảnh hưởng đến khả năng vận động. ➢ Tuổi tác: dây chằng được cấu tạo từ các mô liên kết, có thành phần chính là collagen. Theo thời gian số lượng collagen do cơ thể sản xuất ngày càng ít.

Do đó, dây chằng của người lớn tuổi sẽ bị thoái hóa và dễ bị kéo giãn quá mức. ❖ Ngoài ra, chấn thương dây chằng khớp gối còn đến từ những yếu tố sau: ➢ Người có điều kiện dinh dưỡng kém. ➢ Nữ giới dễ gặp chấn thương hơn nam giới do đặc điểm về cơ thể, yếu tố sức mạnh cơ bắp và thường xuyên chịu ảnh hưởng bởi các nội tiết tố. ➢ Người sử dụng giày dép không đúng kích cỡ.

➢ Người chơi thể thao nhưng không có đầu tư về trang thiết bị bảo hộ. Triệu chứng lâm sàng 1.Triệu chứng cơ năng ❖ Đau ở đầu gối: mức độ đau có thể phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của thương tích ở đầu gối. ➢ Đau nhẹ ở phía sau đầu gối, nặng hơn khi phải quỳ gối. ➢ Đau ở phía trước đầu gối có thể xuất hiện khi chạy, hoặc dừng đột ngột.

❖ Giảm hoặc mất chức năng vận động của khớp. Triệu chứng thực thể ❖ Nghe: nghe thấy tiếng “bốp” tại thời điểm dây chằng bị rách hoàn toàn. ❖ Nhìn: ➢ Sưng đầu gối: khi một dây chằng bị thương dẫn đến chảy máu bên trong khớp gối→ gây sưng khớp gối. Mức độ sưng phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của chấn thương.

Tuy nhiên, dây chằng bị xé rách hoàn toàn có thể dẫn đến sưng đầu gối rất nhanh (trong vòng 2 giờ) và rất đau đớn. ➢ Đôi khi các vết thâm có thể xuất hiện ở đầu gối, nhưng không phải lúc nào cũng có. ❖ Sờ: ➢ Chạm vào thấy mềm, xuất hiện vết lõm ở xung quanh khu vực bị chấn thương dây chằng. ➢ Các dây chằng nhỏ bị chấn thương có thể đỡ hơn, nhưng trong trường hợp dây chằng bị đứt hoặc tổn thương nghiêm trọng sẽ có dấu hiệu đau nhức khó tả.Triệu chứng toàn thân ❖ Chấn thương nhẹ: không ảnh hưởng đến khả năng vận động của người bệnh.

❖ Chấn thương lớn: người bệnh không thể di chuyển bình thường. Cảm giác đầu gối không cố định khiến người bệnh di chuyển khập khiễng. Các phương pháp thăm khám chẩn đoán hình ảnh 1. Xquang X-quang là phương pháp chẩn đoán hình ảnh sử dụng loại máy có bức xạ ánh sáng hoặc sóng vô tuyến để phát các chùm tia X bức xạ cao, xuyên qua cơ thể và tạo ra hình ảnh giải phẫu các bộ phận trên cơ thể con người.

Chụp X-quang khớp gối là phương pháp chẩn đoán hình ảnh sử dụng máy chụp X-quang kỹ thuật số để hiển thị các mô mềm và xương bên trong xung quanh khớp gối. X-quang khớp gối là một hình chiếu hai chiều của các cấu trúc khớp 3 chiều. Điều này tạo ra điều kiện tiên quyết cho các biến thể của hình ảnh ở các vị trí khác nhau của không gian khớp→ hỗ trợ trong chẩn đoán bệnh lí khớp gối. Một ứng dụng thường gặp trong chụp Xquang khớp gối là chẩn đoán gãy xương, sưng đau khớp gối do chấn thương, đau gối do thoái hóa, viêm khớp, tràn 10 dịch,…Tuy nhiên trong ứng dụng đánh giá tổn thương dây chằng chéo khớp gối vẫn còn nhiều hạn chế.

Do đó, để đưa ra chẩn đoán chính xác cần kết hợp với phương thức chẩn đoán hình ảnh cao hơn như CHT.