CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM ĐỐI VỚI NGƯỜI TÂM THẦN 1. Lý luận về bệnh tâm thần và người tâm thần 1. Một số khái niệm *Khái niệm sức khỏe tâm thần “Sức khỏe tâm thần là trạng thái không chỉ không có các rối loạn và dị tật tâm thần, mà còn là trạng thái tâm thần hoàn toàn thoải mái. Một sự tin tưởng vào giá trị của bản thân, vào phẩm chất giá trị của người khác.
Có khả năng ứng xử với thế giới nội tâm về tư duy, cảm xúc, quản lý cuộc sống và chấp nhận sự nguy hiểm.Có khả năng tạo dựng, phát triển và duy trì thỏa đáng các mối quan hệ cá nhân.Có khả năng tự hàn gắn sau các sang chấn tâm thần”[36]. * Khái niệm người tâm thần Người tâm thần là người kỳ dị khó hiểu, khó thâm nhập biểu hiện đa dạng khi thì đạo mạo đài các, khi thì thô lỗ, thô bạo. Luôn phủ nhận bệnh tật thiếu hòa hợp trong các hành vi tác phong của người bệnh. Giảm sút thế năng tâm thần, giảm tính nhiệt tình trong mọi hoạt động tâm thần, cảm xúc ngày càng cùi mòn, khô lạnh, tư duy ngày càng nghèo nàn.
Nhân cách người tâm thần ngày càng tan rã sâu sắc [7]. *Khái niệm về chăm sóc sức khỏe tâm thần Chăm sóc sức khỏe tâm thần là các hoạt động nhằm mục đích nâng cao chất lượng cuộc sống, giúp cá nhân tận hưởng một cách tốt nhất trong hoàn cảnh của họ, chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ bó hẹp trong việc điều trị bệnh tâm thần, mà nó bao gồm phạm vi rộng hơn là đảm bảo trạng thái khỏe mạnh về mặt tinh thần trên các khía cạnh cơ bản khả năng tận hưởng cuộc 15 sống; khả năng phục hồi; khả năng cân bằng; khả năng phát triển cá nhân; sự linh hoạt. Một số các biểu hiện bệnh hay gặp của người tâm thần trong đó chủ yếu là bệnh tâm thần phân liệt 1. Theo quan điểm cổ điển Theo quan điểm cổ điển thì tâm thần phân liệt có các triệu chứng âm tính và dương tính: * Các triệu chứng âm tính - Tính thiếu hòa hợp:Thể hiện bằng tính hai chiều trái ngược, kỳ dị, khó hiểu, tính khó thâm nhập và phủ định.
Thiếu sự thống nhất toàn vẹn trong hoạt động tâm thần. + Thiếu hòa hợp trong tư duy: Ngôn ngữ của người tâm thần thường khó hiểu, có thể nói một mình, không nói hoặc nói rất khẽ. Có khi nói liên hồi, nói đầu gà đuôi vịt hoặc lặp đi lặp lại, giả giọng người khác hoặc đặt ra lời nói khác, lời nói mới, từ ngữ mới mà chỉ một mình bệnh nhân mới hiểu được.Dòng tư duy có lúc chậm, lúc nhanh, lúc bị ngừng lại. Nội dung tư duy thường nghèo nàn, tối nghĩa.
+ Thiếu hòa hợp trong cảm xúc: cảm xúc trở lên lạ lùng, khó hiểu, thiếu tình cảm với người thân, bàng quan lạnh nhạt với những thích thú trước đây, cảm xúc hai chiều, trái ngược. + Thiếu hòa hợp trong hành vi: hành vi xung động, bột phát khó hiểu, hai chiều trái ngược, lố lăng định hình. Người tâm thần thường xa lánh mọi người, sống độc thân, đi lang thang không có mục đích, đôi khi có cơn kích động, hò hét, đập phá, có người có động tác lặp đi lặp lại, điệu bộ nhún vai, nhếch mép…Một số người tâm thần có hành vi kỳ dị như trời nắng thì mặc áo bông, trời rét thì lại ở trần. Có 16 người lúc thì ngồi co ro một mình ở nhà, lúc thì chạy nhảy ngoài đường can thiệp vào công việc của người khác.
- Tính tự kỷ: Tính tự kỷ là mức độ cao của thiếu hòa hợp, biểu hiện của tách rời thực tại, cắt đứt với thế giới bên ngoài, quay về với thế giới nội tâm bên trong chủ yếu bằng tính khó thâm nhập, kỳ dị khó hiểu. Thế giới tự kỷ là thế giới riêng của người bệnh trong đó các quy luật của tự nhiên và xã hội đều bị đảo lộn, không áp dụng được cho mọi người khác. - Thế năng tâm thần giảm sút: thế năng tâm thần là năng lượng cần thiết cho mọi hoạt động tâm thần, biều hiện bằng tính nhiệt tình, tính năng động, tính linh hoạt và sáng tạo… Khi thế năng tâm thần bị giảm sút thể hiện bằng cảm xúc ngày càng khô lạnh và trở nên bàng quan, vô cảm xúc; tư duy nghèo nàn, cứng nhắc, học tập ngày càng sút kém, thói quen nghề nghiệp ngày càng tan biến dần, ý chí suy đồi[37]. * Các triệu chứng dương tính Thường làm cơ sở cho việc phân biệt các thể bệnh các triệu chứng dương tính trong bệnh tâm thần phân liệt phong phú, đa dạng, có thể xuất hiện riêng lẻ nhưng cũng có thể kết hợp với nhau thành những hội chứng: hội chứng suy nhược, hội chứng về cảm xúc, hội chứng giống tâm căn, hội chứng paranoia, hội chứng paranoid đơn thuần, hội chứng ảo giác paranoid, hội chứng paraphrenia, hội chứng căng trương lực, hội chứng cuối cùng [37].
Theo bảng phân loại Quốc tế lần thứ 10 (ICD-10) Mặc dù không xác định được các triệu chứng đặc trưng của bệnh một cách chặt chẽ, nhằm mục đích thực tiễn người ta chia các triệu chứng của bệnh tâm thần phân liệt thành từng nhóm có tầm quan trọng đặc biệt đối với chẩn đoán, đó là: 17 - Tư duy vang thành tiếng. - Các hoang tưởng bị kiểm tra, bị chi phối hay bị động, có liên quan rõ rệt với vận động thân thể hay các chi hoặc có liên quan với những ý nghĩ, hành vi hay cảm giác đặc biệt; tri giác hoang tưởng. - Các ảo thanh bình luận thường xuyên về hành vi của bệnh nhân hay thảo luận với nhau về bệnh nhân hoặc các loại ảo thanh khác xuất phát từ một bộ phận nào đó của cơ thể. - Các loại hoang tưởng dai dẳng khác không thích hợp về mặt văn hóa và hoàn toàn không thể có được như tính đồng nhất về tôn giáo hay chính trị hoặc những khả năng và quyền lực siêu nhân (ví dụ có khả năng điều khiển thời tiết, hoặc đang tiếp xúc với những người của thế giới khác).
- Ảo giác dai dẳng bất cứ loại nào, có khi kèm theo hoang tưởng thoáng qua hay chưa hoàn chỉnh, không có nội dung cảm xúc rõ ràng hoặc kèm theo ý tưởng quá dai dẳng hoặc xuất hiện hàng ngày trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng. - Tư duy gián đoạn hay thêm từ khi nói, đưa đến tư duy không liên quan hay lời nói không thích hợp hay ngôn ngữ bịa đặt. - Tác phong căng trương lực như kích động, giữ nguyên dáng hay uấn sáp, phủ định, không nói, hay sững sờ. - Các triệu chứng âm tính như vô cảm rõ rệt, ngôn ngữ nghèo nàn, các đáp ứng cảm xúc cùn mòn hay không thích hợp thường đưa đến cách ly xã hội hay giảm sút hiệu suất lao động xã hội; phải rõ ràng là các triệu chứng trên không do trầm cảm hay thuốc an thần kinh gây ra.
- Biến đổi thường xuyên và có ý nghĩa về chất lượng toàn diện của tập tính cá nhân biểu hiện như là mất thích thú, thiếu mục đích, lười nhác, thái độ mê mải suy nghĩ về bản thân và cách ly xã hội [31]. Những khó khăn và nhu cầu của người tâm thần Trong xã hội hiện nay do nhận thức, cách hiểu về người tâm thần chưa đúng do vậy dẫn đến những đánh giá sai về họ, người nhân viên xã hội muốn tiếp cận, trợ giúp họ thì trước hết cần tìm hiểu những khó khăn gặp phải và nhu cầu của họ trong cuộc sống. * Khó khăn của người tâm thần: Đối với người tâm thần là một đối tượng xã hội vô cùng đặc thù, trong cuộc sống họ gặp phải rất nhiều khó khăn trong đó những khó khăn cơ bản nhất ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống của họ. - Khó khăn do bệnh lý sức khỏe tâm thần, các khuyết tật khác: Từ thực tế nghiên cứu nghiên cứu và đánh giá tình trạng bệnh lý của người tâm thần đang được chăm sóc và điều trị tại trung tâm cho thấy người tâm thần gặp phải rất nhiều khó khăn trong cuộc sống.
Đặc biệt đối với những bệnh thuộc đối tượng tâm thần phân liệt không có khả năng chữa khỏi bệnh. Rất nhiều người tâm thần thuộc đối tượng sa sút cách ly, có những biểu hiện bệnh lý đặc biệt như nổi khùng, đập phá; không có khả năng phục hồi năng lực hành vi. Người tâm thần do bị tổn thương cao cấp ở hệ thần kinh trung ương mà căn nguyên chưa tìm thấy làm cho họ tách dần ra khỏi cuộc sống bên ngoài thu mình vào thế giới bên trong, rối loạn xúc cảm, tư duy bị cùi mòn khuyết tật khả năng học tập, lao động ngày càng sút kém. Có xác mà không có hồn, vì vậy họ gặp rất nhiều khó khăn trở ngại trong sinh hoạt, học tập và lao động.
Theo thống kê bệnh án có tới 20% người tâm thần thuộc đối tượng khuyết tật về các tri, khuyết tật thể xác, 05% bệnh nhân tâm thần nằm liệt. Họ không tự phục vụ được bản thân, toàn bộ công việc vệ sinh cá nhân cần đến sự giúp đỡ của cán bộ. - Khó khăn do định kiến xã hội: 19 Có nhiều cách nhìn nhận khác nhau về người tâm thần và công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần, trị liệu phục hồi năng lực hành vi cho người tâm thần. Nhưng chủ yếu định kiến xã hội đối với người tâm thần là rất lớn, họ không được tôn trọng, họ bị coi là người “điên”.
Phần đông cộng đồng không hề quan tâm tới công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần, từ những định kiến xã hội có sự phân biệt đối xử đối với người tâm thần. Do vậy, người tâm thần thường có mặc cảm tự ti, thiếu tự tin, sống khép mình, không muốn giao tiếp do mặc cảm về bệnh tật và bị kỳ thị phân biệt đối xử. E ngại khi tiếp xúc với mọi người họ dễ bị kích động do ảnh hưởng của bệnh tật dẫn đến có những hành vi phá phách hoặc tự làm hại bản thân, gia đình hoặc người xung quanh. - Khó khăn về gia cảnh, điều kiện kinh tế: Đối với các người tâm thần đang được chăm sóc và nuôi dưỡng tại Trung tâm thống kê theo hồ sơ tiếp nhận đối tượng 55% thuộc đối tượng lang thang vô gia cư, không có gia đình, 45% gia đình có hoàn cảnh khó khăn thuộc đối tượng hộ nghèo hoặc cận nghèo do vậy khi người tâm thần ốm nặng cần điều trị ở bệnh viện thì gia đình không có điều kiện kinh tế để phối hợp với Trung tâm điều này là một khó khăn rất lớn đối với người tâm thần và Trung tâm trong công tác chăm sóc nuôi dưỡng bệnh nhân.