Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HỒI KÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM Hồi kí cách mạng đã xuất hiện trong văn học Việt Nam từ trước Cách mạng tháng Tám và khi nghiên cứu về những sáng tác này, phương diện nội dung tư tưởng thường được các nhà nghiên cứu chú trọng. Bên cạnh đó, họ đã chỉ ra rằng, tiểu loại văn học này cũng được chú ý bởi những hình thức thể hiện riêng của loại văn chương tái hiện hiện thực bằng hồi tưởng và kỉ niệm. Trong những công trình nghiên cứu về hồi kí cách mạng, các tác giả không những đã nhận xét về vai trò và ý nghĩa của tác phẩm ở phương diện tư tưởng mà còn chỉ ra một số đặc điểm cơ bản về nghệ thuật. Thông qua các công trình nghiên cứu, người viết có thể đánh giá được sức ảnh hưởng của hồi kí cách mạng trong tiến trình văn học Việt Nam; đồng thời, chỉ ra được đóng góp cũng như hạn chế của các công trình nghiên cứu trong việc tìm hiểu, đánh giá về hồi kí cách mạng.
Ngoài ra, từ những công trình, bài viết của các nhà nghiên cứu, người viết có tiền đề, cơ sở tham khảo, tiếp thu để triển khai những vấn đề về đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam một cách khái quát, hệ thống, nêu ra những cách nhìn nhận mới mẻ. Khi tìm hiểu tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng ở Việt Nam, người viết chủ yếu khảo sát theo tiến trình lịch sử. Do đó, người viết phân chia các công trình nghiên cứu thành hai giai đoạn: trước và sau 1975. Trong từng giai đoạn, dựa vào đối tượng nghiên cứu của các công trình, có thể chia thành hai nhóm: nhóm những công trình nghiên cứu mang tính khái quát về thể loại và nhóm những công trình nghiên cứu về tác giả, tác phẩm cụ thể.
Tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng Việt Nam trước năm 1975 8 Trước năm 1975, đất nước đối mặt với hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mĩ ác liệt, hơn nữa, các tác phẩm hồi kí cách mạng cũng mới bắt đầu phát triển mạnh vào thập niên 60, cho nên chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về tiểu loại này. Cũng vì lẽ đó, người viết nhận thấy, các công trình nghiên cứu ở thời kì này tập trung vào định hướng cho cuộc vận động sáng tác về hồi kí, cũng như định hướng tư tưởng cho người đọc khi tiếp nhận các tác phẩm hồi kí cách mạng. Những nghiên cứu mang tính khái quát về hồi kí cách mạng Sau cuộc vận động sáng tác về đề tài lực lượng vũ trang cách mạng của Tổng cục Chính trị nhân dịp kỉ niệm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam lần thứ 17, nhiều tác phẩm hồi kí ra đời. Khi nhận được tác phẩm và ý kiến đóng góp của các đồng chí cán bộ, các bạn viết văn trẻ và bộ đội, chiến sĩ ở nhiều đơn vị, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân đã xuất bản tập tài liệu Bàn thêm về viết hồi kí (1963).
Tập sách gồm có 7 bài viết, là những tư liệu cần thiết và có giá trị khái quát trong việc nghiên cứu về hồi kí cách mạng. Trong bài viết Thêm mấy điều cần trao đổi về viết hồi kí và mẩu chuyện về lực lượng vũ trang cách mạng, tác giả Xuân Thiêm đã bày tỏ quan niệm của mình về nhiều phương diện trong việc viết và nghiên cứu hồi kí cách mạng. Trước hết, tác giả nêu quan niệm về đề tài và chủ đề trong sáng tác văn chương nói chung và trong việc sáng tác hồi kí nói riêng. Đối với những tác phẩm sáng tác trong cuộc vận động viết về kỉ niệm sâu sắc trong đời bộ đội của Cục Chính trị, ông cho rằng: Ta nên hiểu một chuyện sâu sắc là một chuyện có thật rút ra từ cuộc sống của mỗi con người, một câu chuyện có chủ đề rõ ràng, có ý nghĩa thiết thực đối với người đọc làm cho người đọc thấy được ở đấy điều gì bổ ích cho những ngày đang sống (Xuân Thiêm, 1963, trang 9-10).
Và “người viết nhằm vào chủ đề đó để ôn tìm, chọn rút ra những chi tiết “đắt” phục vụ cho chủ đề đó” (Xuân Thiêm, 1963, trang 10). Vấn đề tác giả nhấn mạnh là tránh lối viết dài dòng, tập trung khai thác khía cạnh sâu sắc 9 trong câu chuyện. Bên cạnh đó, trong bài viết này, Xuân Thiêm còn trình bày về vấn đề “cái tôi” của người viết trong hồi kí. Tác giả đã dẫn ra những trường hợp tiêu biểu như hồi kí Bước ngoặt của Đặng Sĩ Đạt, Ra mặt trận của Huỳnh Văn Nghệ để từ đó khái quát vấn đề: Viết hồi kí là viết những chuyện mình có sống thật cho nên những nhân vật trung tâm của chuyện thường là ngôi thứ nhất, tác giả hoặc những người khác có liên quan chặt chẽ với “cái tôi”.
Vấn đề tác giả Xuân Thiêm nêu ra không chỉ có ý nghĩa định hướng đối với phong trào sáng tác hồi kí lúc bấy giờ mà còn giúp cho người nghiên cứu có cái nhìn đúng đắn về quan điểm lịch sử cần có của chủ thể trần thuật trong hồi kí cách mạng. Về vấn đề người thật và việc thật, tác giả nhấn mạnh, cốt lõi của hồi kí phải là tư liệu có thật từ trong cuộc sống chiến đấu, phải gắn bó máu thịt với người viết chứ không thể là một câu chuyện bịa, tưởng tượng vô căn cứ. Tuy nhiên, tác giả cũng cho rằng cần phải phân biệt một hồi kí với một bản báo cáo, tường thuật trận đánh, hay một tài liệu lịch sử truyền thống của đơn vị. Hồi kí cách mạng phải là sự kết hợp hài hòa giữa hiện thực và nghệ thuật, bởi vì: Viết hồi kí, viết truyện kỉ niệm sâu sắc cũng là làm công việc viết văn – dù thể văn gần người thật việc thật nhất này không đòi hỏi một trình độ hư cấu, khái quát và tổng hợp xây dựng điển hình cao như viết tiểu thuyết – ta vẫn phải nắm được cách viết, nghệ thuật viết, sao cho bài văn có tình người, có sức hấp dẫn người đọc (Xuân Thiêm, 1963, trang 30).
Bài viết của tác giả Xuân Thiêm là sự đúc kết những kinh nghiệm quý báu. Tuy chỉ là một số ghi nhận ban đầu về hồi kí cách mạng thông qua một cuộc vận động sáng tác nhưng những vấn đề đề cập trong bài viết là những vấn đề trọng tâm, có tính khái quát và có ý nghĩa thực tiễn cao. Tuy vậy, bài 10 viết này chỉ nghiên cứu dựa trên một vài trường hợp cụ thể với mong muốn có được những sáng tác mới hay hơn, độc đáo hơn chứ không phải nhằm phê bình, đánh giá thể loại. Trong bài viết Vài ý nghĩ về viết hồi kí, tác giả Trần Đĩnh bàn luận đến một vài vấn đề cơ bản liên quan đến nội dung tư tưởng, hình tượng nhân vật và công việc của người ghi hồi kí.
Ông cho rằng: Người viết hồi kí có lẽ trước tiên cần hết lòng trân trọng, quý mến sự sống rất đáng kính của người kể. Đó chính là biểu hiện của lòng yêu và lòng tự hào đối với lịch sử oanh liệt của Đảng, lòng biết ơn những đồng chí đi trước, là biểu hiện của lòng yêu nước và của tính Đảng (Trần Đĩnh, 1963, trang 42). Những điều này sẽ tạo nên sự rung cảm và đồng cảm của người ghi trong quá trình tái hiện hiện thực. Vốn sống và tình cảm của người ghi sẽ mang lại cho tác phẩm hiệu quả nghệ thuật cao: Người viết cần khai thác, khêu gợi những luồng mạch, những chi tiết có ý nghĩa mà nhiều khi người kể lãng quên hoặc không coi trọng.
Người viết phải lao động công phu thì những vốn sống có sẵn mới hiện được ra thành những hình tượng sinh động, thân thiết, nóng hổi và gần gũi (Trần Đĩnh, 1963, trang 44). Để tạo nên giá trị cho hồi kí, tác giả bài viết đề cao vai trò của người ghi. Người ghi không chỉ lắng nghe để tái hiện những tư liệu được người kể cung cấp mà còn phải nắm bắt và thể hiện được giá trị, ý nghĩa, làm nổi bật thông tin sự thật. Điều này đã trả cho “người ghi” vị trí đáng có trong việc sinh thành nên một tác phẩm hồi kí.
Tác giả Doãn Trung trong bài viết Viết hồi kí đấu tranh cách mạng (Qua một số tài liệu Trung Quốc) đã khẳng định: “Hồi kí đấu tranh cách mạng thuộc phạm trù văn học nên được liệt vào hàng những tác phẩm văn học, nhưng lại liên hệ chặt chẽ với khoa học lịch sử” (Doãn Trung, 1963, trang 45). Từ đánh giá này, ông đặt ra những yêu cầu cơ bản đối với hồi kí cách 11 mạng, nhất là vấn đề tôn trọng sự thật trong quá trình sáng tác. Bởi vì, nếu không phản ánh đúng người thật việc thật thì tác phẩm hồi kí cách mạng sẽ mất đi ý nghĩa chính trị xã hội và trở nên xa lạ đối với người đọc. Tác giả cũng nêu ra một số vấn đề cần giải quyết trong quá trình viết hồi kí cách mạng.
Theo ông, với kho tài liệu đã có, người kể phải nhớ lại, thống kê và sắp xếp như thế nào để có thể “khơi gợi cho cuộc sống đã qua tái hiện lại” (Doãn Trung, 1963, trang 48). Đánh giá về hồi kí cách mạng, ông cũng nêu lên vấn đề hiểu và giải quyết như thế nào về tính chân thực: Chân thực là phải phù hợp với quy luật phát triển của lịch sử, nghĩa là phải nắm được bản chất của sự kiện lịch sử, thể hiện được tinh thần thời đại và bộ mặt lúc bấy giờ. Chân thực không phải là ghi chép từng dòng từng chữ một cách tự nhiên chủ nghĩa (Doãn Trung, 1963, trang 50-51). Về phương diện biểu hiện chủ đề tư tưởng, tổng hợp và sắp xếp tài liệu, tác giả bài viết yêu cầu phải chọn lọc, sắp xếp như thế nào để nâng lên mức tư tưởng cao.
Tác giả bài viết cũng nêu lên một vài phương diện về nghệ thuật, nhất là phương diện kết cấu: “Về kĩ xảo viết, cần sắp xếp những đoạn kể chuyện chung và những miêu tả chi tiết sao cho thích hợp, có hoa đỏ lại phải có lá xanh, hoa lá phải sắp xếp cho đẹp mắt” (Doãn Trung, 1963, trang 52). Ông yêu cầu người viết hồi kí phải vận dụng tốt ngôn ngữ đối thoại và phải sử dụng được các thuật ngữ cách mạng phổ biến để biểu hiện được không khí và màu sắc thời đại. Những quan niệm này có nhiều đóng góp đối với cuộc vận động sáng tác lúc bấy giờ, vạch ra một số định hướng và chỉ ra các nội dung trọng tâm khi tìm hiểu về hồi kí cách mạng.