Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan những nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Về tự học có hướng dẫn Đến nay, đã có nhiều nghiên cứu của các nhà giáo dục học, nhà tâm lí học trong nước và thế giới đưa ra những quan niệm về THCHD. Do cách tiếp cận khác nhau, các nhà nghiên cứu có những quan niệm khác nhau về THCHD.
- Hướng thứ nhất: Tiếp cận THCHD như cách học của mỗi cá nhân. Theo [71], Malcolm Knowles xem THCHD là đặc điểm vốn có của cá nhân người học, liên quan chặt chẽ đến quá trình phát triển tâm lí tự nhiên. Ông mô tả THCHD được hiểu là một quá trình mà cá nhân sử dụng những biện pháp có hoặc không có sự hỗ trợ của những người khác để xác định nhu cầu học tập của mình, xây dựng mục tiêu học tập, xác định các nguồn lực con người và vật chất để học tập, lựa chọn và sử dụng các chiến lược học tập thích hợp cũng như đánh giá kết quả học tập. Theo [73], Candy quan niệm THCHD là học tập tự chủ, người học được kiểm soát, hướng dẫn, học tập có sự tham gia, tự định hướng học tập, tự nghiên cứu, tự chịu trách nhiệm học tập.
Theo đó, THCHD không còn là đặc điểm của cá nhân mà nó là cách học của người học, cách học đó có sự kiểm soát, hướng dẫn của GV và bản thân người học. Như thế, ngay cả những giai đoạn GV kiểm soát cao thì vẫn cần có sự kiểm soát của người học, tương tự khi người học có sự kiểm soát cao thì GV vẫn có thể tham gia hướng dẫn, gợi ý để đưa ra những quyết định có tác động đến người học. Theo [40], Đặng Thị Oanh nhấn mạnh THCHD là cách học trên cơ sở tài liệu TH (có hướng dẫn) người học có thể tự chiếm lĩnh KT, tài liệu biên soạn bao gồm cả nội dung và cách thức xây dựng KT và kiểm tra kết quả. Theo [10], Nguyễn Duy Cẩn cho rằng THCHD là cách học mà SV có thể tự chiếm lĩnh KT trên cơ sở tài liệu THCHD được biên soạn cho người học.
Tài liệu gồm cả nội dung, cách xây dựng KT và kiểm tra kết quả, giúp cho SV cách để tự chiếm lĩnh tri thức, đánh giá kết quả học tập của mình. Theo đó, tác giả đã xây dựng phương pháp THCHD theo môđun như Sơ đồ sau. 6 Giới thiệu về mođun SV nghiên cứu mođun thứ nhất để giải quyết vấn đề đặt ra Giảng viên hướng dẫn, SV học tập theo nhịp độ riêng giúp đỡ,. của mình SV tự đánh giá bằng các Test trung gian Không đạt SV đánh giá và được đánh gía Đạt Nghiên cứu mođun tiếptheo Hình 1.1 Sơ đồ Tự học có hướng dẫn theo mođun Với cách này, dựa vào nội dung các mođun mà người học được hướng dẫn để từng bước đạt được mục tiêu dạy học.
Người học TH và tự đánh giá được KT, KN và TĐ, có thể TH theo nhịp độ riêng phù hợp với bản thân mình. Như vậy, có thể thấy Đặng Thị Oanh và Nguyễn Huy Cẩn tập trung vào nguồn hướng dẫn là TLHDH, do vậy các tác giả tập trung phần lớn vào việc thiết kế mođun hướng dẫn học. Mặc dù đều tiếp cận THCHD theo cách học của người học nhưng mỗi tác giả lại tập trung vào TH với các nguồn hướng dẫn khác nhau, có tác giả tập trung vào nguồn hướng dẫn là GV, có tác giả tập trung vào TLHDH. - Hướng thứ hai: Tiếp cận THCHD như PPDH Theo [73], Broket, Hiemstra quan niệm THCHD là quá trình giảng dạy tác động đến cá nhân mỗi người học.
Trong quá trình đó mỗi cá nhân học dựa vào sự hướng dẫn, hỗ trợ của các yếu tố bên ngoài (GV, TLHDH, phương tiện kĩ thuật, nhóm học tập) và các yếu tố bên trong như sự chủ động, gắn kết cá nhân và sẵn sàng tự hiện thực hóa. 7 Theo [56], năm 1986 Sharma và R. Ahmed đã nghiên cứu THCHD như là một hình thức tổ chức DH bằng cách dạy phương pháp, dạy cách học cho người học. Theo các tác giả, người ta có thể dạy phương pháp học cho HS bằng nhiều hình thức khác nhau tùy theo điều kiện, hoàn cảnh, tùy theo tính chất đặc thù môn học và nội dung yêu cầu bài học.
Nhưng dù tuân theo hình thức nào thì cũng phải thực hiện theo các giai đoạn sau: +) Giai đoạn 1: GV thiết kế bài tập và cung cấp nguồn tài liệu cần thiết cho bài tập và chỉ dẫn cụ thể những gì HS phải làm để hoàn thành bài tập. +) Giai đoạn 2: GV tổ chức cho HS tự nghiên cứu, tự làm bài tập với sự hỗ trợ của những thông tin có sẵn. +) Giai đoạn 3: GV làm việc với HS trên lớp theo hình thức cá nhân hay tập thể thông qua những hình thức khác nhau: Thảo luận, xêmina, củng cố, ôn tập, tự kiểm tra, tự đánh giá. - Hướng thứ ba: Tiếp cận THCHD như một hình thức đào tạo.
Theo [50], có SGK và có thêm những ông thày ở xa hướng dẫn TH bằng tài liệu hoặc bằng các phương tiện thông tin viễn thông khác. Hướng dẫn TH chủ yếu là hướng dẫn tư duy trong việc chiếm lĩnh KT, hướng dẫn tự phê bình về tính cách trong quá trình chiếm lĩnh KT, đó là THCHD. Theo [16], Phan Tất Giá đã đưa ra một số đặc điểm của hình thức THCHD: - THCHD là một loại hình đào tạo mềm dẻo, linh hoạt, người học có độ tự do rộng. - Người học tự xây dựng lấy kế hoạch học tập phù hợp với nhu cầu, khả năng và hoàn cảnh của bản thân.
Cá nhân TH là khâu then chốt để lĩnh hội KT và rèn luyện KN. Nhà trường không tổ chức lên lớp, không quản lý trực tiếp quá trình học tập. - Thời gian học tập có thể kéo dài hoặc rút ngắn tùy thuộc vào NL, hoàn cảnh của từng người học. - Nhà trường cung cấp và hướng dẫn chương trình, ngành học, giáo trình, tài liệu học tập, bộ CH để học viên tự kiểm tra và tự đánh giá KT từng môn học.
Đó là những học liệu thiết yếu nhất để hỗ trợ TH, ngoài ra có thể cung cấp những băng hình hoặc những phương tiện hỗ trợ khác giúp người học nghe hướng dẫn, giải đáp mà không phải đến trường. - Người học phải có quyết tâm cao, có NL tư duy tốt, có phương pháp TH thích hợp. Theo [6], THCHD là hình thức học của GD không chính quy. Người học theo hình thức này phải tự nghiên cứu học liệu, SGK để thu nhận KT và tự rèn luyện KN dưới sự hướng dẫn của GV.
8 Với hướng tiếp cận này các tác giả đều cho rằng THCHD là hình thức TH không có hoặc có ít sự hỗ trợ trực tiếp của GV, người học TH thông qua tự nghiên cứu tài liệu, SGK để tự lĩnh hội KT. Tuy nhiên, với hướng tiếp cận này việc TH của người học (đặc biệt là HS phổ thông) sẽ gặp rất nhiều khó khăn vì khi không hiểu, không TH được sẽ không biết hỏi ai. Qua phần trên cho thấy còn có những cách tiếp cận khác nhau về THCHD, trong luận án chúng tôi tiếp cận chủ yếu theo hướng THCHD như một cách học liên quan đến đặc điểm cá nhân người học và các yếu tố bên ngoài (môi trường học, GV, TLHDH, bạn học và các nguồn tài nguyên khác). Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có một nghiên cứu trọn vẹn, hoàn chỉnh nào về cách học này.
Về dạy học theo hướng giúp học sinh tự học có hướng dẫn Với mong muốn dạy cho HS cách nghĩ, cách làm, cách học, nên TH đã được quan tâm, nghiên cứu từ sớm. Khoảng giữa thế kỷ XX John Dewey đã đề ra tư tưởng: DH là giao việc cho HS “làm” chứ không phải giao vấn đề cho HS“học” [27]; Còn Tsunesaburo Makiguchi cho rằng: truyền đạt tri thức - không phải và không bao giờ là mục đích của GD. Mục đích của GD là hướng dẫn quá trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào trong tay mỗi HS. GD được xem như là quá trình GV hướng dẫn HS HĐ nhận thức để tự phát triển [15].
Vì thế, một trong những mối quan tâm hàng đầu của ông là đào tạo những GV có thể làm những người hướng dẫn có hiệu quả cho HS khi học tập chứ không phải là những người truyền thụ “những mảnh tri thức chết”. Theo đó, vị thế của người thầy không phải đứng giữa môn học và HS mà ở cạnh HS như một hướng dẫn viên, kích thích và duy trì hứng thú học tập của HS. DH theo hướng giúp HS THCHD là quá trình tổ chức, điều khiển, điều phối, hỗ trợ các HĐ học tập của người học. Ở Việt Nam cũng như trên thế giới đã có nhiều loại hình DH thể hiện tư tưởng này được áp dụng có hiệu quả.
Dưới đây chúng tôi điểm lại một số loại hình: *) Dạy học qua trải nghiệm Theo [64], DH qua trải nghiệm không phải là tiến hành công việc tới người học thông qua thực thi hàng loạt các kĩ thuật, mà nó là công việc người dạy làm cùng với người học. Theo [42], đặc điểm cơ bản của DH qua trải nghiệm gồm: (1) Người học tham gia trực tiếp vào quá trình trải nghiệm. (2) Người dạy giữ vai trò định hướng quá trình và sản phẩm, hỗ trợ và phản hồi tích cực quá trình trải nghiệm. (3) DH qua trải nghiệm xem kinh nghiệm của người học là nền tảng.
(4) Phương pháp tổ chức trải nghiệm theo hướng phân hóa phù hợp với đặc điểm cá nhân người học. Tư tưởng học thông qua trải nghiệm và bằng trải nghiệm là cách thức để người học tiếp thu và ghi nhớ KT một cách sâu sắc. 9 *) Trường học mới ở Việt Nam. Theo [9], các nhà GD cũng đã xây dựng mô hình DH với 5 bước: Gợi động cơ, tạo hứng thú → HĐ trải nghiệm → Phân tích, khám phá rút ra bài học → Thực hành → Vận dụng.
*) Tự học có hướng dẫn trong đào tạo GV theo hình thức từ xa. Theo [50], từ các năm 1977 đến 1988 trường ĐHSP Hà Nội và ĐHSP Việt Bắc (nay là ĐHSP - ĐHTN) đã thử nghiệm thành công việc đào tạo GV từ xa theo hình thức THCHD. Với mô hình này các SV vừa thực hiện THCHD theo chương trình ĐHSP vừa trải nghiệm “làm GV” ở trường phổ thông. Dựa trên kết quả nghiên cứu về một số loại hình DH theo hướng giúp HS TH, chúng tôi tổng hợp một số KN cần có của GV khi thực hiện DH theo các loại hình đó.