CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Một số vấn đề lí luận về bất bình đẳng trong giáo dục 1. Bất bình đẳng trong giáo dục Bình đẳng có nghĩa là sự bằng nhau; bình đẳng xã hội là sự ngang bằng nhau giữa các cá nhân hay nhóm xã hội về một hay một số phương diện xã hội nào đó. Chẳng hạn như sự ngang bằng nhau về những quyền và nghĩa vụ công dân, về địa vị xã hội, về khả năng, cơ hội, mức độ thỏa mãn những nhu cầu cụ thể nhất định trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, tinh thần.Bình đẳng xã hội không loại trừ sự khác nhau về giới tính, lứa tuổi, chủng tộc, màu da.
Đó là sự khác nhau về mặt sinh học tự nhiên, chứ không phải là sự khác nhau về mặt xã hội. Như vậy trên lý thuyết, bất bình đẳng (BBĐ) xã hội có nghĩa là không bằng nhau, không ngang nhau về các khía cạnh cơ bản của đời sống xã hội giữa các cá nhân, các nhóm người. Trên thực tế, khái niệm bất bình đẳng xã hội được dùng chủ yếu để chỉ mối tương quan xã hội nào không ngang bằng nhau đến mức gây tổn hại đến quyền và lợi ích của bên yếu thế. Bất bình đẳng là một hiện tượng tồn tại trong tất cả các xã hội.
Đối với mỗi quốc gia, thách thức đối với việc hoạch định chính sách ở đây là làm thế nào để tối thiểu hoá các bất bình đẳng này trong khi phải tối đa hoá sự phát triển kinh tế. Bình đẳng trong giáo dục là sự bình đẳng giữa các cá nhân, các nhóm người về điều kiện, cơ hội và quyền lợi trong giáo dục. Bình đẳng xã hội trong giáo dục được hiểu một cách cụ thể, rõ ràng là sự bình đẳng giáo dục: bình đẳng về cơ hội giáo dục, bình đẳng về cơ hội học tập, bình đẳng về cơ hội đến trường. Ví dụ, trẻ em dân tộc thiểu số cũng có cơ hội đến trường tiểu học ngang bằng với cơ hội đến trường của trẻ em dân tộc Kinh; trẻ em xuất thân gia đình nghèo cũng có cơ hội đến trường đúng độ tuổi ngang bằng với trẻ em xuất thân từ gia đình giàu.
Tất nhiên bình đẳng xã hội trong giáo dục không có nghĩa là tất cả học sinh đều đạt kết quả học tập như nhau hay đều tốt nghiệp với kết quả học tập giống nhau. Kết quả học tập của học sinh phụ thuộc vào nhiều rất yếu tố nữa như năng lực bẩm sinh của các cá nhân, mức độ nỗ lực của bản thân học sinh…Các học sinh không giống nhau, mỗi người là một cá nhân với những phẩm chất, năng lực, tố chất, năng khiếu có thể rất khác nhau. Yếu tố quan trọng nhất ở đây đảm bảo sự tiếp cận bình đẳng về cơ hội học tập cho mọi người dân phù hợp với sự phát triển kinh tế xã hội, thể hiện ở việc đảm bảo khả năng tiếp cận chuẩn tối thiểu về giáo dục cho tất cả mọi người không phân biệt nhóm xã hội hay địa bàn sinh sống, đồng thời khuyến khích việc thực hiện các hoạt động giáo dục ở mức cao hơn chuẩn cho các nhóm có điều kiện trong khuôn khổ quy định của pháp luật; là việc tạo ra những cơ hội như nhau cho những người có khả năng ngang nhau để sự thành đạt trong giáo dục chỉ còn 8 phụ thuộc vào nguyện vọng và năng lực phấn đấu của mỗi cá nhân. Để hướng tới sự bình đẳng trong giáo dục thì cần phân chia thành hai nhóm đối tượng: - Nhóm đối tượng theo nguyên tắc cống hiến ngang nhau - hưởng thụ ngang nhau: người có công với xã hội, với đất nước, những học sinh, sinh viên tài năng; người đóng góp kinh phí cho giáo dục - đào tạo.
- Nhóm đối tượng cần được đối xử nhân đạo: các đối tượng ở các vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa; con em các gia đình nghèo; trẻ tàn tật… Theo OECD (2004), BBĐ trong giáo dục có thể xem xét trên 4 phương diện chủ yếu: - Bất bình đẳng trong tiếp cận giáo dục (Equity of access), liên quan tới các nguồn lực và dịch vụ cần thiết để đến trường, như là sức khỏe, phúc lợi, giao thông, thu nhập… - Bất bình đẳng về môi trường học tập (Equity in terms of learning environment or equality of means), liên quan tới chất lượng giáo viên, chương trình giảng dạy, các tài liệu được cung cấp cho học sinh ở trường. - Bất bình đẳng về thành tựu (hay kết quả) đạt được (Equity in production or equality of achievement (or results)), liên quan trực tiếp tới kết quả đầu ra của việc học, như là bằng cấp, nghề nghiệp, chính trị, các kỹ năng sẵn sàng cho các hoạt động sau khi rời trường học. - Bất bình đẳng về khai thác các kết quả (Equity in terms of realization or exploitation of results) liên quan tới các nền tảng về văn hóa, kinh tế, xã hội; cung cấp các cơ hội lâu dài để nâng cao năng suất và tham gia cộng đồng. Trong bốn phương diện này thì BBĐ về tiếp cận giáo dục và BBĐ trong thành tựu giáo dục được quan tâm và nghiên cứu nhiều nhất.
Tiếp cận giáo dục là một trong những quyền cơ bản của con người và là một phần của phúc lợi. Một sự giáo dục trình độ cao sẽ tạo ra các cơ hội thuận lợi cho con người trong việc tiếp cận với những việc làm mang lại thu nhập cao. Chúng ta đều ý thức được tầm quan trọng của giáo dục như vậy, nhưng cơ hội để tiếp cận giáo dục, tham gia vào hệ thống giáo dục đào tạo của mỗi cá nhân lại không giống nhau, vì sự tồn tại của các BBĐ trong giáo dục. BBĐ trong tiếp cận giáo dục thường được đánh giá thông qua các khác biệt về cơ hội để tham gia học tập của các nhóm xã hội khác nhau thể hiện ở các chỉ tiêu như tỉ lệ nhập học, nhập học đúng tuổi, tỉ lệ bỏ học, chế độ miễn giảm học phí, chế độ học bổng, phân bổ chỉ tiêu tuyển sinh.
Có hai cách chính thường được sử dụng để xem xét về BBĐ trong giáo dục ở phương diện kết quả giáo dục đạt được và cũng tương tự khi xét dưới góc độ tiếp cận giáo dục. Thứ nhất, sự phân phối những thành tựu của giáo dục đạt được cho các thành viên một cách ngẫu nhiên trong xã hội như thế nào. Ở góc độ này, BBĐ về giáo dục được so sánh tương tự như bất bình đẳng trong thu nhập hoặc chi tiêu, và có thể đo lường nó qua hệ số Gini hay một số chỉ số khác. Đây là cách xem xét BBĐ nói chung, nó đo 9 lường những kết quả đầu ra của giáo dục cho mọi thành viên trong xã hội mà không phân biệt/phân tổ những cá nhân đó thuộc nhóm xã hội nào.
Nói cách khác, bất bình đẳng nói chung là sự miêu tả BBĐ giáo dục của tất cả các thành viên trong xã hội trong cùng một không gian đơn chiều. Trong không gian này, các thành viên đều có vai trò (trọng số) như nhau trong việc tham gia tạo thành sự BBĐ trong toàn xã hội. Cụ thể hơn, ta có thể sắp xếp tất cả các thành viên trong xã hội và tính toán sự bất bình đẳng về phân phối thành tựu giáo dục cho họ. Kết quả tính toán sẽ cho ta hệ số Gini trong giáo dục hoặc các chỉ số tương tự và cho biết sự BBĐ giáo dục trong xã hội đó như thế nào.
Cách miêu tả bất bình đẳng về giáo dục này xóa nhòa những khác biệt vùng/miền, giới tính, dân tộc và tình trạng giàu nghèo giữa các thành viên trong xã hội. Thứ hai, xem xét bất bình đẳng về giáo dục thông qua sự phân phối những thành tựu giáo dục đạt được cho các thành viên theo những cơ sở xã hội khác nhau như thế nào. Có nghĩa là, những người có cơ sở xã hội khác nhau cũng sẽ nhận được những mức độ giáo dục khác nhau. Theo góc độ này, người ta cũng đo lường sự phân phối những kết quả đầu ra của giáo dục cho mọi thành viên trong xã hội, nhưng có phân biệt/phân tổ những cá nhân đó thuộc nhóm xã hội nào.
Nói cách khác, những hoàn cảnh khác nhau của mỗi người (như giới tính, màu da, nơi sinh, vùng/miền, nguồn gốc gia đình, các nhóm giai tầng) đã tạo nên sự hưởng thụ và tiếp cận khác nhau đối với các nguồn lực kinh tế, xã hội, văn hóa và chính trị ở mỗi người, và đạt được các thành tựu giáo dục khác nhau. Với cách đo lường thứ hai này, BBĐ giáo dục còn được gọi là bất bình đẳng cơ hội giáo dục. Với hai cấp độ đo lường BBĐ giáo dục trên đây, thì BBĐ cơ hội miêu tả rõ nét về sự BBĐ xã hội hơn là BBĐ nói chung. Bởi vì, sự khác biệt về cơ hội trong cuộc sống giữa các nước, các chủng tộc, giới tính và các nhóm xã hội khác nhau là những BBĐ xã hội rất cơ bản.
Chúng ta đang sống trong một thế giới có nhiều bất bình đẳng về cơ hội/điều kiện sống trong từng nước, cũng như giữa các nước. Hơn nữa, BBĐ cơ hội giáo dục dễ dẫn đến sự hình thành “cái bẫy bất bình đẳng” trong thế hệ tương lai. Bất bình đẳng về cơ hội thường được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ví dụ, trẻ em sinh ra ở các gia đình nghèo không có cơ hội ngang bằng với trẻ em trong các gia đình giàu để hưởng nền giáo dục có chất lượng.
Vì vậy, những trẻ em thuộc gia đình nghèo sẽ kiếm được ít thu nhập hơn khi chúng trưởng thành. Chúng có thể lại rơi vào cảnh nghèo đói như thế hệ cha mẹ chúng. Cái vòng luẩn quẩn nghèo đói vẫn tiếp tục, hay còn gọi là “bẫy nghèo đói”. Cái bẫy BBĐ này rất khó phá vỡ.
Nó có thể khá ổn định, và có xu hướng tồn tại dai dẳng qua nhiều thế hệ. Con cái nhà nghèo và địa vị thấp kém được hưởng ít cơ hội cuộc sống về giáo dục, y tế, văn hóa, thu nhập và địa vị…Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng cả hai cấp độ để xem xét về bất bình đẳng giáo dục, xét theo theo cả hai phương diện của BBĐ là tiếp cận giáo dục và thành tựu giáo dục đạt được. Một số phương pháp đo lường bất bình đẳng trong giáo dục Có một số phương pháp cho phép đo lường và đánh giá về bất bình đẳng trong giáo dục ở các khía cạnh khác nhau, trong đó có hai hướng nghiên cứu chính.