Luận án tiến sĩ chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV từ nguồn gen bản địa và nhập nội - Đặng Thị Thúy Yên

Luận án tiến sĩ nghiên cứu chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV từ nguồn gen bản địa và nhập nội của tác giả Đặng Thị Thúy Yên tại Viện Chăn nuôi.

• Tác giả: Đặng Thị Thúy Yên
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quý Khiêm
• Trường học: Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam
• Chuyên ngành: Di truyền và chọn giống vật nuôi
• Đề tài: Chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV từ nguồn gen bản địa và nhập nội
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV từ gen bản địa

Nghiên cứu chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV giải quyết bài toán nâng cao năng suất gia cầm tại Việt Nam. Nguồn gen bản địa như gà Chọi và gà Mía sở hữu phẩm chất thịt đặc biệt thơm ngon. Giống gà này có khả năng chống chịu bệnh tật vượt trội trong điều kiện chăn thả. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng của gà nội còn chậm. Sản lượng trứng trên mỗi mái còn thấp. Điều này làm tăng chi phí con giống và giá thành sản xuất thương phẩm. Trong khi đó, các giống gà lông màu nhập nội sở hữu tiềm năng tăng trọng nhanh. Khả năng sinh sản của gà nhập nội cũng rất ấn tượng. Sự kết hợp giữa hai nguồn vật liệu di truyền này tạo ra bước đột phá mới. Nghiên cứu thực hiện chọn lọc định hướng qua nhiều thế hệ liên tục. Đề tài áp dụng các lý thuyết di truyền số lượng tiên tiến. Mục tiêu nhằm tạo lập hai dòng gà mang đặc tính ổn định về ngoại hình và năng suất. Hai dòng gà mới vừa giữ được hương vị thịt truyền thống vừa nâng cao tỷ lệ thịt xẻ. Đây là hướng đi trọng điểm trong chiến lược tái cơ cấu ngành chăn nuôi gia cầm.

1.1. Mục tiêu phát triển hai dòng gà CTN và MLV

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xây dựng hai dòng gà chuyên dụng có năng suất ổn định. Dòng CTN được định hướng làm dòng trống với ưu thế khối lượng cơ thể lớn và cơ ngực phát triển. Dòng MLV được chọn lọc theo hướng dòng mái có sản lượng trứng cao và khả năng ấp nở tốt. Hai dòng gà mới cần đáp ứng tiêu chí ngoại hình đồng nhất theo thị hiếu người tiêu dùng Việt Nam. Lông gà mang màu sắc đặc trưng của gà thả vườn truyền thống. Da gà có màu vàng tự nhiên và chân nhỏ gọn. Sản phẩm thương phẩm từ tổ hợp lai giữa hai dòng đạt tăng khối lượng nhanh, tiêu tốn thức ăn thấp. Đề tài kỳ vọng cung ứng giống gà chất lượng cao cho ngành gia cầm trong nước.

1.2. Nguồn gen bản địa và nhập nội trong nghiên cứu

Nguồn vật liệu khởi đầu đóng vai trò quyết định đến thành công của chương trình giống. Giống gà Chọi bản địa mang bộ khung xương vững chắc và tỷ lệ cơ đùi rất cao. Giống gà Mía nổi tiếng với thịt ngọt đậm đà, thớ thịt mịn và da giòn. Tuy vậy, hai giống này có nhược điểm về thời gian nuôi dài và sản lượng trứng khiêm tốn. Các dòng gà nhập nội mang gen sinh trưởng nhanh và khả năng đẻ trứng tốt. Việc tích hợp hai nguồn gen này tạo ra nguồn nguyên liệu phong phú. Đề tài kế thừa kết quả chọn lọc nhiều năm tại Trung tâm Nghiên cứu Gia cầm Thụy Phương. Đây là tiền đề khoa học để cố định các tính trạng mong muốn.

II. Thực trạng và thách thức khi chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV

Công tác chọn giống gia cầm tại Việt Nam đối mặt nhiều rào cản kỹ thuật. Phần lớn giống gà bản địa sở hữu năng suất sinh sản rất thấp. Sản lượng trứng gà Chọi chỉ đạt dưới 30 quả sau 68 tuần tuổi. Gà Mía cũng có tỷ lệ ấp nở chưa cao và tính đòi ấp mạnh. Ngoài ra, tốc độ tăng khối lượng của gà nội địa thường chậm hơn gà công nghiệp. Hệ số chuyển hóa thức ăn còn cao dẫn tới chi phí chăn nuôi tăng. Khi lai tạo giữa gà nội và gà ngoại, hiện tượng phân ly tính trạng diễn ra phức tạp. Ngoại hình gà lai ở các thế hệ đầu thiếu đồng đều. Màu lông, màu chân và dạng mào biến thiên mạnh. Thêm vào đó, điều kiện khí hậu nóng ẩm tại Việt Nam làm tăng áp lực dịch bệnh. Việc duy trì tính trạng thịt thơm ngon đồng thời cải thiện tốc độ sinh trưởng là thử thách lớn. Chọn lọc theo kiểu hình truyền thống không còn mang lại hiệu quả cao. Sai số do môi trường làm giảm độ chính xác khi đánh giá giá trị giống. Nghiên cứu đòi hỏi các giải pháp đánh giá di truyền hiện đại hơn để bứt phá.

2.1. Hạn chế về năng suất sinh sản của giống gà bản địa

Gà bản địa Việt Nam có tập tính ấp bóng mạnh mẽ. Bản năng tự nhiên này làm gián đoạn chu kỳ đẻ trứng. Thời gian nghỉ đẻ kéo dài khiến sản lượng trứng hàng năm rất hạn chế. Tỷ lệ đẻ trứng thấp dẫn đến số lượng gà con giống sinh ra không đủ đáp ứng nhu cầu quy mô lớn. Giá thành gà giống bản địa vì vậy luôn ở mức cao. Chất lượng vỏ trứng và tỷ lệ phôi qua các mùa vụ cũng không ổn định. Hiện tượng này gây khó khăn cho việc công nghiệp hóa quy trình ấp nở. Để khắc phục rào cản này, quá trình chọn tạo cần loại bỏ dần bản năng đòi ấp. Mục tiêu là nâng cao tỷ lệ đẻ trứng nhưng không làm mất đi các phẩm chất quý của nguồn gen gốc.

2.2. Khó khăn trong kiểm soát biến dị di truyền và ngoại cảnh

Các tính trạng số lượng như khối lượng và sản lượng trứng chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường. Yếu tố thức ăn, nhiệt độ và quản lý chuồng trại dễ làm che lấp bản chất di truyền thực sự. Khi chọn lọc theo kiểu hình đơn thuần, nhà chọn giống dễ chọn nhầm cá thể có tiềm năng di truyền kém nhưng gặp điều kiện nuôi dưỡng thuận lợi. Ngược lại, những cá thể mang nguồn gen tốt có thể bị đào thải nếu gặp ngoại cảnh bất lợi. Hơn nữa, việc phối giống cận huyết trong quần thể nhỏ dễ dẫn đến suy thoái giống. Hiện tượng suy giảm sức sống và giảm khả năng thụ tinh xảy ra phổ biến. Kiểm soát các biến dị này đòi hỏi phương pháp ghi nhận phả hệ nghiêm ngặt và công cụ phân tích thống kê chính xác.

III. Phương pháp chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV đạt chuẩn di truyền

Để giải quyết triệt để các hạn chế trên, nghiên cứu ứng dụng mô hình đánh giá di truyền BLUP hiện đại. Phương pháp PBLUP dựa trên thông tin phả hệ được triển khai xuyên suốt qua các thế hệ. Mô hình này tách biệt chính xác tác động di truyền cộng gộp khỏi các yếu tố ngoại cảnh. Giá trị giống ước tính của từng cá thể được tính toán với độ tin cậy vượt trội. Quá trình chọn lọc tiến hành nghiêm ngặt trên cả hai dòng gà CTN và MLV. Dòng CTN tập trung chọn lọc các chỉ tiêu khối lượng cơ thể và kích thước thân thịt tại các tuần tuổi then chốt. Dòng MLV chú trọng nâng cao năng suất trứng, tỷ lệ ấp nở và giảm tối đa tỷ lệ đòi ấp. Ghép đôi sinh sản được kiểm soát bằng phần mềm nhằm giữ hệ số cận huyết ở mức an toàn nhất. Thể trọng và tốc độ sinh trưởng được theo dõi theo đường cong phát triển sinh học chuẩn. Cơ sở dữ liệu phả hệ được cập nhật liên tục để đảm bảo độ chuẩn xác cao. Phương pháp này đẩy nhanh tiến bộ di truyền qua từng thế hệ và ổn định phẩm giống.

3.1. Ứng dụng mô hình PBLUP trong đánh giá giá trị giống

Mô hình động vật kết hợp phân tích PBLUP là chuẩn mực hàng đầu trong chọn giống hiện đại. Phương pháp này khai thác toàn bộ ma trận quan hệ họ hàng của các thế hệ gà. Giá trị giống ước tính phản ánh chính xác tiềm năng di truyền thực sự của từng cá thể. Sai số môi trường như chuồng nuôi, lứa đẻ hay mùa vụ đều được mô hình toán học chuẩn hóa và loại trừ. Nhờ đó, việc lựa chọn gà hậu bị đạt độ tin cậy vượt trội so với cách làm truyền thống. Tiến bộ di truyền cho từng tính trạng đích được đẩy nhanh rõ rệt qua mỗi chu kỳ. Các cá thể đực và cái ưu tú nhất luôn được lựa chọn làm hạt nhân sinh sản cho thế hệ tiếp theo.

3.2. Quy trình chọn lọc tính trạng sinh trưởng và thân thịt

Quy trình chọn lọc tập trung vào các mốc sinh trưởng chiến lược của đàn gà. Khối lượng cơ thể được cân định kỳ vào các giai đoạn sơ sinh, 6 tuần, 12 tuần và khi trưởng thành. Đồ thị sinh trưởng sigmoid được sử dụng để xác định thời điểm gia cầm tích lũy thịt tối ưu. Các chỉ tiêu về cơ ức, vòng ngực và chiều dài lườn được đo đạc tỉ mỉ trên từng cá thể sống. Khi mổ khảo sát, các chỉ tiêu thân thịt, tỷ lệ cơ ngực và cơ đùi được đánh giá chuẩn xác theo quy trình viện chuyên ngành. Tỷ lệ mỡ bụng được kiểm soát chặt chẽ ở mức thấp nhằm giữ chất lượng thịt săn chắc. Việc phối hợp dữ liệu kiểu hình chi tiết cùng giá trị giống giúp hoàn thiện dòng gà thịt đạt chuẩn chất lượng.

IV. Giá trị ứng dụng từ việc chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV mới

Kết quả chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV đem lại giá trị to lớn cho ngành chăn nuôi. Hai dòng gà mới thể hiện tính trạng di truyền ổn định qua nhiều thế hệ. Đàn gà có tỷ lệ nuôi sống cao và khả năng chống chịu bệnh tật vượt trội. Tổ hợp lai thương phẩm giữa dòng trống CTN và dòng mái MLV phát huy tối đa ưu thế lai. Gà thương phẩm có tốc độ tăng trọng nhanh, giảm đáng kể thời gian nuôi xuất chuồng. Chỉ số tiêu tốn thức ăn trên mỗi kilogam tăng khối lượng giảm rõ rệt. Phẩm chất thịt thương phẩm giữ trọn vẹn độ dai giòn, vị ngọt đậm và màu sắc hấp dẫn. Thị trường đón nhận tích cực nhờ đáp ứng đúng thị hiếu tiêu dùng về thịt gà thả đồi, gà thả vườn. Mô hình này mở ra giải pháp bền vững nhằm thay thế con giống nhập khẩu đắt đỏ. Công trình khẳng định năng lực tự chủ nguồn giống gia cầm chất lượng cao của nền nông nghiệp Việt Nam.

4.1. Khả năng cung ứng con giống thương phẩm chất lượng cao

Hai dòng gà CTN và MLV cung cấp nguồn giống thương phẩm dồi dào và đồng đều cho các cơ sở sản xuất. Nhờ tỷ lệ đẻ trứng và tỷ lệ ấp nở được cải thiện mạnh mẽ ở dòng mái MLV, giá thành sản xuất gà con giảm đáng kể. Các trạm giống có thể chủ động kế hoạch ấp nở và cung ứng số lượng lớn quanh năm. Gà con thương phẩm sở hữu sức sống cao, tỷ lệ đồng đều đàn vượt trội và dễ nuôi úm. Ngoại hình gà thương phẩm đồng nhất về màu lông và màu da, phù hợp thị hiếu tiêu thụ phổ biến. Nguồn cung ổn định này giúp các hợp tác xã và nông hộ mở rộng quy mô chăn nuôi một cách thuận lợi và an toàn.

4.2. Hiệu quả kinh tế cho mô hình chăn nuôi gà thả vườn

Ứng dụng gà lai từ hai dòng CTN và MLV mang lại lợi nhuận kinh tế rõ rệt cho người chăn nuôi. Thời gian nuôi rút ngắn từ hai đến ba tuần so với các giống gà bản địa thuần chủng. Sự cải thiện về hệ số tiêu tốn thức ăn giúp tiết kiệm chi phí vật tư đầu vào đáng kể. Đồng thời, khả năng thích nghi cao với phương thức nuôi bán chăn thả giúp giảm chi phí thuốc thú y. Thịt gà thành phẩm đạt tiêu chuẩn cao về tỷ lệ thân thịt và tỷ lệ thịt đùi, thịt lườn. Giá bán tại trại luôn duy trì ở mức cao nhờ chất lượng thịt thơm ngon đặc trưng. Mô hình góp phần nâng cao thu nhập ổn định cho người chăn nuôi gia cầm trên cả nước.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV từ nguồn gen bản địa và nhập nội" của nghiên cứu sinh Đặng Thị Thúy Yên được thực hiện tại Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam thuộc chuyên ngành Di truyền và chọn giống vật nuôi (mã số: 9.08), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Quý Khiêm và TS. Phạm Công Thiếu (năm bảo vệ: 2026).

Về tính cấp thiết, bối cảnh ngành chăn nuôi gia cầm Việt Nam ghi nhận sự tăng trưởng ổn định về quy mô và sản lượng. Trích dẫn số liệu của Nguyễn Văn Đức (2026), tính đến cuối năm 2025, tổng đàn gia cầm cả nước đạt 584,9 triệu con, tăng 3,0% so với năm 2024; sản lượng thịt gia cầm hơi xuất chuồng đạt 2.601,9 nghìn tấn, tăng 5,9%. Cùng với tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng, các sản phẩm chăn nuôi nhập khẩu tạo áp lực cạnh tranh trực tiếp tại thị trường nội địa về giá bán, tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, tính đồng đều và truy xuất nguồn gốc. Bên cạnh đó, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam đến năm 2025 đạt trên 5.000 USD (Tổng cục Thống kê, 2026) kết hợp với nhu cầu ẩm thực phục vụ du lịch đã thúc đẩy thị hiếu tiêu dùng chuyển dịch sang các sản phẩm gia cầm lông màu có chất lượng thịt thơm ngon, săn chắc.

Khoảng trống nghiên cứu phát sinh từ thực trạng nguồn gen gia cầm hiện có:

• Nguồn gen gà bản địa (như gà Chọi, gà Mía) có ưu điểm nổi bật về chất lượng thịt, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới, nhưng tốc độ sinh trưởng chậm và năng suất sinh sản thấp. Gà Chọi ở 20 tuần tuổi có khối lượng cơ thể gà trống đạt 2.678,54 g, năng suất trứng đến 68 tuần tuổi chỉ đạt 26,83 - 27,14 quả (Lê Thị Thu Hiền và cộng sự, 2016). Gà Mía dòng GM2 lúc 20 tuần tuổi đạt khối lượng 1.422,56 g ở gà trống, năng suất trứng đến 68 tuần tuổi đạt 128 quả (Nguyễn Quý Khiêm và cộng sự, 2020).
• Nguồn gen gà lông màu nhập nội (như các dòng LV và TN) có ưu thế về khả năng sinh trưởng và sinh sản cao. Dòng mái LV2 đạt năng suất trứng 176,48 quả/68 tuần tuổi, khối lượng 20 tuần tuổi đạt 2.681,96 g ở gà trống và 2.072,79 g ở gà mái (Nguyễn Quý Khiêm và cộng sự, 2021a). Dòng mái TN3 đạt năng suất trứng 185,12 quả/64 tuần tuổi, tiêu tốn thức ăn 2,41 kg/10 trứng (Phạm Thùy Linh và cộng sự, 2020). Dù vậy, các dòng nhập nội chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về hương vị thịt đặc trưng của người tiêu dùng nội địa.
• Để khắc phục các hạn chế trên, luận án xác định giải pháp kết hợp nguồn gen bản địa và nhập nội để chọn tạo các dòng chuyên hóa, làm cơ sở sản xuất gà thương phẩm lông màu chất lượng cao.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể:

1. Chọn tạo được dòng trống CTN (mang 3/4 gen gà Chọi, 1/4 gen gà TN) theo hướng nâng cao khối lượng cơ thể.
2. Chọn tạo được dòng mái MLV (mang 3/4 gen gà Mía, 1/4 gen gà LV) theo hướng nâng cao năng suất trứng.
3. Đánh giá năng suất sinh sản của gà bố mẹ (trống CTN, mái MLV) và năng suất thịt của gà lai thương phẩm CTNMLV.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đàn gà dòng trống CTN, đàn gà dòng mái MLV qua các thế hệ chọn tạo; đàn gà sinh sản bố mẹ (trống CTN x mái MLV); đàn gà lai thương phẩm 4 nguồn gen CTNMLV. Nguồn vật liệu ban đầu gồm gà Chọi (từ đề tài cấp Nhà nước giai đoạn 2012-2015), gà Mía (từ đề tài trọng điểm cấp Bộ giai đoạn 2017-2021), gà TN và gà LV.
• Không gian nghiên cứu: Thí nghiệm được triển khai tại Trung tâm Nghiên cứu gia cầm Thụy Phương và Trạm nghiên cứu chăn nuôi gà Phổ Yên thuộc Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam.
• Thời gian nghiên cứu: Quá trình chọn tạo, nhân giống và đánh giá năng suất được tiến hành qua 4 thế hệ liên tục, hoàn thành năm 2026.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về chọn lọc nâng cao giá trị di truyền và công tác lai tạo trên gia cầm:

Các nghiên cứu quốc tế:

• Về vai trò của di truyền và phương pháp chọn lọc: Havenstein và cộng sự (1994) chỉ ra rằng khoảng 80% tiến bộ về năng suất ở gà thịt công nghiệp là do đóng góp của di truyền giống. Sherwood (1977) nhận định di truyền quyết định 85-90% tốc độ sinh trưởng. Arthur và Albers (2003) phân tích quá trình chuyển đổi từ chọn lọc kiểu hình sang chọn lọc phả hệ, chọn lọc chỉ số và ứng dụng giá trị giống. Abplanalp và cộng sự (1960) chứng minh chọn lọc chỉ số đa tính trạng mang lại hiệu quả cao hơn chọn lọc đơn tính trạng. Pang và cộng sự (1989) ứng dụng phương pháp BLUP mô hình con vật trên giống gà Leghorn trắng Bắc Kinh. Morris và Pollott (1997) xác nhận BLUP cho đáp ứng chọn lọc khối lượng cơ thể cao hơn so với chọn lọc kiểu hình (77,7%) và chỉ số chọn lọc (90,7%). Ogbu và Nwosu (2017) áp dụng mô hình REML trên gà bản địa Nigeria qua 3 thế hệ. El-Attrouny và cộng sự (2017) dùng phương pháp PBLUP chọn lọc gà Benha qua 4 thế hệ, đạt hệ số di truyền khối lượng cơ thể từ 0,28 đến 0,52.
• Về ứng dụng hệ gen: Besbes và Ducrocq (2003), Gane và cộng sự (2004), Tixier-Boichard và cộng sự (2012) hệ thống hóa ứng dụng bộ gen và bản đồ SNP. Tsung-Che và cộng sự (2019) so sánh độ chính xác của PBLUP và ssGBLUP trên gà Taiwan Country, chỉ ra ssGBLUP cải thiện độ chính xác từ 4,3-16,4%. Lieske van Eck và cộng sự theo dõi 17.773 cá thể qua 4 thế hệ bằng PBLUP. Ranran và cộng sự đánh giá 1.737 gà mái Wenchang bằng chip SNP 55K kết hợp phương pháp wssGWAS và ssGBLUP.
• Về lai tạo gia cầm: Adeleke và cộng sự (2011) nghiên cứu con lai giữa gà Nigeria và trống Anak Titan. Shewangizaw và cộng sự (2022) đánh giá con lai giữa gà Sasso-RIR và gà bản địa Ethiopia. Doungnapa và cộng sự (2021) phân tích chất lượng thịt gà Chee lai. Piriyaporn và cộng sự (2023), Khanitta Pengmeesri và cộng sự (2023), Ifanegan và cộng sự (2021) khảo sát các tổ hợp lai gà bản địa với gà nhập nội nhằm cải thiện tốc độ tăng trưởng và tỷ lệ thân thịt.

Các nghiên cứu trong nước:

• Chọn tạo dòng thuần và dòng lông màu: Trần Công Xuân và cộng sự (2004a, 2004b) chọn tạo 3 dòng gà LV (LV1, LV2, LV3) và theo dõi gà Lương Phượng. Phạm Công Thiếu và cộng sự (2010) chọn lọc gà H'Mông qua 3 thế hệ, nâng năng suất trứng đến 72 tuần tuổi lên 114,3 quả/mái, FCR đạt 3,27 ở 12 tuần tuổi. Nguyễn Thị Hải (2010) khảo sát dòng gà Sasso nuôi tại miền Bắc. Phùng Đức Tiến và cộng sự (2010) chọn tạo các dòng gà lông màu TP4, LV4, VP2, TP1, TP2 giai đoạn 2006-2010. Ngô Thị Kim Cúc và cộng sự (2016) chọn lọc gà Mía hạt nhân qua 4 thế hệ. Lê Thị Thu Hiền và cộng sự (2016) nghiên cứu đàn gà Chọi hạt nhân qua 4 thế hệ. Nguyễn Quý Khiêm và cộng sự (2017a) chọn tạo 3 dòng TN1, TN2, TN3 từ gà Hubbard Redbro và Sasso. Hoàng Tuấn Thành (2017) ứng dụng BLUP chọn lọc dòng trống LV4 ($h^2 = 0,74 \pm 0,15$) và dòng mái LV5 ($h^2 = 0,15 \pm 0,25$). Nguyễn Quý Khiêm và cộng sự (2020) chọn tạo hai dòng gà Mía GM1 ($h^2$ khối lượng 8 tuần tuổi đạt 0,43) và GM2 ($h^2$ năng suất trứng đạt 0,27). Phạm Thùy Linh và cộng sự (2020) chọn lọc ổn định các dòng TN1, TN2, TN3 bằng BLUP. Nguyễn Quý Khiêm và cộng sự (2021a) chọn lọc hai dòng LV1 và LV2 qua 4 thế hệ. Trần Quốc Hùng và cộng sự (2022) tạo hai dòng gà LZ và ZL từ nguồn gen Lạc Thủy và VCN-Z15. Nguyễn Trọng Thiện và cộng sự (2025) chọn tạo hai dòng HTP và RTN từ tổ hợp gen Hồ, TN, Ri, TP.
• Nghiên cứu về lai tạo: Bùi Hữu Đoàn và Hoàng Thanh (2011) khảo sát tổ hợp lai Mía x Hồ x Lương Phượng. Phùng Đức Tiến và cộng sự (2012, 2015) đánh giá con lai giữa trống TN1 với mái TP2, LV2 và trống Chọi với mái LV. Nguyễn Khắc Thịnh và cộng sự (2017a) nghiên cứu các tổ hợp ĐTP, CĐTP, ĐĐTP. Phạm Thùy Linh và cộng sự (2018, 2019) khảo sát con lai CLV và RiTN. Lê Văn Dư (2020) tạo các tổ hợp lai MD1.BĐ từ nguồn gen Ri, Chọi, Mía. Nguyễn Hữu Văn và cộng sự (2021) đánh giá gà Nòi lai Lương Phượng. Nguyễn Thị Mười (2021) và Nguyễn Thị Mười và cộng sự (2025) nghiên cứu các phép lai LT1 x LV1 và tổ hợp lai bốn dòng gen 15 (DT1 x DM5).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Hầu hết các nghiên cứu lai tạo trước đây dừng lại ở phép lai kinh tế đơn giản (hai hoặc ba giống), chưa xây dựng được quy trình chọn tạo hai dòng bố mẹ chuyên biệt mang tỷ lệ phối hợp 3/4 gen bản địa và 1/4 gen nhập nội được cố định qua nhiều thế hệ chọn lọc bằng giá trị giống (PBLUP). Luận án định vị giải quyết việc tạo lập dòng trống CTN chuyên hướng sinh trưởng và dòng mái MLV chuyên hướng sinh sản, làm nền tảng cho việc sản xuất thương phẩm 4 nguồn gen ổn định.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các lý thuyết và khái niệm nền tảng của di truyền số lượng và chọn giống động vật:

• Lý thuyết phân bố chuẩn (Gauss) và nguyên tắc 3σ: Đa số các tính trạng số lượng chịu sự kiểm soát của nhiều gen có hiệu ứng nhỏ và chịu tác động của môi trường. Số liệu ngoại lai nằm ngoài khoảng $\bar{X} \pm 3SD$ (chiếm khoảng 0,3% tổng thể) được loại bỏ trước khi xử lý.
• Mô hình giá trị kiểu hình tổng quát (Falconer và Mackay, 1996; Đặng Vũ Bình và cộng sự, 2022): $$P = A + D + I + E_g + E_s$$ Trong đó: $P$ là giá trị kiểu hình; $A$ là giá trị di truyền cộng gộp (giá trị giống - GTG); $D$ là sai lệch trội; $I$ là sai lệch tương tác gen; $E_g$ là sai lệch môi trường chung; $E_s$ là sai lệch môi trường riêng.
• Hệ số di truyền ($h^2$): Luận án sử dụng hệ số di truyền nghĩa hẹp ($h_A^2$ hay $h^2$), phản ánh tỷ lệ giữa phương sai di truyền cộng gộp ($V_A$) và phương sai kiểu hình ($V_P$): $$h^2 = \frac{V_A}{V_P}$$
• Tương quan di truyền ($r_G$), tương quan kiểu hình ($r_P$) và tương quan môi trường ($r_E$): Biểu thị chiều hướng và mức độ liên kết giữa hai tính trạng (khối lượng cơ thể và năng suất trứng). Mối liên hệ được biểu diễn qua công thức: $$r_P = h_X h_Y r_G + e_X e_Y r_E$$
• Hiệu quả chọn lọc ($R$) và tiến bộ di truyền ($\Delta G$): $$R = S \cdot h^2 = i \cdot \sigma_P \cdot h^2$$ $$\Delta G = \frac{R}{L}$$ Trong đó: $S$ là ly sai chọn lọc; $i$ là cường độ chọn lọc; $\sigma_P$ là độ lệch tiêu chuẩn kiểu hình; $L$ là khoảng cách thế hệ.
• Phương pháp ước tính giá trị giống bằng mô hình BLUP (Best Linear Unbiased Prediction) kết hợp thuật toán REML (Henderson, 1975; Tixier-Boichard và cộng sự): Mô hình tuyến tính dạng ma trận: $$y = Xb + Za + e$$ Trong đó: $y$ là vectơ giá trị kiểu hình đo đạc; $b$ là vectơ ảnh hưởng cố định của môi trường; $a$ là vectơ ảnh hưởng ngẫu nhiên của di truyền cộng gộp (giá trị giống); $e$ là vectơ sai số ngẫu nhiên; $X$ và $Z$ là các ma trận thiết kế liên kết các quan sát với các yếu tố ảnh hưởng tương ứng. Đối với phân tích phả hệ, phương pháp PBLUP (BLUP dựa trên phả hệ) với mô hình con vật (Animal model) được áp dụng. Trường hợp chọn lọc đơn tính trạng, giá trị giống ước tính được biểu diễn: $$EBV = h^2(P_i - \bar{P})$$
• Cơ sở lý thuyết của ưu thế lai (ƯTL): Luận án áp dụng giả thuyết tập trung gen trội và giả thuyết siêu trội để giải thích hiệu ứng ưu thế lai cá thể ($H_I$), ưu thế lai của mẹ ($H_M$) và ưu thế lai của bố ($H_B$) trong tổ hợp lai 4 dòng gen.

Phương pháp thực tế và nguồn dữ liệu:

• Phương pháp chọn giống: Áp dụng chọn lọc định hướng cá thể phối hợp giữa giá trị kiểu hình và giá trị giống ước tính (EBV). Dòng trống CTN chọn lọc nâng cao khối lượng cơ thể lúc 8 tuần tuổi; dòng mái MLV chọn lọc nâng cao năng suất trứng cộng dồn lúc 38 tuần tuổi.
• Bố trí thí nghiệm và thu thập chỉ tiêu:
  • Giai đoạn sinh sản (dòng CTN và MLV): Theo dõi tỷ lệ nuôi sống (%), mức tiêu tốn thức ăn các giai đoạn gà con (0-9 tuần tuổi) và gà hậu bị (10-19 tuần tuổi); tuổi đẻ quả trứng đầu tiên, tuổi thành thục sinh dục (toàn đàn đạt tỷ lệ đẻ 5%); khối lượng cơ thể gà mái và khối lượng trứng tại các thời điểm; tỷ lệ đẻ, năng suất trứng/mái; tiêu tốn thức ăn/10 quả trứng; các chỉ tiêu ấp nở (tỷ lệ trứng có phôi, tỷ lệ nở/tổng trứng ấp, tỷ lệ nở/trứng có phôi).
  • Giai đoạn thương phẩm (tổ hợp lai CTNMLV): Nuôi thịt thí nghiệm; kiểm tra tỷ lệ nuôi sống; khối lượng cơ thể qua các tuần tuổi; tốc độ sinh trưởng tuyệt đối (g/con/ngày) và sinh trưởng tương đối (%); tiêu tốn thức ăn/kg tăng khối lượng (FCR); chỉ số sản xuất (EPEF) và chỉ số kinh tế; mổ khảo sát đánh giá năng suất thân thịt (tỷ lệ thân thịt, tỷ lệ thịt đùi, thịt lườn, mỡ bụng) và chất lượng thịt (giá trị pH đo sau 24 giờ, tỷ lệ mất nước, độ dai).
• Nguồn tư liệu: Dữ liệu phả hệ và số liệu theo dõi năng suất cá thể qua các thế hệ được thu thập và lưu trữ tại Trung tâm Nghiên cứu gia cầm Thụy Phương và Trạm nghiên cứu chăn nuôi gà Phổ Yên.

Nội dung chính theo từng chương

Tổng quan tài liệu

Chương này tập trung trình bày cơ sở khoa học của tính trạng số lượng, bản chất di truyền cộng gộp, mô hình phân tích kiểu hình và các phương pháp nghiên cứu tính trạng số lượng thông qua phương sai, hiệp phương sai, hệ số di truyền và hệ số tương quan. Tác giả phân tích các phương thức chọn lọc trong chăn nuôi gia cầm (chọn lọc ổn định, chọn lọc định hướng, chọn lọc theo bản thân, chọn lọc theo gia đình, chọn lọc trong gia đình và chọn lọc kết hợp), làm rõ ưu thế của phương pháp BLUP/REML so với chọn lọc kiểu hình truyền thống. Chương cũng tổng quan lý thuyết về ưu thế lai, các giả thuyết di truyền (tập trung gen trội, siêu trội), các dạng biểu hiện ưu thế lai ($H_I, H_M, H_B$) và các yếu tố ảnh hưởng. Tác giả điểm lại tình hình nghiên cứu cải tiến di truyền và lai tạo gia cầm trong và ngoài nước, đồng thời giới thiệu nguồn vật liệu ban đầu: gà Chọi có khối lượng 20 tuần tuổi đạt 2.678,54 g, năng suất trứng 26,83-27,14 quả/68 tuần tuổi (Lê Thị Thu Hiền và cộng sự, 2016); gà Mía dòng GM2 đạt 128 quả trứng/68 tuần tuổi (Nguyễn Quý Khiêm và cộng sự, 2020); các dòng gà nhập nội LV và TN với các thông số năng suất cao làm nguyên liệu tạo dòng.

Chương II: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương II mô tả chi tiết đối tượng nghiên cứu gồm gà dòng trống CTN (3/4 gen Chọi, 1/4 gen TN), gà dòng mái MLV (3/4 gen Mía, 1/4 gen LV), đàn gà sinh sản bố mẹ và gà lai thương phẩm CTNMLV. Địa điểm nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu gia cầm Thụy Phương và Trạm nghiên cứu chăn nuôi gà Phổ Yên. Nội dung nghiên cứu gồm hai phần chính:

• Nội dung 1: Nghiên cứu chọn tạo dòng trống CTN và dòng mái MLV qua các thế hệ.
• Nội dung 2: Đánh giá khả năng kết hợp của gà trống CTN x gà mái MLV và khả năng sản xuất thịt của gà thương phẩm CTNMLV.

Phương pháp nghiên cứu quy định cụ thể chế độ chăm sóc nuôi dưỡng, công thức khẩu phần thức ăn cho từng giai đoạn phát triển (giai đoạn gà con, hậu bị, sinh sản và gà thịt thương phẩm). Chương trình xử lý thống kê ứng dụng mô hình tuyến tính hỗn hợp (PBLUP) mô hình con vật để ước tính giá trị giống (EBV) cho từng cá thể, xác định các thành phần phương sai, hiệp phương sai, hệ số di truyền và các hệ số tương quan di truyền, kiểu hình.

Chương III: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương III trình bày toàn bộ số liệu thực nghiệm và thảo luận kết quả nghiên cứu:

• Kết quả chọn tạo dòng trống CTN:
  • Xác định thành phần phương sai và hệ số di truyền của tính trạng khối lượng cơ thể lúc 8 tuần tuổi (KLCT 8TT).
  • Phân tích hiệp phương sai, hệ số tương quan di truyền ($r_G$) và tương quan kiểu hình ($r_P$) giữa KLCT 8TT và năng suất trứng lúc 38 tuần tuổi (NST 38TT) qua các thế hệ.
  • Đánh giá giá trị giống (EBV) và tiến bộ di truyền của KLCT 8TT; theo dõi khuynh hướng di truyền và khuynh hướng kiểu hình của tính trạng khối lượng cơ thể 8 tuần tuổi ở cả gà trống và gà mái qua các thế hệ.
  • Kết quả chọn lọc khối lượng cơ thể lúc kết thúc 8 tuần tuổi và 20 tuần tuổi; chọn lọc năng suất trứng lúc 38 tuần tuổi.
  • Đánh giá các chỉ tiêu ngoại hình, tỷ lệ nuôi sống, mức tiêu tốn thức ăn giai đoạn gà con và hậu bị; tuổi đẻ, khối lượng gà mái, khối lượng trứng tại các thời điểm; tỷ lệ đẻ, năng suất trứng cộng dồn và tiêu tốn thức ăn/10 quả trứng; các chỉ tiêu ấp nở (tỷ lệ phôi, tỷ lệ nở) qua 4 thế hệ của dòng CTN.
• Kết quả chọn tạo dòng mái MLV:
  • Đánh giá kết quả chọn lọc tính trạng khối lượng cơ thể lúc 8 tuần tuổi và 20 tuần tuổi.
  • Xác định thành phần phương sai và hệ số di truyền của tính trạng năng suất trứng lúc 38 tuần tuổi; hiệp phương sai, tương quan di truyền và kiểu hình giữa KLCT 8TT và NST 38TT của gà MLV qua các thế hệ.
  • Ước tính giá trị giống (EBV), tiến bộ di truyền, khuynh hướng di truyền và khuynh hướng kiểu hình của tính trạng năng suất trứng 38 tuần tuổi.
  • Giá trị kiểu hình về năng suất trứng kết thúc 38 tuần tuổi; đặc điểm ngoại hình dòng MLV; tỷ lệ nuôi sống và tiêu tốn thức ăn qua các giai đoạn; tuổi đẻ, khối lượng gà mái, khối lượng trứng; tỷ lệ đẻ, năng suất trứng, tiêu tốn thức ăn/10 trứng và các chỉ tiêu ấp nở qua 4 thế hệ.
• Khả năng kết hợp và sinh trưởng của gà thương phẩm CTNMLV:
  • Đặc điểm ngoại hình, màu lông con lai thương phẩm mang 4 nguồn gen.
  • Tỷ lệ nuôi sống qua các tuần tuổi; khối lượng cơ thể qua các tuần tuổi; sinh trưởng tuyệt đối (g/con/ngày) và sinh trưởng tương đối (%).
  • Tiêu tốn thức ăn/kg tăng khối lượng; chỉ số sản xuất (EPEF) và chỉ số kinh tế.
  • Kết quả khảo sát năng suất thân thịt (tỷ lệ thân thịt, tỷ lệ thịt đùi, thịt lườn, mỡ bụng) và chất lượng thịt (giá trị pH sau 24 giờ, tỷ lệ mất nước, độ dai).
  • Năng suất thịt hơi quy đổi trên một gà mái mẹ.

Chương IV: Kết luận và đề nghị

Chương IV tóm tắt các kết luận chính về tính ổn định ngoại hình, mức độ cải thiện di truyền về khối lượng cơ thể của dòng CTN, năng suất trứng của dòng MLV, cùng các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật của gà thương phẩm CTNMLV; đồng thời đưa ra các đề xuất về việc chuyển giao dòng giống vào thực tiễn sản xuất và phương hướng bảo tồn, phát triển đàn giống thuần.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn của luận án được thể hiện cụ thể:

• Chọn tạo thành công hai dòng gà lông màu mới bằng phương pháp chọn lọc kết hợp giữa giá trị kiểu hình và giá trị giống ước tính (PBLUP):
  • Dòng trống CTN (tỷ lệ 3/4 gen Chọi, 1/4 gen TN) được chọn tạo ổn định qua các thế hệ, cải thiện rõ rệt về khối lượng cơ thể lúc 8 tuần tuổi và 20 tuần tuổi, giữ được đặc điểm ngoại hình đặc trưng của gà Chọi.
  • Dòng mái MLV (tỷ lệ 3/4 gen Mía, 1/4 gen LV) được chọn tạo ổn định về tính trạng năng suất trứng lúc 38 tuần tuổi, nâng cao sản lượng trứng và tỷ lệ ấp nở, duy trì ngoại hình gà Mía.
• Tạo ra tổ hợp gà lai thương phẩm CTNMLV mang 4 nguồn gen (Chọi, Mía, TN, LV): Con lai có khối lượng cơ thể xuất chuồng cao, tốc độ tăng khối lượng nhanh, tiêu tốn thức ăn/kg tăng khối lượng thấp nhờ ưu thế lai, đồng thời giữ được các chỉ tiêu cảm quan và phẩm chất thịt tương đương gà bản địa (Chọi, Mía).
• Đóng góp về mặt phương pháp luận và dữ liệu khoa học: Luận án cung cấp bộ số liệu thực nghiệm hoàn chỉnh về các tham số di truyền (thành phần phương sai, hiệp phương sai, hệ số di truyền $h^2$, tương quan di truyền $r_G$, tương quan kiểu hình $r_P$) đối với tính trạng sinh trưởng và sinh sản trên quần thể gà lai giữa nguồn gen bản địa và nhập nội tại Việt Nam.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất từ luận án:

• Sử dụng dòng trống CTN và dòng mái MLV trong hệ thống nhân giống gia cầm để sản xuất con lai thương phẩm CTNMLV phục vụ chăn nuôi quy mô nông hộ và trang trại tập trung.
• Duy trì quy trình chọn lọc cá thể bằng giá trị giống (PBLUP) kết hợp kiểm soát phả hệ chặt chẽ tại các cơ sở giống hạt nhân nhằm hạn chế gia tăng hệ số cận huyết qua các thế hệ nhân đàn.

Dưới đây là bảng tổng hợp các nhóm đối tượng nghiên cứu và định hướng chọn tạo trong luận án:

Đối tượng nghiên cứu	Thành phần nguồn gen	Hướng chọn lọc / Đánh giá	Chỉ tiêu chọn lọc chính
Dòng trống CTN	3/4 gà Chọi + 1/4 gà TN	Nâng cao khối lượng cơ thể	Khối lượng cơ thể 8 tuần tuổi (KLCT 8TT)
Dòng mái MLV	3/4 gà Mía + 1/4 gà LV	Nâng cao năng suất trứng	Năng suất trứng 38 tuần tuổi (NST 38TT)
Đàn bố mẹ (CTN x MLV)	Trống CTN x Mái MLV	Khả năng kết hợp và sinh sản	Tỷ lệ đẻ, tỷ lệ trứng có phôi, tỷ lệ nở
Thương phẩm CTNMLV	4 dòng gen (Chọi, Mía, TN, LV)	Khả năng sản xuất thịt	Khối lượng xuất chuồng, FCR, tỷ lệ thân thịt, phẩm chất thịt

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Căn cứ vào phạm vi và dữ liệu trình bày trong văn bản, công tác ước tính giá trị giống của luận án chủ yếu dựa trên thông tin kiểu hình và phả hệ thông qua mô hình PBLUP truyền thống; nghiên cứu chưa ứng dụng các công cụ phân tích kiểu gen quy mô lớn như chip SNP hay giải trình tự toàn bộ hệ gen để áp dụng phương pháp chọn lọc bộ gen (GBLUP hoặc ssGBLUP) do điều kiện kỹ thuật và chi phí thực tế.
• Các khảo nghiệm sinh trưởng và sinh sản được tiến hành tập trung tại các cơ sở thực nghiệm chuyên môn (Trung tâm Nghiên cứu gia cầm Thụy Phương và Trạm nghiên cứu chăn nuôi gà Phổ Yên), chưa mở rộng số liệu theo dõi đa vùng sinh thái trên nhiều phương thức chăn nuôi nông hộ khác nhau.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Tiếp tục theo dõi, đánh giá độ ổn định di truyền của hai dòng CTN và MLV ở các thế hệ tiếp theo để củng cố độ đồng đều về ngoại hình và năng suất.
• Triển khai ứng dụng công nghệ sinh học phân tử, nghiên cứu các chỉ thị SNP liên kết với tính trạng khối lượng cơ thể và chất lượng thịt để hỗ trợ chọn lọc bộ gen.
• Khảo nghiệm mở rộng gà thương phẩm CTNMLV tại các vùng sinh thái khác nhau và đánh giá hiệu quả kinh tế trong điều kiện chăn nuôi bán chăn thả tại các địa phương.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo học thuật và thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Chăn nuôi, Di truyền và chọn giống vật nuôi: Luận án là tài liệu tham khảo có cấu trúc hoàn chỉnh về phương pháp luận nghiên cứu di truyền số lượng, các thuật toán ước tính tham số di truyền bằng REML và quy trình tính toán giá trị giống bằng mô hình BLUP/PBLUP trên gia cầm.
• Đối với giảng viên và các viện, trường nghiên cứu: Cung cấp tư liệu giảng dạy thực nghiệm về các mô hình chọn giống kết hợp kiểu hình và giá trị giống, cũng như phương pháp thiết lập tỷ lệ gen lai (3/4 bản địa, 1/4 nhập nội) để tạo dòng chuyên hóa.
• Đối với cơ sở sản xuất giống và nhà chăn nuôi: Cung cấp quy trình kỹ thuật nuôi dưỡng gà sinh sản, khẩu phần dinh dưỡng qua các giai đoạn tuổi và định mức kinh tế kỹ thuật của tổ hợp lai CTNMLV, hỗ trợ lựa chọn giống gà thịt lông màu phù hợp với thị hiếu thị trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Dòng trống CTN và dòng mái MLV được tạo ra từ những nguồn gen nào với tỷ lệ bao nhiêu?

Dòng trống CTN được cấu thành từ 3/4 gen gà Chọi bản địa và 1/4 gen gà TN nhập nội. Dòng mái MLV được cấu thành từ 3/4 gen gà Mía bản địa và 1/4 gen gà LV nhập nội.

2. Tiêu chí chọn lọc định hướng trọng tâm của dòng CTN và dòng MLV là gì?

Dòng trống CTN được chọn lọc định hướng theo chỉ tiêu nâng cao khối lượng cơ thể, trọng tâm là tính trạng khối lượng cơ thể lúc 8 tuần tuổi (KLCT 8TT). Dòng mái MLV được chọn lọc định hướng theo chỉ tiêu nâng cao năng suất trứng, trọng tâm là tính trạng năng suất trứng cộng dồn lúc 38 tuần tuổi (NST 38TT).

3. Phương pháp toán di truyền nào được sử dụng để ước tính giá trị giống trong luận án?

Luận án sử dụng phương pháp BLUP (Best Linear Unbiased Prediction - ước lượng tuyến tính không chệch tốt nhất) dựa trên phả hệ (PBLUP) với mô hình con vật (Animal model) kết hợp thuật toán REML để phân tách giá trị di truyền cộng gộp ra khỏi các yếu tố ảnh hưởng cố định của môi trường.

4. Gà lai thương phẩm CTNMLV thể hiện những ưu thế sản xuất nào?

Gà thương phẩm CTNMLV mang 4 nguồn gen (Chọi, Mía, TN, LV) thể hiện ưu thế lai rõ rệt về khối lượng cơ thể ở tuổi giết thịt và hiệu quả sử dụng thức ăn (giảm tiêu tốn thức ăn/kg tăng khối lượng) so với các giống bản địa thuần, đồng thời giữ được phẩm chất thân thịt săn chắc và hương vị thơm ngon đặc trưng của gà Chọi và gà Mía.

5. Nguyên tắc thống kê nào được áp dụng để làm sạch dữ liệu tính trạng số lượng trước khi phân tích?

Luận án áp dụng "nguyên tắc 3σ", loại bỏ khỏi tập dữ liệu các quan sát có giá trị nằm ngoài khoảng giá trị trung bình cộng hoặc trừ 3 lần độ lệch tiêu chuẩn ($\bar{X} \pm 3SD$), tương ứng với nhóm số liệu có tần suất xuất hiện rất thấp (khoảng 0,3%) trên đường cong phân phối chuẩn Gauss.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Đặng Thị Thúy Yên đã giải quyết thành công mục tiêu chọn tạo hai dòng gà lông màu chuyên hóa CTN và MLV từ nguồn gen bản địa (Chọi, Mía) và nguồn gen nhập nội (TN, LV). Bằng việc ứng dụng phương pháp chọn lọc định hướng kết hợp giữa giá trị kiểu hình và giá trị giống ước tính (PBLUP), công trình đã nâng cao được khối lượng cơ thể ở dòng trống CTN và năng suất trứng ở dòng mái MLV qua các thế hệ. Tổ hợp lai thương phẩm CTNMLV phát huy tốt hiệu ứng ưu thế lai về năng suất sinh trưởng, hiệu quả chuyển hóa thức ăn và đảm bảo phẩm chất thịt thơm ngon đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và nguồn vật liệu giống có giá trị cho công tác chăn nuôi gia cầm lông màu tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ MÔI TRƯỜNG VIỆN CHĂN NUÔI VÀ THÚ Y VIỆT NAM ĐẶNG THỊ THÚY YÊN CHỌN TẠO HAI DÒNG GÀ CTN VÀ MLV TỪ NGUỒN GEN BẢN ĐỊA VÀ NHẬP NỘI LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÀ NỘI – 2026 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ MÔI TRƯỜNG VIỆN CHĂN NUÔI VÀ THÚ Y VIỆT NAM ĐẶNG THỊ THÚY YÊN CHỌN TẠO HAI DÒNG GÀ CTN VÀ MLV TỪ NGUỒN GEN BẢN ĐỊA VÀ NHẬP NỘI Ngành : Di truyền và chọn giống vật nuôi Mã số : 9.08 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Quý Khiêm 2. Phạm Công Thiếu HÀ NỘI – 2026 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, có sự hỗ trợ từ hai thầy hướng dẫn là TS. Nguyễn Quý Khiêm và TS.

Phạm Công Thiếu, cùng sự giúp đỡ của lãnh đạo, tập thể cán bộ, công nhân viên Trung tâm nghiên cứu gia cầm Thụy Phương. Các nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là trung thực, chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào trước đây. Số liệu sử dụng trong luận án được kế thừa của Trung tâm nghiên cứu gia cầm Thụy Phương – Viện Chăn nuôi và thú y Việt Nam. Những kết quả nghiên cứu của các tác giả khác nếu được sử dụng trong luận án đều là các trích dẫn và được ghi rõ nguồn gốc trong phần tài liệu tham khảo.

Tác giả luận án Đặng Thị Thúy Yên i LỜI CẢM ƠN Sau thời gian nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận án, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới: TS. Nguyễn Quý Khiêm, người hướng dẫn khoa học tận tâm, đã dành thời gian và tâm huyết để chỉ bảo, định hướng chuyên môn và luôn đồng hành, động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Sự nghiêm túc, tận tâm và tinh thần trách nhiệm cao của Thầy là nguồn động lực lớn giúp tôi vượt qua những khó khăn trong quá trình nghiên cứu. Phạm Công Thiếu, người đã dành thời gian quý báu để hướng dẫn, động viên, đóng góp nhiều ý kiến và nhận xét giá trị, giúp tôi hoàn thiện luận án cả về nội dung và hình thức.

Ban Giám đốc Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam, Phòng Khoa học, Đào tạo và hợp tác quốc tế đã tạo điều kiện thuận lợi về thời gian, chuyên môn và tinh thần để tôi hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập và nghiên cứu khoa học. Ban Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu gia cầm Thụy Phương, các Phòng chức năng và Trạm nghiên cứu chăn nuôi gà Phổ Yên đã tạo mọi điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất, trang thiết bị trong quá trình thực hiện luận án. BGH Trường Đại học Tây Bắc, BCN Khoa Nông Lâm - nơi tôi đang công tác, đã tạo điều kiện thuận lợi về thời gian, chuyên môn và tinh thần để tôi hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập và nghiên cứu khoa học. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học, các chuyên gia trong lĩnh vực nghiên cứu của đề tài đã có những đóng góp ý kiến quý báu giúp tôi có cái nhìn sâu sắc hơn về vấn đề nghiên cứu, để luận án được hoàn thiện hơn.

Xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và người thân trong gia đình luôn động viên, tạo mọi điều kiện giúp đỡ hết sức trong thời gian tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đặng Thị Thúy Yên ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.

vii DANH MỤC CÁC BẢNG. viii DANH MỤC CÁC HÌNH. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu của đề tài.

Những đóng góp mới của luận án. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Cơ sở di truyền của tính trạng số lượng. Bản chất di truyền các tính trạng số lượng.

Phương pháp nghiên cứu các tính trạng số lượng. Cơ sở khoa học của chọn lọc và nhân giống gia cầm. Chọn lọc ổn định. Chọn lọc định hướng.

Chọn lọc theo bản thân và theo quan hệ huyết thống. Các tính trạng cần chọn lọc đối với gia cầm hướng thịt. Những tính trạng liên quan đến sinh trưởng và sản xuất thịt. Những tính trạng liên quan đến sinh sản.

Lai tạo và ưu thế lai. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC. Tình hình nghiên cứu ngoài nước. Các nghiên cứu về chọn lọc cải tiến di truyền ở gia cầm.

Các nghiên cứu về lai tạo. Tình hình nghiên cứu trong nước. Các nghiên cứu về chọn lọc cải tiến di truyền ở gia cầm .2 Các nghiên cứu về lai tạo. Giới thiệu nguồn nguyên liệu để chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV.

40 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng, địa điểm, thời gian, nội dung nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu nội dung 1.

Phương pháp nghiên cứu nội dung 2. Phương pháp xử lý số liệu chung và cho từng nội dung nghiên cứu. 51 CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Kết quả chọn tạo hai dòng gà CTN và MLV.

Chọn tạo dòng trống CTN .1 Thành phần phương sai và hệ số di truyền của tính trạng KLCT 8 tuần tuổi. Hiệp phương sai giữa tính trạng khối lượng cơ thể 8TT và năng suất trứng 38TT qua các thế hệ ở gà CTN. Tương quan di truyền và tương quan kiểu hình giữa KLCT với NST.4 Giá trị giống và tiến bộ di truyền của tính trạng KLCT 8 tuần tuổi .5 Chọn lọc tính trạng khối lượng cơ thể kết thúc 8TT ở gà dòng trống CTN 57 3.6 Khuynh hướng di truyền và khuynh hướng kiểu hình tính trạng KLCT 8 tuần tuổi. Khối lượng cơ thể ở 20TT của gà dòng trống CTN.

Chọn lọc tính trạng năng suất trứng dòng trống CTN lúc 38TT. Đặc điểm ngoại hình gà CTN. Tỷ lệ nuôi sống, tiêu tốn thức ăn của gà CTN giai đoạn gà con và hậu bị .11 Tuổi đẻ, khối lượng gà mái, khối lượng trứng tại các thời điểm. Tỷ lệ đẻ, năng suất trứng và tiêu tốn thức ăn/10 trứng.

Một số chỉ tiêu ấp nở của gà dòng trống CTN. Chọn tạo dòng mái MLV .1 Chọn lọc tính trạng khối lượng cơ thể ở 8TT của gà dòng mái MLV .2 Chọn lọc tính trạng khối lượng cơ thể ở 20TT của gà dòng mái MLV. Thành phần phương sai và hệ số di truyền của tính trạng năng suất trứng 38TT .4 Hiệp phương sai giữa tính trạng khối lượng cơ thể 8TT và năng suất trứng 38TT qua các thế hệ ở gà MLV. Tương quan di truyền và tương quan kiểu hình giữa tính trạng khối lượng cơ thể 8TT và năng suất trứng 38TT của gà MLV.

Giá trị giống và tiến bộ di truyền của tính trạng năng suất trứng 38TT. Khuynh hướng di truyền và khuynh hướng kiểu hình của tính trạng năng suất trứng 38TT. Giá trị kiểu hình về năng suất trứng lúc kết thúc 38TT. Đặc điểm ngoại hình gà MLV.10 Tỷ lệ nuôi sống, tiêu tốn thức ăn giai đoạn gà con và gà hậu bị .11 Tuổi đẻ, khối lượng gà mái, khối lượng trứng tại các thời điểm đẻ.

Tỷ lệ đẻ, năng suất trứng, tiêu tốn thức ăn/10 trứng. Một số chỉ tiêu ấp nở của gà dòng mái MLV. Khả năng kết hợp của gà trống CTN x mái MLV và gà thương phẩm CTNMLV .1 Đặc điểm ngoại hình gà thương phẩm CTNMLV .2 Tỷ lệ nuôi sống qua các tuần tuổi của gà thương phẩm CTNMLV. 3 Khối lượng cơ thể gà thương phẩm CTNMLV qua các tuần tuổi .4 Tốc độ sinh trưởng tuyệt đối và tương đối của gà thương phẩm CTNMLV.

5 Tiêu tốn thức ăn của gà thương phẩm CTNMLV .6 Chỉ số sản xuất và chỉ số kinh tế. 7 Một số chỉ tiêu về năng suất và chất lượng thịt của gà thương phẩm CTNMLV. Kết quả về khả năng sản xuất thịt hơi của một gà mái mẹ. 101 CHƯƠNG IV.

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ. 104 NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 105 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 106 PHỤ LỤC: MỘT SỐ HÌNH ẢNH.

121 vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt BLUP Ước lượng tuyến tính không chệch tốt nhất CL Chọn lọc cs Cộng sự EBV Giá trị giống ước tính GTG Giá trị giống h2 Hệ số di truyền KL Khối lượng KLCT Khối lượng cơ thể KLT Khối lượng trứng NST Năng suất trứng NSTCD Năng suất trứng cộng dồn NT Ngày tuổi PBLUP BLUP dựa trên phả hệ rE Hệ số tương quan môi trường rG Hệ số tương quan di truyền rP Hệ số tương quan kiểu hình SD Độ lệch chuẩn SE Sai số chuẩn SL Số lượng TB Trung bình TH Thế hệ THXP Thế hệ xuất phát TKL Tăng khối lượng TLNS Tỷ lệ nuôi sống TT Tuần tuổi TTTA Tiêu tốn thức ăn ƯTL Ưu thế lai vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Tương quan kiểu hình, di truyền và ngoại cảnh giữa KLCT 18 tuần tuổi với một số tính trạng sinh sản. Chế độ chăm sóc nuôi dưỡng nuôi gà sinh sản. Giá trị dinh dưỡng thức ăn nuôi gà sinh sản.

Bố trí thí nghiệm nuôi gà sinh sản. Bố trí thí nghiệm nuôi thương phẩm CTNMLV. Chế độ chăm sóc gà thương phẩm. Giá trị dinh dưỡng thức ăn nuôi gà thương phẩm.

Thành phần phương sai, hệ số di truyền tính trạng KLCT 8TT. Hiệp phương sai giữa KLCT 8TT và NST 38TT qua 3 thế hệ. Tương quan di truyền và tương quan kiểu hình giữa KLCT 8TT và NST 38TT của dòng gà CTN.4 Giá trị giống và tiến bộ di truyền của tính trạng KLCT 8 TT. Khối lượng 8TT gà trống dòng trống CTN qua các thế hệ.

Khối lượng 8TT gà mái dòng trống CTN qua các thế hệ. Khối lượng 20TT dòng trống gà CTN qua các thế hệ. Kết quả chọn năng suất trứng kết thúc 38TT. Tỷ lệ nuôi sống, tiêu tốn thức ăn qua các giai đoạn.

Tuổi đẻ, khối lượng cơ thể, khối lượng trứng của gà CTN. Tỷ lệ đẻ, năng suất trứng và TTTA/10 trứng. Kết quả ấp nở qua 4 thế hệ gà dòng trống CTN. Khối lượng cơ thể lúc 8TT của gà dòng mái MLV.

Khối lượng cơ thể 20TT gà dòng mái MLV qua các thế hệ .