Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu. Chương 2: Xây dựng chƣơng trình và thực hành hƣớng dẫn học sinh tự học Đại số-Giải tích ở trung học phổ thông. Chương 3: Thực nghiệm sƣ phạm. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.
Quan niệm về tự học Trong lịch sử phát triển ở Việt Nam thì hoạt động tự học đã được chú ý từ lâu, song hoạt động tự học chỉ thực sự được phát động và nghiên cứu nghiêm túc, triển khai rộng rãi từ khi nền giáo dục cách mạng ra đời (1945) mà Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa là người khởi xướng vừa nêu cao tấm gương sáng ngời về tinh thần và phương pháp tự học. Người đã từng khuyên “phải biết tự động học tập”, “tìm đủ mọi cách mà học”. Theo người, tự học có vai trò đặc biệt quan trọng và không thể thay thế. Người nói: “Về cách học phải lấy tự học làm cốt”.
Tự học là yếu tố cốt lõi của hoạt động học tập, là bộ khung, là nội lực quyết định chất lượng học tập, các yếu tố khác là ngoại lực. Học mà thiếu tự học thì chỉ là một cơ thể thiếu xương cốt. Hồ Chủ Tịch dặn: “Muốn tiến bộ mãi thì phải học tập; Học trong sách báo, học trong công tác; Học với anh em, học hỏi quần chúng; Học để phát triển ưu điểm, sửa chữa khuyết điểm”. Việc tự học là điều rất cần thiết, không phải chỉ ở mỗi cá nhân mà còn liên quan đến chiến lược phát triển chung của đất nước.
Vì vậy, ngay từ bây giờ, mỗi HS phải bắt đầu thực hiện việc tự học.Việc tự học là công việc suốt cả một cuộc đời: tuổi nào, cấp học nào, nơi nào, hoàn cảnh nào cũng làm được nhưng càng thực hiện sớm càng tốt vì càng có nhiều thời gian, càng tích lũy được nhiều kiến thức, càng phát triển được nhiều tư duy. Có rất nhiều quan niệm về tự học: - Theo Hồ Chủ Tịch: “Tự học là học một cách tự động”, tức là: Học tập một cách hoàn toàn tự giác, tự chủ, không đợi ai nhắc nhở, không chờ ai giao nhiệm vụ mà tự mình chủ động vạch kế hoạch đó một cách tự giác, tự mình làm chủ thời gian để học và tự mình kiểm tra, đánh giá việc học của mình. - Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ) cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan (như trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, không ngại khó, ngại khổ, kiển trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học, …) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình. - Tự học của HS thực chất là quá trình cá nhân nắm bắt kinh nghiệm của xã hội loài người gồm: tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, năng lực hoạt động sáng tạo và thái độ.
- Học, cốt lõi là tự học, là quá trình phát triển nội tại, trong đó chủ thể tự thể hiện và biến đổi mình, tự làm phong phú giá trị của mình bằng cách thu nhận, xử lý và biến đổi thông tin bên ngoài thành tri thức bên trong con người mình. Các hình thức tự học 1. Tự học có sự hướng dẫn của thầy Là hoạt động tự học của HS diễn ra dưới sự điều khiển trực tiếp của GV, Thầy là tác nhân, hướng dẫn, tổ chức, đạo diễn để Trò phát huy những phẩm chất và năng lực của mình như khả năng chú ý, óc phân tích, năng lực khái quát hóa…tự tìm ra tri thức, kỹ năng, kỹ xảo mà thầy đã định hướng cho hoạt động này. Tự học không có sự hướng dẫn của thầy Là hoạt động tự học của HS cũng có thể diễn ra khi không có sự điều kiển trực tiếp của GV.
Ở đây HS phải tự sắp xếp quỹ thời gian và điều kiện vật chất để tự ôn tập, tự củng cố, tự đào sâu những tri thức hoặc tự hình thành những kỹ năng, kỹ xảo ở một lĩnh vực nào đó theo yêu cầu của GV hoặc quy định trong chương trình đào tạo của nhà trường. Mục đích của việc hƣớng dẫn HS tự học Rèn luyện cho HS các kỹ năng tự học cơ bản như: - Biết đọc, nghiên cứu SGK, Sách tham khảo, xác định hình thức cơ bản, trọng tâm của nội dung bài tự học. - Lựa chọn hình thức và phương pháp học tập thích hợp. - Xây dựng kế hoạch làm việc khoa học.
- Biết phân tích, đánh giá thông tin, sử dụng thông tin. - Biết kiểm tra, đánh giá kết quả, chất lượng học tập của bản thân và của bạn bè. Chu trình hƣớng dẫn tự học 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chu trình hướng dẫn-tự học là một hệ thống toàn vẹn gồm ba thành tố cơ bản: thầy (hướng dẫn tự học), trò (tự học), tri thức. Ba thành tố cơ bản đó luôn luôn tương tác với nhau, thâm nhập vào nhau, quyết định lẫn nhau làm cho việc hướng dẫn và tự học cộng hưởng với nhau tạo ra chất lượng, hiệu quả cao.
Chu trình hướng dẫn- tự học bao gồm chu trình tự học của Trò dưới tác động của chu trình hướng dẫn của Thầy nhằm biến tri thức, kho tàng văn hóa khoa học của nhân loại thành học vấn riêng của bản thân người học. Chu trình tự học của trò Chu trình tự học của trò gồm ba bước: Bước 1: Tự nghiên cứu Người học trò tự tìm tòi, quan sát, mô tả, giải thích, phát hiện vấn đề, định hướng giải quyết vấn đề, giải quyết vấn đề, tự tìm ra kiến thức mới (chỉ mới đối với người học) và tạo ra sản phẩm ban đầu hay sản phẩm thô có tính chất cá nhân. Bước 2: Tự thể hiện Người học tự thể hiện mình bằng văn bản, bằng lời nói, tự trình bày, bảo vệ kiến thức hay sản phẩm cá nhân ban đầu của mình, tự thể hiện qua sự hợp tác, trao đổi, đối thoại, giao tiếp với các bạn và thầy, để tạo ra sản phẩm có tính chất xã hội của cộng đồng lớp học. Bước 3: Tự kiểm tra, tự điều chỉnh Sau khi tự thể hiện mình qua sự hợp tác, trao đổi với các bạn và thầy, sau khi thầy kết luận, người học tự kiểm tra, tự đánh giá sản phẩm ban đầu của mình, tự sửa sai, tự điều chỉnh thành sản phẩm khoa học.
Chu trình tự nghiên cứu tự thể hiện tự kiểm tra, tự điều chỉnh thực chất cũng chính là con đường “nhận biết, phát hiện vấn đề, định hướng giải quyết vấn đề và giải quyết vấn đề” của nghiên cứu khoa học ở tầm vóc và trình độ học trò, dẫn dắt người học đến tri thức khoa học, đến chân lý mới (mới đối với người học mà thôi) và chỉ có thể diễn ra dưới tác động hợp lý của chu trình hướng dẫn của thầy. Chu trình hướng dẫn của thầy Chu trình hướng dẫn của thầy nhằm tác động hợp lý, phù hợp và cộng hưởng với chu trình tự học của trò, gồm ba bước tương ứng với chu trình tự học của trò. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thầy – tác nhân Trò – chủ thể (1) Hướng dẫn Tự nghiên cứu (2) Tổ chức Tự thể hiện (3) Cố vấn Tự kiểm tra Kết luận, kiểm tra Tự điều chỉnh Bước 1: Hướng dẫn Thầy hướng dẫn người học cách tự nghiên cứu, hướng dẫn cách thu nhận, xử lý thông tin, cách giải quyết vấn đề và tạo điều kiện thuận lợi cần thiết để trò có thể tự nghiên cứu, tự tìm ra kiến thức. Kiến thức ban đầu này mang tính chất cá nhân, tức là có thể đúng hay sai, khách quan hay chủ quan, khoa học hay thiếu khoa học.
Bước 2: Tổ chức Thầy tổ chức cho học trò tự thể hiện mình và hợp tác với các bạn; tổ chức tranh luận, giúp đỡ cá nhân trình bày, bảo vệ sản phẩm học, biết lái cuộc tranh luận theo đúng mục tiêu. Tăng cường mối quan hệ giao tiếp trò – trò, trò – thầy và sự hợp tác cùng nhau tìm ra kiến thức, thầy là người đạo diễn và dẫn dắt chương trình. * Tri thức có tính chất cá nhân ở bước 1 giờ đây đã mang tính chất xã hội (xã hội lớp học). Bước 3: Trọng tài, cố vấn, kết luận, kiểm tra đánh giá Thầy là cố vấn kết luận về các kết quả trình bày sản phẩm tự học.
Thầy cung cấp thông tin liên hệ ngược về sản phẩm học (kết luận, đánh giá, cho điểm), giúp đỡ trò tự đánh giá, tự sửa sai, tự rút kinh nghiệm về cách học. * Với kết luận cuối cùng của thầy, người học tự kiểm tra điều chỉnh sản phẩm ban đầu của mình, tri thức người học tìm ra bây giờ mới thật sự khách quan, khoa học theo đúng nghĩa của tri thức. Chu trình hướng dẫn-tự học bắt đầu bằng “tự nghiên cứu” dưới sự hướng dẫn của thầy qua các bước tự thể hiện, hợp tác với các bạn và thầy, tự kiểm tra tự điều chỉnh, rồi trở lại “tự nghiên cứu” ở trình độ cao hơn trình độ ban đầu, để dần dần kiến tạo cho bản thân mình một trình độ nghiên cứu nhất định, một năng lực tự học và thói quen tự học suốt đời. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chu trình là một quá trình kín, cho nên quá trình hướng dẫn– tự học – một tập hợp các chu trình hướng dẫn – tự học, có thể xem là quá trình người dạy hướng dẫn, tổ chức cho người học “tự nghiên cứu, tự thể hiện, tự kiểm tra, tự điều chỉnh”, tự chiếm lĩnh tri thức bằng hành động của chính mình.
Kết luận của thầy là bài học cho người học, song không phải là bài học có sẵn trong SGK, tài liệu thầy cung cấp mà là bài học tổng kết từ những gì người học đã tự tìm tòi ra với sự hợp tác của bạn. Tổng kết các chu trình học là “cuộc hành trình nội tại” phát triển bền vững ở mỗi người học năng lực tự học và thói quen tự học suốt đời “để hiểu”, “để làm”, “để hợp tác cùng chung sống” và “để làm người” lao động tự chủ, năng động và sáng tạo của thế kỷ 21. Các bƣớc tiến hành hƣớng dẫn HS tự học Đại số-Giải tích ở THPT - Đặt ra nhiệm vụ, tạo động cơ, kích thích hoạt động tìm tòi khám phá của HS. - Tổ chức cho HS thực hiện các hoạt động tìm hiểu kiến thức có liên quan đến kiến thức đang học.