Bất Bình Đẳng Trong Giáo Dục Và Suất Sinh Lợi Của Giáo Dục Ở Việt Nam

Luận án: Bất bình đẳng trong giáo dục và suất sinh lợi của giáo dục ở Việt Nam - ĐH KTQD

• Tác giả: Lê Đức Hoàng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Mạnh Thế
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế học
• Đề tài: Bất Bình Đẳng Trong Giáo Dục Và Suất Sinh Lợi Của Giáo Dục Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số vấn đề lí luận về bất bình đẳng trong giáo dục
• 1.2. Bất bình đẳng trong giáo dục
• 1.3. Một số phương pháp đo lường bất bình đẳng trong giáo dục
• 1.4. Tổng quan các nghiên cứu về bất bình đẳng trong giáo dục
• 1.5. Các nghiên cứu quốc tế về bất bình đẳng giáo dục
• 1.6. Các nghiên cứu về bất bình đẳng trong giáo dục ở Việt Nam
• 1.7. Một số vấn đề lý luận về suất sinh lợi của giáo dục
• 1.8. Lý thuyết vốn con người
• 1.9. Vai trò của giáo dục trong việc hình thành và tích lũy vốn con người
• 1.10. Hiệu quả kinh tế của đầu tư cho giáo dục
• 1.11. Đo lường suất sinh lợi cá nhân của giáo dục
• 1.12. Hàm thu nhập Mincer
• 1.13. Tổng quan các nghiên cứu về suất sinh lợi của giáo dục
• 1.14. Các nghiên cứu quốc tế về suất sinh lợi của giáo dục
• 1.15. Tổng quan các nghiên cứu về suất sinh lợi của giáo dục ở Việt Nam
• 2. BẤT BÌNH ĐẲNG TRONG GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2020 - 2022
• 2.1. Giới thiệu về số liệu sử dụng
• 2.2. Một số thống kê mô tả về bất bình đẳng trong giáo dục
• 2.3. Tỉ lệ nhập học chung
• 2.4. Tỉ lệ nhập học đúng tuổi
• 2.5. Số năm đi học bình quân
• 2.6. Trình độ học vấn cao nhất về giáo dục phổ thông và giáo dục đại học
• 2.7. Hệ số Gini giáo dục của Việt Nam
• 2.8. Một số mô hình kinh tế lượng xem xét bất bình đẳng trong giáo dục
• 2.8.1. Mô hình các nhân tố quyết định đi học đúng độ tuổi
• 2.8.2. Mô hình nhân tố quyết định cá nhân đạt được một mức trình độ học vấn
• 2.8.3. Kiểm chứng đường cong Kuznets giáo dục ở Việt Nam
• 2.9. Mối quan hệ giữa bất bình đẳng giáo dục và bất bình đẳng thu nhập
• 3. SUẤT SINH LỢI CỦA GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2020 - 2022
• 3.1. Tình hình việc làm và thu nhập của người lao động giai đoạn 2020-2022
• 3.2. Mô hình hồi quy và một số vấn đề kỹ thuật ước lượng
• 3.2.1. Mô hình hồi quy
• 3.2.2. Vấn đề biến nội sinh
• 3.2.3. Hiệu chỉnh tính chệch do chọn mẫu bằng thủ tục Heckman 2 bước
• 3.3. Kết quả ước lượng các mô hình đo lường suất sinh lợi của giáo dục
• 3.3.1. Các biến số trong mô hình
• 3.3.2. Lựa chọn mẫu
• 3.3.3. Kết quả ước lượng
• 4. MỐI QUAN HỆ GIỮA SUẤT SINH LỢI CỦA GIÁO DỤC VÀ BẤT BÌNH ĐẲNG TRONG GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM
• 4.1. Mô hình xem xét mối quan hệ giữa suất sinh lợi giáo dục với xác suất học tập đúng độ tuổi và xác suất đạt được bằng cấp
• 4.2. Mô hình xem xét mối quan hệ giữa suất sinh lợi giáo dục và bất bình đẳng trong giáo dục theo các tỉnh/thành phố
• 4.3. Đánh giá về một số yếu tố trong mối quan hệ với bất bình đẳng giáo dục và suất sinh lợi của giáo dục
• 4.3.1. Yếu tố giới tính
• 4.3.2. Yếu tố dân tộc
• 4.3.3. Yếu tố khu vực thành thị - nông thôn
• 4.3.4. Yếu tố vùng kinh tế - xã hội
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bất Bình Đẳng Giáo Dục ở Việt Nam 2024

Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập quốc tế sâu rộng và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư bùng nổ, nguồn lực con người trở thành yếu tố then chốt. Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng thế hệ người Việt Nam mới, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, những thay đổi và cải cách trong hệ thống giáo dục Việt Nam vẫn còn nhiều tranh cãi về hiệu quả thực sự. Việc xác định xem liệu những cải cách này có thực sự nâng cao chất lượng giáo dục và giúp Việt Nam đạt được các mục tiêu đề ra hay không là điều vô cùng quan trọng. Theo dự thảo “Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến 2045”, mục tiêu tổng quát là phát triển toàn diện con người Việt Nam, phát huy tối đa tiềm năng và khả năng sáng tạo, làm nền tảng cho mục tiêu dân giàu, nước mạnh; xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Giáo dục là một trong những quyền cơ bản của con người. Tuy nhiên, một vấn đề được đặt ra là, khả năng tiếp cận giáo dục và sự phân phối các thành tựu đạt được trong quá trình đổi mới giáo dục có bình đẳng cho mọi người hay không, nếu có bất bình đẳng thì ở góc độ nào, mức độ và diễn biến như thế nào trong những năm vừa qua; những nguyên nhân nào gây ra các bất bình đẳng trong giáo dục ở nước ta?

1.1. Định Nghĩa và Các Khía Cạnh Của Bất Bình Đẳng Giáo Dục

Bất bình đẳng giáo dục được hiểu là sự khác biệt trong cơ hội tiếp cận giáo dục, chất lượng giáo dục và thành tích học tập giữa các nhóm dân cư khác nhau. Sự khác biệt này có thể xuất phát từ nhiều yếu tố như thu nhập, địa vị xã hội, giới tính, dân tộc, vùng miền sinh sống, và các yếu tố cá nhân khác. Nó bao gồm việc không thể nhập học đúng độ tuổi, không được học tập đầy đủ và phù hợp tiêu chuẩn, không được hưởng môi trường học tập an toàn và cơ hội học tập phân bổ công bằng. Điều này dẫn đến việc một số nhóm người có ít cơ hội hơn để phát triển bản thân thông qua giáo dục so với những nhóm khác. Ví dụ, trẻ em ở vùng sâu vùng xa, con em các gia đình nghèo khó có thể không có điều kiện học tập tốt bằng trẻ em ở thành phố.

1.2. Vai Trò Quan Trọng Của Giáo Dục Trong Phát Triển Kinh Tế

Giáo dục đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và cải thiện chất lượng cuộc sống. Một lực lượng lao động có trình độ học vấn cao hơn thường có khả năng thích ứng tốt hơn với những thay đổi của thị trường lao động, có khả năng sáng tạo và đổi mới, từ đó đóng góp nhiều hơn vào sự phát triển của nền kinh tế. Các kỹ năng thu được trong quá trình học tập giúp cá nhân có nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cao hơn, từ đó cải thiện mức sống và giảm nghèo đói. Giáo dục cũng đóng góp vào sự phát triển xã hội bằng cách nâng cao nhận thức của người dân về các vấn đề xã hội, thúc đẩy sự tham gia dân chủ và củng cố các giá trị đạo đức.

II. Thách Thức Từ Đại Dịch COVID 19 Đến Giáo Dục Việt Nam

Đại dịch COVID-19 đã gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tiếp cận giáo dục trên toàn thế giới, bao gồm cả Việt Nam. Sự gián đoạn học tập do đóng cửa trường học, sự chênh lệch trong khả năng tiếp cận học tập từ xa và sự suy giảm đầu tư cho giáo dục là những vấn đề nổi cộm. Nhiều phân tích chỉ ra rằng những bất bình đẳng giáo dục đã có từ trước tiếp tục được bộc lộ, thậm chí bị khoét sâu hơn từ khi xuất hiện đại dịch. Trong bối cảnh này, việc nghiên cứu về các bất bình đẳng trong giáo dục ở Việt Nam càng trở nên cần thiết và có ý nghĩa. Đại dịch COVID-19 vừa là thách thức và cũng là cơ hội để các quốc gia nhìn nhận lại nền giáo dục của mình một cách toàn diện và sâu sắc hơn. UNICEF khuyến cáo rằng trường học nên là nơi cuối cùng phải đóng cửa và là nơi đầu tiên được mở lại.

2.1. Sự Gián Đoạn Học Tập Do Đóng Cửa Trường Học

Việc đóng cửa trường học trong thời gian dịch bệnh đã gây ra sự gián đoạn lớn trong quá trình học tập của học sinh, sinh viên. Nhiều em không được tiếp cận với các hoạt động giáo dục một cách đầy đủ và liên tục, dẫn đến sự thiếu hụt về kiến thức và kỹ năng. Hơn nữa, việc học tập tại nhà không phải lúc nào cũng hiệu quả do thiếu sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên và sự tương tác với bạn bè. Điều này đặc biệt ảnh hưởng đến những học sinh ở vùng sâu vùng xa, những em không có điều kiện tiếp cận với các thiết bị và dịch vụ internet.

2.2. Chênh Lệch Trong Khả Năng Tiếp Cận Học Tập Từ Xa

Học tập từ xa đã trở thành giải pháp thay thế trong thời gian dịch bệnh, nhưng không phải ai cũng có thể tiếp cận được phương pháp này. Sự chênh lệch về điều kiện kinh tế, cơ sở vật chất, và kỹ năng sử dụng công nghệ đã tạo ra sự bất bình đẳng lớn trong việc tiếp cận học tập từ xa. Những học sinh ở các gia đình nghèo khó, ở vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận với các thiết bị điện tử, internet, và các phần mềm học tập trực tuyến. Điều này dẫn đến việc các em bị tụt lại phía sau so với các bạn cùng trang lứa.

2.3. Suy Giảm Đầu Tư Cho Giáo Dục Trong Bối Cảnh Dịch Bệnh

Dịch bệnh đã gây ra những khó khăn về kinh tế cho nhiều quốc gia, dẫn đến việc cắt giảm ngân sách cho các lĩnh vực, trong đó có giáo dục. Việc suy giảm đầu tư cho giáo dục có thể ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy, cơ sở vật chất, và các chương trình hỗ trợ học sinh, sinh viên. Điều này đặc biệt tác động tiêu cực đến những nhóm học sinh yếu thế, những em vốn đã gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận giáo dục. Vì vậy, cần có những chính sách ưu tiên đầu tư cho giáo dục, đặc biệt là ở những vùng khó khăn, để đảm bảo mọi học sinh đều có cơ hội được học tập và phát triển.

III. Suất Sinh Lợi Của Giáo Dục Lợi Ích Kinh Tế Thực Tế

Lý thuyết kinh tế nhấn mạnh rằng các cá nhân khi tham gia vào giáo dục là những nhà đầu tư. Họ đầu tư vào giáo dục để kiếm được lợi ích cao hơn trong tương lai. Sự đầu tư này bao gồm các chi phí học tập và việc mất thu nhập trong ngắn hạn do dành thời gian cho việc đi học; nhà đầu tư hi vọng sẽ có được thu nhập cao hơn trong tương lai. Đầu tư của Nhà nước và tư nhân vào giáo dục được định hướng bởi việc tính toán suất sinh lợi, một chỉ tiêu được xem là lợi ích của giáo dục trong thị trường lao động. Chúng ta đều kỳ vọng việc đi học sẽ đem lại lợi ích do làm gia tăng thu nhập nhưng mức gia tăng đó là bao nhiêu cần phải được định lượng.

3.1. Ước Lượng Suất Sinh Lợi Giáo Dục và Các Yếu Tố Ảnh Hưởng

Việc ước lượng suất sinh lợi của giáo dục đòi hỏi phải xem xét nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm trình độ học vấn, kinh nghiệm làm việc, ngành nghề, và khu vực địa lý. Suất sinh lợi có thể khác nhau đáng kể giữa các nhóm dân cư khác nhau, ví dụ, giữa nam và nữ, giữa người thành thị và nông thôn. Các yếu tố kinh tế vĩ mô như tăng trưởng kinh tế, lạm phát, và tỷ lệ thất nghiệp cũng có thể ảnh hưởng đến suất sinh lợi của giáo dục. Do đó, việc ước lượng suất sinh lợi cần phải được thực hiện một cách cẩn thận và toàn diện để có được những kết quả chính xác và có ý nghĩa.

3.2. Tầm Quan Trọng Của Suất Sinh Lợi Trong Quyết Định Đầu Tư Giáo Dục

Suất sinh lợi của giáo dục là một trong những yếu tố quan trọng nhất mà các cá nhân và gia đình cân nhắc khi đưa ra quyết định đầu tư vào giáo dục. Nếu suất sinh lợi cao, tức là việc đầu tư vào giáo dục sẽ mang lại lợi ích kinh tế lớn trong tương lai, thì mọi người sẽ có động lực hơn để đầu tư vào giáo dục. Ngược lại, nếu suất sinh lợi thấp, thì mọi người có thể lựa chọn các hình thức đầu tư khác có lợi hơn. Nhà nước cũng cần quan tâm đến suất sinh lợi của giáo dục để có thể đưa ra các chính sách đầu tư hiệu quả, nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

IV. Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Giữa BBĐ Giáo Dục và SSL Giáo Dục

Suất sinh lợi của giáo dục và bất bình đẳng trong giáo dục là những vấn đề gắn kết nhau trong mối quan hệ với thu nhập, bất bình đẳng thu nhập, nguồn vốn con người, cung cầu lao động, công ăn việc là…của một quốc gia. Chúng còn đồng thời chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như là giới tính, dân tộc, khu vực, vùng miền. Suất sinh lợi của giáo dục và bất bình đẳng giáo dục trực tiếp và gián tiếp có quan hệ với nhau. Hai vấn đề này cũng liên quan mật thiết tới nhiều nội dung trong các mục tiêu phát triển bền vững mà Liên hợp quốc đang thực hiện tại Việt Nam.

4.1. Ảnh Hưởng Của Bất Bình Đẳng Giáo Dục Đến Suất Sinh Lợi

Bất bình đẳng giáo dục có thể ảnh hưởng tiêu cực đến suất sinh lợi của giáo dục. Nếu một số nhóm dân cư không có cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng, thì họ sẽ không thể phát huy hết tiềm năng của mình và đóng góp đầy đủ vào nền kinh tế. Điều này sẽ làm giảm suất sinh lợi chung của giáo dục. Ngoài ra, bất bình đẳng giáo dục cũng có thể dẫn đến sự phân tầng xã hội và làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập, gây ra những hệ lụy tiêu cực cho xã hội. Vì vậy, việc giảm bất bình đẳng giáo dục là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao suất sinh lợi của giáo dục và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

4.2. Mối Quan Hệ Hai Chiều Giữa SSL Giáo Dục và BBĐ Giáo Dục

Mối quan hệ giữa suất sinh lợi của giáo dục và bất bình đẳng giáo dục là một mối quan hệ hai chiều. Một mặt, bất bình đẳng giáo dục có thể làm giảm suất sinh lợi của giáo dục, như đã đề cập ở trên. Mặt khác, suất sinh lợi của giáo dục cũng có thể ảnh hưởng đến bất bình đẳng giáo dục. Nếu suất sinh lợi cao, thì mọi người sẽ có động lực hơn để đầu tư vào giáo dục, điều này có thể làm giảm bất bình đẳng trong việc tiếp cận giáo dục. Tuy nhiên, nếu suất sinh lợi chỉ cao đối với một số nhóm dân cư nhất định, thì điều này có thể làm gia tăng bất bình đẳng giáo dục, vì những nhóm dân cư khác sẽ không có động lực để đầu tư vào giáo dục.

V. Giải Pháp Nào Cho Bất Bình Đẳng Giáo Dục tại Việt Nam

Để giải quyết vấn đề bất bình đẳng giáo dục và nâng cao suất sinh lợi của giáo dục ở Việt Nam, cần có một loạt các giải pháp đồng bộ và toàn diện, bao gồm cải thiện chính sách giáo dục, tăng cường đầu tư cho giáo dục, đặc biệt là ở vùng sâu vùng xa, hỗ trợ các nhóm học sinh yếu thế, và thúc đẩy sự tham gia của xã hội vào giáo dục.

5.1. Hoàn Thiện Chính Sách Giáo Dục Hướng Đến Công Bằng

Chính sách giáo dục cần được thiết kế để đảm bảo mọi người đều có cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng, không phân biệt giàu nghèo, giới tính, dân tộc, hoặc vùng miền. Cần có những chính sách ưu tiên cho các vùng khó khăn, các nhóm dân cư yếu thế, để giúp họ vượt qua những rào cản và tiếp cận với giáo dục. Ngoài ra, cần có những chính sách khuyến khích sự tham gia của xã hội vào giáo dục, để tạo ra một môi trường giáo dục tốt đẹp cho tất cả mọi người.

5.2. Tăng Cường Đầu Tư Cho Giáo Dục Đặc Biệt Vùng Khó Khăn

Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho tương lai. Cần tăng cường đầu tư cho giáo dục, đặc biệt là ở những vùng khó khăn, để cải thiện cơ sở vật chất, nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên, và cung cấp các chương trình hỗ trợ học sinh, sinh viên. Đầu tư vào giáo dục không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn có lợi ích xã hội, giúp giảm nghèo đói, cải thiện sức khỏe, và nâng cao chất lượng cuộc sống.

5.3. Hỗ Trợ Các Nhóm Học Sinh Yếu Thế Dân Tộc Thiểu Số

Các nhóm học sinh yếu thế, như trẻ em nghèo, trẻ em khuyết tật, trẻ em dân tộc thiểu số, thường gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận giáo dục. Cần có những chương trình hỗ trợ đặc biệt cho những nhóm học sinh này, như cung cấp học bổng, hỗ trợ ăn ở, và tư vấn tâm lý. Các chương trình này cần được thiết kế một cách khoa học và hiệu quả, để giúp các em vượt qua những khó khăn và phát huy hết tiềm năng của mình.

VI. Kết Luận Giáo Dục Đầu Tư Cho Tương Lai Bền Vững

Nghiên cứu về bất bình đẳng giáo dục và suất sinh lợi của giáo dục ở Việt Nam là vô cùng quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Việc giải quyết vấn đề bất bình đẳng giáo dục và nâng cao suất sinh lợi của giáo dục không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn có lợi ích xã hội, giúp xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, và văn minh. Cần có sự chung tay của toàn xã hội để xây dựng một nền giáo dục Việt Nam chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.

6.1. Tiếp Tục Nghiên Cứu và Đánh Giá Hiệu Quả Chính Sách

Để có thể đưa ra những giải pháp hiệu quả nhất cho vấn đề bất bình đẳng giáo dục và nâng cao suất sinh lợi của giáo dục, cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá hiệu quả của các chính sách hiện hành. Các nghiên cứu cần tập trung vào việc xác định những yếu tố then chốt gây ra bất bình đẳng giáo dục, đánh giá tác động của các chính sách đến các nhóm dân cư khác nhau, và đề xuất những giải pháp mới để giải quyết những vấn đề còn tồn tại.

6.2. Hợp Tác Quốc Tế Để Chia Sẻ Kinh Nghiệm và Nguồn Lực

Việc giải quyết vấn đề bất bình đẳng giáo dục và nâng cao suất sinh lợi của giáo dục là một thách thức chung của toàn thế giới. Cần tăng cường hợp tác quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực, học hỏi những bài học thành công từ các quốc gia khác, và cùng nhau xây dựng một nền giáo dục toàn cầu công bằng và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ với đề tài "Bất bình đẳng trong giáo dục và suất sinh lợi của giáo dục ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Lê Đức Hoàng, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Mạnh Thế và TS. Lê Quốc Hội, thuộc chuyên ngành Kinh tế học (Toán kinh tế), mã số 9310101, tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, năm 2024).

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| THÔNG TIN CHUNG VỀ CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU                                                |
+---------------------+-------------------------------------------------------------------+
| Tên đề tài          | Bất bình đẳng trong giáo dục và suất sinh lợi của giáo dục        |
|                     | ở Việt Nam                                                        |
| Nghiên cứu sinh     | Lê Đức Hoàng                                                      |
| Người hướng dẫn     | 1. TS. Nguyễn Mạnh Thế; 2. TS. Lê Quốc Hội                        |
| Cơ sở đào tạo       | Trường Đại học Kinh tế Quốc dân                                   |
| Chuyên ngành        | Kinh tế học (Toán kinh tế) | Mã số: 9310101                       |
| Năm bảo vệ          | 2024                                                              |
| Thời gian dữ liệu   | Giai đoạn 2020 - 2022 (Khảo sát Mức sống Hộ gia đình VHLSS)       |
| Phần mềm xử lý      | Stata 14                                                          |
+---------------------+-------------------------------------------------------------------+

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, nguồn vốn con người giữ vai trò then chốt đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Dự thảo Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến 2045 đã xác định mục tiêu xây dựng hệ thống giáo dục mở, phục vụ học tập suốt đời, công bằng và bình đẳng. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận và sự phân phối thành tựu giáo dục giữa các tầng lớp dân cư vẫn tồn tại nhiều khác biệt. Đặc biệt, đại dịch COVID-19 đã gây gián đoạn việc học tập, làm bộc lộ và khoét sâu thêm các bất bình đẳng giáo dục sẵn có đối với các nhóm đối tượng yếu thế.

Về mặt kinh tế học, các cá nhân tham gia giáo dục được xem như những nhà đầu tư vào vốn con người, kỳ vọng thu được lợi ích kinh tế trong tương lai (thông qua mức tăng thu nhập trên thị trường lao động). Suất sinh lợi của giáo dục và bất bình đẳng giáo dục có mối quan hệ hữu cơ mật thiết với thu nhập, cung cầu lao động và các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc (SDG 4, 5, 8, 10). Khoảng trống nghiên cứu lớn tại Việt Nam là: các công trình trước đây phần lớn chỉ khảo sát riêng lẻ khía cạnh tiếp cận giáo dục hoặc thành tựu giáo dục ở phạm vi hẹp; hầu như chưa xây dựng hệ thống chỉ số đo lường bất bình đẳng giáo dục toàn diện (như hệ số Gini giáo dục, độ lệch chuẩn số năm đi học); chưa kiểm chứng đường cong Kuznets giáo dục; chưa kết hợp thủ tục Heckman hai bước với phương pháp biến công cụ (2SLS) để xử lý đồng thời tính chọn mẫu và biến nội sinh trong hàm thu nhập Mincer; và đặc biệt chưa có công trình nào kiểm chứng mối quan hệ tương hỗ giữa suất sinh lợi giáo dục và bất bình đẳng giáo dục.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Nghiên cứu đồng thời hai khía cạnh có liên quan của giáo dục ở Việt Nam gồm hiệu quả kinh tế khi đầu tư học tập - đào tạo của cá nhân (suất sinh lợi cá nhân) và các bất bình đẳng trong giáo dục; phân tích mối quan hệ giữa hai yếu tố này; từ đó đề xuất các khuyến nghị chính sách nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục và thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Ước lượng suất sinh lợi cá nhân của giáo dục ở Việt Nam (tính chung và phân tổ theo giới tính, dân tộc, khu vực, ngành nghề, loại hình sở hữu) và xem xét sự thay đổi giai đoạn 2020 - 2022.
  2. Phân tích thực trạng bất bình đẳng giáo dục ở hai cấp độ (chung và theo nhóm xã hội) trên hai phương diện (tiếp cận giáo dục và thành tựu giáo dục đạt được); nhận diện các nhân tố quyết định và chiều hướng tác động.
  3. Đánh giá mối quan hệ giữa suất sinh lợi của giáo dục và bất bình đẳng giáo dục ở Việt Nam; đưa ra khuyến nghị chính sách hài hòa hai vấn đề trên.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Suất sinh lợi tính cho mỗi một năm đi học tăng thêm ở Việt Nam là bao nhiêu?
2. Suất sinh lợi này có sự khác biệt giữa các nhóm đối tượng xét theo giới tính, dân tộc, khu vực sống, ngành nghề làm việc, loại hình sở hữu hay không và thay đổi thế nào qua các năm nghiên cứu?
3. Các bất bình đẳng trong giáo dục ở Việt Nam xét từ góc độ tiếp cận giáo dục và thành tựu giáo dục đạt được đang diễn biến thế nào trong các năm nghiên cứu?
4. Có mối liên hệ giữa suất sinh lợi của giáo dục với bất bình đẳng trong giáo dục ở Việt Nam hay không? Giải pháp nào có thể thực hiện liên quan tới suất sinh lợi giáo dục và bất bình đẳng của giáo dục ở nước ta để góp phần thực hiện tốt chiến lược quốc gia về giáo dục ở Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Suất sinh lợi cá nhân của giáo dục và bất bình đẳng trong giáo dục.
• Phạm vi nội dung: Suất sinh lợi giáo dục xét dưới góc độ lợi ích tài chính cá nhân; bất bình đẳng giáo dục xét trên hai khía cạnh là khả năng tiếp cận giáo dục (tỉ lệ nhập học chung, tỉ lệ nhập học đúng tuổi) và thành tựu giáo dục đạt được (số năm đi học, trình độ bằng cấp cao nhất, hệ số Gini giáo dục).
• Phạm vi không gian và thời gian: Nghiên cứu các cá nhân trong hộ gia đình thuộc các tỉnh/thành phố trên phạm vi toàn quốc; thời gian khảo sát thực nghiệm là các năm 2020 và 2022.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm hướng tiếp cận chính:

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| CÁC NHÓM NGHIÊN CỨU QUỐC TẾ VÀ TRONG NƯỚC ĐƯỢC TỔNG QUAN                               |
+-------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| Nhóm nghiên cứu         | Tác giả & Năm công bố             | Nội dung / Phát hiện      |
+-------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| Đo lường BBĐ giáo dục   | Birdsall & Londoño (1997)         | SDS tác động tiêu cực đến |
| bằng chỉ số thống kê    |                                   | tăng trưởng kinh tế.      |
|                         | Ram (1990)                        | Đường cong Kuznets GD     |
|                         |                                   | đạt đỉnh tại ~7 năm học.  |
|                         | Thomas và cộng sự (2001, 2003)    | Xây dựng Gini GD cho 85-  |
|                         |                                   | 140 nước (1960-2000).     |
|                         | Maas và cs (1982), Ter Weele (1983)| Gini GD dựa trên nhập học |
|                         | Rosthal (1978), Sheret (1988)     | và chi tiêu giáo dục.     |
|                         | Mesa (2007)                       | Gini GD Philippines       |
|                         | Bakar (2006)                      | Gini GD tại Malaysia      |
|                         | Thomas (2000)                     | Gini GD 85 quốc gia       |
|                         | Qian & Smyth (2008)               | Gini GD nông thôn - đô    |
|                         |                                   | thị tại Trung Quốc.       |
|                         | Sahn & Younger (2007)             | Chỉ số Entropy tổng quát  |
|                         |                                   | (GE) điểm Toán & KH.      |
|                         | Anisef (1985), Usher & Cervenan   | Chỉ số tiếp cận giáo dục  |
|                         | (2005), Murakami & Blom (2008)    | (EAI).                    |
+-------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| Mô hình kinh tế lượng   | Picard & Wolff (2005)             | Probit xác suất học >8 năm|
| xác định nhân tố BBĐ    |                                   | tại Albania.              |
|                         | Lim & Tang (2008)                 | Quyết định học tiểu học ở |
|                         |                                   | nông thôn Trung Quốc.     |
|                         | Wang và cộng sự (2007)            | Xác suất đạt bằng ĐH-CĐ   |
|                         |                                   | và tiền lương tại TQ.     |
+-------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| Nghiên cứu BBĐ giáo dục | Vũ Hoàng Linh và cs (2012)        | Chỉ số EAI và tiếp cận    |
| tại Việt Nam            |                                   | đại học từ VHLSS 2006.    |
|                         | Nguyễn Xuân Mai & Trịnh Thái Quang| BBĐ cơ hội giáo dục và    |
|                         | (2013)                            | bẫy nghèo đa thế hệ.      |
|                         | Lê Ngọc Hùng (2015)               | Chênh lệch nhập học ĐH    |
|                         |                                   | giàu/nghèo lên tới 88 lần |
|                         | Nguyễn Thị Hằng (2018)            | Rào cản tiếp cận GD ở trẻ |
|                         |                                   | em vùng khó khăn.         |
|                         | Ngô Quỳnh An & Doãn Thị Mai Hương | BBĐ giáo dục nông thôn -  |
|                         | (2017)                            | thành thị 2006-2014.      |
|                         | Lê Thị Vinh (2021)                | Vai trò nhà nước trong    |
|                         |                                   | đảm bảo bình đẳng GD.     |
+-------------------------+-----------------------------------+---------------------------+

Vị trí và khoảng trống nghiên cứu của luận án

Qua tổng quan, tác giả nhận định các nghiên cứu tại Việt Nam chưa cập nhật số liệu mới giai đoạn 2020 - 2022, thiếu vắng các đo lường chỉ số chuẩn tắc như hệ số Gini giáo dục và độ lệch chuẩn số năm đi học. Luận án định vị là công trình giải quyết đồng thời:

1. Đánh giá toàn diện cả phương diện tiếp cận lẫn thành tựu giáo dục qua chuỗi chỉ báo hoàn chỉnh.
2. Kiểm chứng thực nghiệm quy luật đường cong Kuznets giáo dục và mối quan hệ giữa bất bình đẳng giáo dục với bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam.
3. Áp dụng các kỹ thuật kinh tế lượng nâng cao (OLS, 2SLS, Heckman hai bước kết hợp biến nội sinh) để ước lượng hàm Mincer.
4. Lượng hóa thực nghiệm mối quan hệ tác động hai chiều giữa suất sinh lợi giáo dục và bất bình đẳng giáo dục.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

• Lý thuyết bất bình đẳng trong giáo dục:
  • Khái niệm bình đẳng xã hội trong giáo dục là việc đảm bảo điều kiện, cơ hội và quyền lợi học tập ngang bằng nhau giữa các cá nhân/nhóm xã hội, đảm bảo chuẩn tiếp cận tối thiểu.
  • Theo OECD (2004), bất bình đẳng giáo dục được xem xét trên 4 phương diện: Bất bình đẳng trong tiếp cận giáo dục (Equity of access); Bất bình đẳng về môi trường học tập (Equity in terms of learning environment/means); Bất bình đẳng về thành tựu đạt được (Equity in production/achievement); Bất bình đẳng về khai thác kết quả (Equity in realization/exploitation of results).
  • Phân biệt hai cấp độ: Bất bình đẳng giáo dục nói chung (phân phối kết quả trên không gian đơn chiều, đo bằng Gini) và Bất bình đẳng cơ hội giáo dục (phân phối theo các nhóm xã hội như giới tính, dân tộc, vùng miền, hoàn cảnh kinh tế - cội nguồn hình thành "bẫy bất bình đẳng" và "bẫy nghèo đói").
• Lý thuyết vốn con người và hiệu quả kinh tế của giáo dục:
  • Nền tảng từ Adam Smith (thế kỷ XVIII); Theodore Schultz (1961 - khái niệm "vốn trí tuệ", phân tích chi phí - lợi ích); Gary Becker (Becker & Chiswick 1966; Becker 2009 - tỷ lệ hoàn trả đầu tư vốn con người); Jacob Mincer (1974, 1989 - hàm thu nhập Mincer, kỹ năng tạo ra bởi GD-ĐT kết hợp vốn hữu hình và lao động thô, tự sinh khi sử dụng); Robert Lucas Jr (1988 - hiệu ứng nội sinh làm tăng năng suất cá nhân và ngoại sinh tác động tới năng suất nhân tố khác); Cai (1996 - phân tích các kênh ngoại ứng).
  • Khái niệm đầu tư giáo dục theo Đặng Thị Minh Hiền (2016): quá trình sử dụng nguồn lực để nâng cao trình độ, phẩm chất, chuyên môn nhằm mang lại dòng lợi ích tương lai lớn hơn chi phí đã bỏ ra.
  • Mô hình đi học và suất sinh lợi cá nhân của Borjas và Van Ours (2010): Cá nhân tối đa hóa giá trị hiện tại ròng ($NPV$) của dòng thu nhập tương lai; so sánh giữa đi làm ngay sau trung học phổ thông ($PV_0$) và tiếp tục học đại học ($PV_1$). Suất sinh lợi được xác định bằng tỷ suất hoàn vốn nội bộ ($IRR$) làm cho $NPV = 0$. Đường tiền lương theo học vấn là đường cong dốc lên và lồi, phản ánh mức gia tăng biên của tiền lương giảm dần theo số năm đi học bổ sung.

Phương pháp đo lường và kỹ thuật ước lượng

• Chỉ tiêu đo lường bất bình đẳng giáo dục:
  • Tỉ lệ nhập học chung và tỉ lệ nhập học đúng tuổi các bậc học.
  • Số năm đi học trung bình ($AYS$): $AYS = \sum_{i=1}^{n} p_i y_i$.
  • Độ lệch chuẩn số năm đi học ($SDS$): $SDS = \sqrt{\sum_{i=1}^{n} p_i (y_i - \mu)^2}$.
  • Hệ số Gini giáo dục theo Deaton (1997) và công thức trực tiếp của Thomas và cộng sự (2001) cho 7 bậc học ($n=7$): $$Gini_L = \frac{1}{\mu} \sum_{i=2}^{n} \sum_{j=1}^{i-1} p_i |y_i - y_j| p_j$$ với quy ước số năm đi học các bậc theo Xibo Fan (2000): Mù chữ ($y_1=0$), dưới tiểu học ($y_2=0.5 L_p$), tiểu học ($y_3=L_p$), dưới trung học ($y_4=L_p + 0.5 L_s$), trung học ($y_5=L_p + L_s$), dưới đại học ($y_6=L_p + L_s + 0.5 L_h$), đại học ($y_7=L_p + L_s + L_h$).
  • Phương pháp gián tiếp qua đường cong Lorenz giáo dục (đường nút nối 7 tọa độ tích lũy dân số và tích lũy số năm đi học).

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| HỆ THỐNG MÔ HÌNH KINH TẾ LƯỢNG VÀ KỸ THUẬT PHÂN TÍCH                                    |
+-------------------------+---------------------------+-----------------------------------+
| Nhóm mô hình            | Biến phụ thuộc            | Phương pháp / Kỹ thuật            |
+-------------------------+---------------------------+-----------------------------------+
| Xác suất đi học đúng    | Biến nhị phân đi học      | Hồi quy Logistic                  |
| độ tuổi                 | đúng tuổi                 |                                   |
+-------------------------+---------------------------+-----------------------------------+
| Xác suất đạt trình độ   | Biến nhị phân đạt trình   | Hồi quy Logistic                  |
| học vấn / bằng cấp      | độ bằng cấp               |                                   |
+-------------------------+---------------------------+-----------------------------------+
| Kiểm chứng đường cong   | Bất bình đẳng giáo dục    | Hồi quy số liệu mảng cấp tỉnh     |
| Kuznets giáo dục        | ($SDS$ hoặc $Gini_L$)     | (Panel Data)                      |
+-------------------------+---------------------------+-----------------------------------+
| Quan hệ BBĐ giáo dục -  | Bất bình đẳng thu nhập    | Hồi quy số liệu mảng cấp tỉnh     |
| BBĐ thu nhập            | (Gini thu nhập)           |                                   |
+-------------------------+---------------------------+-----------------------------------+
| Đo lường suất sinh lợi  | Logarit thu nhập theo giờ | - Bình phương nhỏ nhất (OLS)      |
| giáo dục (Hàm Mincer)   |                           | - Biến công cụ 2 giai đoạn (2SLS) |
|                         |                           | - Thủ tục Heckman 2 bước kết hợp  |
|                         |                           |   xử lý biến nội sinh             |
+-------------------------+---------------------------+-----------------------------------+
| Tác động của SSL đến    | - Xác suất đi học đúng tuổi| - Hồi quy Logistic đa cấp / lồng  |
| quyết định học & BBĐ    | - Xác suất đạt bằng cấp   |   biến SSL cấp tỉnh               |
|                         | - Gini giáo dục cấp tỉnh  | - Hồi quy số liệu mảng cấp tỉnh   |
+-------------------------+---------------------------+-----------------------------------+

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp từ Khảo sát Mức sống Hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) các năm 2020 và 2022 do Tổng cục Thống kê cung cấp, kết hợp các chỉ tiêu kinh tế - xã hội tổng hợp của các tỉnh/thành phố.
• Phần mềm xử lý: Stata 14.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa khung lý thuyết về vốn con người, hiệu quả kinh tế của đầu tư giáo dục và các khái niệm, phương pháp đo lường bất bình đẳng giáo dục. Tác giả tổng kết các công trình quốc tế tiêu biểu về việc xây dựng hệ số Gini giáo dục (Thomas et al., 2001, 2003; Maas et al., 1982; Mesa, 2007; Qian & Smyth, 2008), các mô hình kinh tế lượng về tiếp cận giáo dục (Picard & Wolff, 2005; Lim & Tang, 2008), cùng các nghiên cứu tại Việt Nam (Vũ Hoàng Linh và cs, 2012; Nguyễn Xuân Mai & Trịnh Thái Quang, 2013; Lê Ngọc Hùng, 2015; Ngô Quỳnh An & Doãn Thị Mai Hương, 2017). Chương này làm rõ nền tảng lý thuyết của hàm thu nhập Mincer, mô hình tối ưu hóa đầu tư giáo dục của Borjas, và xác lập khung phân tích liên kết giữa đặc điểm cá nhân/xã hội, bất bình đẳng tiếp cận/thành tựu và suất sinh lợi giáo dục.

Chương 2: Bất bình đẳng trong giáo dục ở Việt Nam giai đoạn 2020 - 2022

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng bất bình đẳng giáo dục tại Việt Nam trên cơ sở dữ liệu VHLSS 2020 và 2022:

• Thống kê mô tả: Phân tích tỉ lệ nhập học chung, tỉ lệ nhập học đúng tuổi, số năm đi học bình quân ($AYS$), trình độ học vấn cao nhất đạt được và hệ số Gini giáo dục phân theo các nhóm: giới tính (nam/nữ), dân tộc (Kinh/dân tộc thiểu số), khu vực (thành thị/nông thôn), 6 vùng kinh tế - xã hội (Đồng bằng sông Hồng, Miền núi phía Bắc, Duyên hải miền Trung, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long), 5 nhóm thu nhập và 63 tỉnh/thành phố.
• Mô hình kinh tế lượng về bất bình đẳng giáo dục:
  • Mô hình Logistic nhân tố quyết định đi học đúng tuổi: Ước lượng tác động của các biến đặc điểm cá nhân (giới tính, dân tộc), đặc điểm hộ gia đình (học vấn chủ hộ, thu nhập hộ, quy mô hộ), và vùng miền đến xác suất đến trường đúng độ tuổi ở các bậc học.
  • Mô hình Logistic nhân tố quyết định đạt trình độ học vấn: Phân tích xác suất một cá nhân đạt được các mức bằng cấp (tiểu học, THCS, THPT, CĐ-ĐH, SĐH).
  • Kiểm chứng đường cong Kuznets giáo dục: Sử dụng số liệu mảng cấp tỉnh để kiểm tra mối quan hệ phi tuyến hình chữ U ngược giữa bất bình đẳng giáo dục (đo bằng $SDS$ hoặc Gini giáo dục) và số năm đi học trung bình ($AYS$).
  • Mô hình quan hệ giữa bất bình đẳng giáo dục và bất bình đẳng thu nhập: Đánh giá chiều hướng tác động của chênh lệch phân phối giáo dục tới chênh lệch phân phối thu nhập tại các địa phương.

Chương 3: Suất sinh lợi của giáo dục ở Việt Nam giai đoạn 2020 - 2022

Chương 3 lượng hóa hiệu quả tài chính cá nhân của giáo dục trên thị trường lao động Việt Nam:

• Thực trạng lao động - việc làm và tiền lương: Thống kê thu nhập bình quân theo giờ của người lao động qua các năm 2020 và 2022 phân theo trình độ học vấn cao nhất, trình độ đào tạo nghề, giới tính, dân tộc, khu vực, vùng kinh tế, ngành kinh tế và thành phần kinh tế.
• Mô hình hồi quy hàm thu nhập Mincer:
  • Hàm Mincer cơ sở: Biến phụ thuộc là logarit thu nhập theo giờ; biến độc lập là số năm đi học, số năm kinh nghiệm và bình phương số năm kinh nghiệm.
  • Hàm Mincer mở rộng: Bổ sung các biến giả bằng cấp/trình độ đào tạo (tiểu học, THCS, THPT, sơ cấp/trung cấp nghề, CĐ-ĐH, sau đại học), giới tính, dân tộc, khu vực, vùng miền, loại hình sở hữu, ngành nghề.
• Kỹ thuật xử lý nội sinh và chệch chọn mẫu:
  • Hồi quy OLS tiêu chuẩn.
  • Hồi quy biến công cụ 2SLS nhằm khắc phục tính nội sinh của biến số năm đi học/bằng cấp (do biến năng lực bị bỏ sót).
  • Thủ tục Heckman 2 bước kết hợp biến công cụ: Bước 1 ước lượng phương trình chọn mẫu tham gia thị trường lao động có hưởng lương (tính nghịch đảo tỷ lệ Mills - IMR); Bước 2 ước lượng hàm thu nhập có hiệu chỉnh IMR và xử lý biến nội sinh.

Chương 4: Mối quan hệ giữa suất sinh lợi của giáo dục và bất bình đẳng trong giáo dục ở Việt Nam

Chương 4 liên kết kết quả từ hai chương trước để phân tích tác động qua lại:

• Tác động của suất sinh lợi đến quyết định học tập của cá nhân: Ước lượng mô hình Logistic mở rộng có đưa biến suất sinh lợi giáo dục cấp tỉnh/thành phố vào phương trình để xem xét liệu suất sinh lợi cao tại địa phương có thúc đẩy xác suất đi học đúng tuổi và xác suất theo đuổi các bậc học cao hơn của cá nhân hay không.
• Tác động của suất sinh lợi đến bất bình đẳng giáo dục cấp tỉnh: Hồi quy số liệu mảng đánh giá mối quan hệ giữa mức suất sinh lợi giáo dục trung bình của tỉnh với hệ số Gini giáo dục của địa phương đó.
• Đánh giá tổng hợp theo các nhóm phân tầng xã hội: Phân tích sự tương tác giữa suất sinh lợi và bất bình đẳng giáo dục dưới ảnh hưởng của các chiều cạnh phân hóa: giới tính, dân tộc thiểu số, chênh lệch thành thị - nông thôn và đặc thù các vùng kinh tế - xã hội.

---

Kết quả và những đóng góp mới

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| TỔNG HỢP CÁC ĐÓNG GÓP MỚI VỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN                           |
+-------------------+---------------------------------------------------------------------+
| Lĩnh vực đóng góp | Nội dung chi tiết được tác giả luận chứng                           |
+-------------------+---------------------------------------------------------------------+
| Đóng góp mới về   | 1. Tiếp cận toàn diện đồng thời 2 khía cạnh: tiếp cận giáo dục      |
| lý luận & phương  |    và thành tựu giáo dục với hệ thống chỉ tiêu đầy đủ ($AYS$,       |
| pháp nghiên cứu   |    $SDS$, Gini GD 7 mức, tỉ lệ nhập học đúng tuổi).                 |
|                   | 2. Kiểm chứng thực nghiệm đường cong Kuznets giáo dục và quan hệ    |
|                   |    giữa bất bình đẳng giáo dục với bất bình đẳng thu nhập tại VN.   |
|                   | 3. Áp dụng kỹ thuật kinh tế lượng phức hợp: kết hợp thủ tục         |
|                   |    Heckman 2 bước khắc phục chệch chọn mẫu với phương pháp 2SLS     |
|                   |    xử lý biến nội sinh trong hàm Mincer.                            |
|                   | 4. Xây dựng mô hình thực nghiệm lượng hóa tác động của suất sinh    |
|                   |    lợi giáo dục địa phương tới quyết định học tập và Gini GD.       |
+-------------------+---------------------------------------------------------------------+
| Khuyến nghị chính | 1. Điều chỉnh cơ cấu chi tiêu công: Tăng cường đầu tư ngân sách     |
| sách và giải pháp |    cho giáo dục THPT và đại học/nghề nghiệp để tránh thiệt thòi     |
| thực tiễn         |    cho học sinh nghèo khi tiếp cận bậc học cao.                     |
|                   | 2. Chính sách mục tiêu cho nhóm yếu thế: Hỗ trợ tài chính, học      |
|                   |    bổng, miễn giảm học phí cho học sinh nông thôn, dân tộc thiểu    |
|                   |    số, vùng khó khăn (vùng MNPB, Tây Nguyên, ĐBSCL).                |
|                   | 3. Hoàn thiện thị trường lao động: Minh bạch hóa thông tin về suất  |
|                   |    sinh lợi giáo dục theo ngành nghề và bậc học nhằm định hướng     |
|                   |    đầu tư học tập hợp lý cho người học.                             |
|                   | 4. Phối hợp liên ngành: Kết hợp chính sách giáo dục với các chính   |
|                   |    sách giảm nghèo, việc làm và phát triển kinh tế vùng.            |
+-------------------+---------------------------------------------------------------------+

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Phạm vi thời gian nghiên cứu thực nghiệm tập trung trong giai đoạn 2020 - 2022 dựa trên các kỳ khảo sát VHLSS có sẵn tại thời điểm nghiên cứu, chưa thể theo dõi một chuỗi thời gian dài liên tục nhiều năm.
  • Nghiên cứu tập trung đo lường khía cạnh số lượng và thành tựu bằng cấp/số năm đi học tích lũy; chưa lượng hóa trực tiếp được khía cạnh chất lượng giáo dục thực tế (như điểm đánh giá chuẩn hóa nhận thức quốc tế IEA/IEAP) do hạn chế về nguồn số liệu khảo sát trên diện rộng.
  • Về suất sinh lợi, luận án chỉ giới hạn khảo sát suất sinh lợi cá nhân về mặt tiền tệ qua tiền lương/thu nhập thị trường lao động, chưa bao quát toàn diện suất sinh lợi xã hội và các lợi ích ngoại ứng phi tiền tệ (sức khỏe, giảm tội phạm, gắn kết xã hội).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Kéo dài chuỗi thời gian phân tích khi Tổng cục Thống kê công bố các bộ dữ liệu VHLSS trong các chu kỳ tiếp theo để đánh giá xu hướng dài hạn sau đại dịch.
  • Bổ sung các biến số đo lường chất lượng giáo dục và kỹ năng thực chất của người lao động vào mô hình ước lượng.
  • Mở rộng ước lượng suất sinh lợi xã hội của giáo dục và các kênh ngoại ứng lan tỏa đối với tăng trưởng kinh tế địa phương.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu phục vụ nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kinh tế học, Toán kinh tế, Kinh tế phát triển: Tham khảo khung phân tích lý thuyết vốn con người, quy trình tính toán hệ số Gini giáo dục theo phân phối rời rạc 7 bậc của Thomas et al. và Xibo Fan, cũng như kỹ thuật hồi quy Stata (kết hợp Heckman selection model với Instrumental Variables/2SLS).
• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Kế hoạch và Đầu tư: Sử dụng các bằng chứng thực nghiệm về chênh lệch nhập học đúng tuổi, chênh lệch bằng cấp giữa các nhóm dân cư và các vùng kinh tế để xây dựng định mức phân bổ ngân sách giáo dục, chương trình học bổng và quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp.
• Cơ quan quản lý tại các địa phương (Sở GD&ĐT, Sở LĐ-TB&XH các tỉnh/thành phố): Tham khảo số liệu Gini giáo dục và mức suất sinh lợi đặc thù của tỉnh để hoạch định chính sách thu hút lao động và phát triển nguồn nhân lực phù hợp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng nguồn dữ liệu nào và phần mềm nào để phân tích thực nghiệm?

Luận án sử dụng dữ liệu thứ cấp từ Khảo sát Mức sống Hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) các năm 2020 và 2022 do Tổng cục Thống kê cung cấp, kết hợp các chỉ tiêu kinh tế - xã hội tổng hợp của các tỉnh/thành phố. Toàn bộ quá trình làm sạch dữ liệu, thống kê mô tả và ước lượng các mô hình kinh tế lượng được thực hiện trên phần mềm Stata 14.

2. Hệ số Gini giáo dục trong luận án được xây dựng và tính toán dựa trên quy ước nào?

Tác giả áp dụng phương pháp của Deaton (1997), Thomas và cộng sự (2001) và công thức tính số năm đi học của Xibo Fan (2000) phân chia thành 7 mức học vấn ($n=7$): mù chữ ($y_1=0$), dưới tiểu học ($y_2=0.5L_p$), tiểu học ($y_3=L_p$), dưới trung học ($y_4=L_p+0.5L_s$), trung học ($y_5=L_p+L_s$), dưới đại học ($y_6=L_p+L_s+0.5L_h$), đại học ($y_7=L_p+L_s+L_h$). Đường cong Lorenz giáo dục được xây dựng dưới dạng đường nối 7 điểm nút tích lũy dân số và tích lũy số năm đi học bị cắt cụt tại trục hoành.

3. Kỹ thuật kinh tế lượng nào được luận án sử dụng để khắc phục đồng thời tính chệch chọn mẫu và tính nội sinh khi ước lượng suất sinh lợi giáo dục?

Luận án sử dụng quy trình kết hợp: Thủ tục Heckman 2 bước để hiệu chỉnh tính chệch do chọn mẫu (loại trừ sai lệch do chỉ quan sát được tiền lương của những người tham gia thị trường lao động làm công ăn lương) kết hợp với phương pháp biến công cụ (2SLS) ở bước 2 để xử lý hiện tượng biến nội sinh của biến số năm đi học/bằng cấp do biến năng lực bẩm sinh bị bỏ sót.

4. Luận án kiểm chứng những quy luật kinh tế vĩ mô nào ở cấp độ địa phương tại Việt Nam?

Luận án thực hiện kiểm chứng hai mối quan hệ vĩ mô cấp tỉnh qua mô hình dữ liệu mảng:

1. Quy luật đường cong Kuznets giáo dục (mối quan hệ phi tuyến hình chữ U ngược giữa bất bình đẳng giáo dục và số năm đi học trung bình).
2. Mối quan hệ tương quan giữa bất bình đẳng giáo dục và bất bình đẳng thu nhập (hệ số Gini giáo dục và hệ số Gini thu nhập).

5. Sự khác nhau giữa bất bình đẳng giáo dục nói chung và bất bình đẳng cơ hội giáo dục theo phân tích của tác giả là gì?

Bất bình đẳng giáo dục nói chung mô tả sự phân phối thành tựu giáo dục của toàn bộ thành viên trong xã hội trên một không gian đơn chiều (tính qua chỉ số Gini tổng thể), làm mờ đi các yếu tố nguồn gốc. Ngược lại, bất bình đẳng cơ hội giáo dục xem xét sự phân phối thành tựu gắn liền với các điều kiện hoàn cảnh xã hội khác nhau (giới tính, dân tộc, nơi sinh sống, mức độ giàu nghèo của gia đình), phản ánh cơ chế truyền dẫn bất lợi qua các thế hệ và tạo ra "bẫy nghèo đói".

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Lê Đức Hoàng là công trình nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng thuộc chuyên ngành Kinh tế học (Toán kinh tế), phân tích có hệ thống về bất bình đẳng giáo dục và suất sinh lợi cá nhân của giáo dục tại Việt Nam giai đoạn 2020 - 2022. Bằng việc kết hợp hệ thống chỉ tiêu đo lường đa chiều ($AYS$, $SDS$, Gini giáo dục 7 bậc) với các kỹ thuật hồi quy nâng cao (Logistic, Panel Data, OLS, 2SLS, Heckman 2 bước kết hợp biến công cụ), công trình đã cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện về sự phân hóa cơ hội/kết quả học tập cũng như hiệu quả kinh tế của việc đi học. Các kết quả kiểm chứng đường cong Kuznets giáo dục và mối quan hệ tương hỗ giữa suất sinh lợi giáo dục với bất bình đẳng giáo dục mang lại nhiều đóng góp mới về học thuật và thực tiễn, đóng vai trò là cơ sở khoa học cho việc điều chỉnh chính sách tài chính công và chiến lược phát triển giáo dục bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Một số vấn đề lí luận về bất bình đẳng trong giáo dục 1. Bất bình đẳng trong giáo dục Bình đẳng có nghĩa là sự bằng nhau; bình đẳng xã hội là sự ngang bằng nhau giữa các cá nhân hay nhóm xã hội về một hay một số phương diện xã hội nào đó. Chẳng hạn như sự ngang bằng nhau về những quyền và nghĩa vụ công dân, về địa vị xã hội, về khả năng, cơ hội, mức độ thỏa mãn những nhu cầu cụ thể nhất định trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, tinh thần.Bình đẳng xã hội không loại trừ sự khác nhau về giới tính, lứa tuổi, chủng tộc, màu da.

Đó là sự khác nhau về mặt sinh học tự nhiên, chứ không phải là sự khác nhau về mặt xã hội. Như vậy trên lý thuyết, bất bình đẳng (BBĐ) xã hội có nghĩa là không bằng nhau, không ngang nhau về các khía cạnh cơ bản của đời sống xã hội giữa các cá nhân, các nhóm người. Trên thực tế, khái niệm bất bình đẳng xã hội được dùng chủ yếu để chỉ mối tương quan xã hội nào không ngang bằng nhau đến mức gây tổn hại đến quyền và lợi ích của bên yếu thế. Bất bình đẳng là một hiện tượng tồn tại trong tất cả các xã hội.

Đối với mỗi quốc gia, thách thức đối với việc hoạch định chính sách ở đây là làm thế nào để tối thiểu hoá các bất bình đẳng này trong khi phải tối đa hoá sự phát triển kinh tế. Bình đẳng trong giáo dục là sự bình đẳng giữa các cá nhân, các nhóm người về điều kiện, cơ hội và quyền lợi trong giáo dục. Bình đẳng xã hội trong giáo dục được hiểu một cách cụ thể, rõ ràng là sự bình đẳng giáo dục: bình đẳng về cơ hội giáo dục, bình đẳng về cơ hội học tập, bình đẳng về cơ hội đến trường. Ví dụ, trẻ em dân tộc thiểu số cũng có cơ hội đến trường tiểu học ngang bằng với cơ hội đến trường của trẻ em dân tộc Kinh; trẻ em xuất thân gia đình nghèo cũng có cơ hội đến trường đúng độ tuổi ngang bằng với trẻ em xuất thân từ gia đình giàu.

Tất nhiên bình đẳng xã hội trong giáo dục không có nghĩa là tất cả học sinh đều đạt kết quả học tập như nhau hay đều tốt nghiệp với kết quả học tập giống nhau. Kết quả học tập của học sinh phụ thuộc vào nhiều rất yếu tố nữa như năng lực bẩm sinh của các cá nhân, mức độ nỗ lực của bản thân học sinh…Các học sinh không giống nhau, mỗi người là một cá nhân với những phẩm chất, năng lực, tố chất, năng khiếu có thể rất khác nhau. Yếu tố quan trọng nhất ở đây đảm bảo sự tiếp cận bình đẳng về cơ hội học tập cho mọi người dân phù hợp với sự phát triển kinh tế xã hội, thể hiện ở việc đảm bảo khả năng tiếp cận chuẩn tối thiểu về giáo dục cho tất cả mọi người không phân biệt nhóm xã hội hay địa bàn sinh sống, đồng thời khuyến khích việc thực hiện các hoạt động giáo dục ở mức cao hơn chuẩn cho các nhóm có điều kiện trong khuôn khổ quy định của pháp luật; là việc tạo ra những cơ hội như nhau cho những người có khả năng ngang nhau để sự thành đạt trong giáo dục chỉ còn 8 phụ thuộc vào nguyện vọng và năng lực phấn đấu của mỗi cá nhân.