Chính Sách Tôn Giáo của Các Chúa Nguyễn ở Đàng Trong (Thế Kỷ XVII - XVIII)

Luận án tiến sĩ khám phá chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVII-XVIII, phân tích ảnh hưởng và di sản lịch sử.

• Tác giả: Lê Bá Vương
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thuận
• Trường học: Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Chính Sách Tôn Giáo Của Các Chúa Nguyễn Ở Đàng Trong (Thế Kỷ XVII - XVIII)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Một số khái niệm và thuật ngữ cơ bản dùng trong luận án
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.3. Nhiệm vụ và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Những vấn đề luận án tiếp tục làm rõ
• 1.5. Những vấn đề mới luận án đặt ra và giải quyết
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ HÌNH THÀNH CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO CỦA CÁC CHÚA NGUYỄN Ở ĐÀNG TRONG (THẾ KỈ XVII - XVIII)
• 2.1. Bối cảnh Đàng Trong (thế kỉ XVII - XVIII)
• 2.2. Các chúa Nguyễn dựng nghiệp ở Đàng Trong. Tổ chức chính quyền Đàng Trong. Kinh tế - xã hội Đàng Trong
• 2.3. Bức tranh văn hóa, tôn giáo Đàng Trong. Nhận thức của các chúa Nguyễn về vai trò của tôn giáo
• 2.3.1. Trong mục tiêu xây dựng nên chính trị và thiết chế xã hội
• 2.3.2. Trong mục tiêu thu phục nhân tâm, ổn định xã hội
• 2.3.3. Trong việc tạo dựng nền văn hóa mới
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CHÍNH SÁCH CỦA CÁC CHÚA NGUYỄN ĐỐI VỚI MỘT SỐ TÔN GIÁO CỤ THỂ Ở ĐÀNG TRONG (THẾ KỈ XVII - XVIII)
• 3.1. Nội dung và phương thức ban hành chính sách
• 3.2. Chính sách đối với từng tôn giáo cụ thể
• 3.2.1. Đối với Phật giáo
• 3.2.2. Đối với Đạo giáo
• 3.2.3. Đối với Thiên Chúa giáo
• 3.2.4. Đối với Islam và Ba-la-mon giáo
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN ĐỊNH VÀ ĐÁNH GIÁ VỀ CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO CỦA CÁC CHÚA NGUYỄN Ở ĐÀNG TRONG (THẾ KỈ XVII - XVIII)
• 4.1. Đặc điểm trong chính sách tôn giáo của chúa Nguyễn
• 4.1.1. Chú trọng phát triển dòng Nho giáo bình dân
• 4.1.2. Chú trọng phát triển Tam giáo của người Việt trên lãnh thổ Champa và các vùng lân cận
• 4.1.3. Linh hoạt và thực dụng trong đối sách với Thiên Chúa giáo
• 4.2. Hệ quả từ chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn. Tác động tích cực và tiêu cực
• 4.3. Kết luận
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Tôn Giáo Chúa Nguyễn Thế Kỷ XVII XVIII

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn ở Đàng Trong (thế kỷ XVII-XVIII) là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, góp phần làm sáng tỏ bức tranh lịch sử Việt Nam thời kỳ đầy biến động. Giai đoạn này chứng kiến sự phân tranh giữa các tập đoàn phong kiến, sự mở rộng lãnh thổ về phương Nam và sự du nhập của các tôn giáo mới. Việc nghiên cứu chính sách tôn giáo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc. Các tôn giáo ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống chính trị, văn hóa, xã hội của Đàng Trong, và chính sách của các chúa Nguyễn đóng vai trò quan trọng trong việc định hình sự phát triển của các tôn giáo này. Nghiên cứu này cung cấp những luận cứ khoa học để đánh giá khách quan và toàn diện hơn về thời kỳ lịch sử này và đóng góp vào việc ghi nhận công hiến của các chúa Nguyễn đối với lịch sử dân tộc. Việc nghiên cứu còn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự nghiệp của dòng họ Nguyễn trong giai đoạn lịch sử nhiều biến động này.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Đàng Trong Thế Kỷ XVII XVIII

Thế kỷ XVII-XVIII là giai đoạn lịch sử đầy biến động của Việt Nam, với sự suy yếu của nhà Hậu Lê và cuộc chiến tranh Trịnh-Nguyễn. Đàng Trong, vùng đất do các Chúa Nguyễn cai trị, đã trải qua quá trình mở rộng lãnh thổ về phía nam, tiếp xúc với nhiều nền văn hóa và tôn giáo khác nhau. Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội thời kỳ này có ảnh hưởng sâu sắc đến chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn. Sự du nhập của các tôn giáo mới như Thiên Chúa giáo, cùng với sự phát triển của các tôn giáo truyền thống như Phật giáo, Đạo giáo, đòi hỏi chính quyền phải có những chính sách phù hợp.

1.2. Vai Trò Tôn Giáo Trong Xã Hội Đàng Trong

Tôn giáo đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và văn hóa của người dân Đàng Trong. Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo, tín ngưỡng dân gian đã có mặt từ lâu đời và ảnh hưởng đến phong tục, tập quán. Thiên Chúa giáo bắt đầu du nhập và phát triển, tạo ra những thay đổi nhất định trong đời sống xã hội. Các tôn giáo không chỉ là niềm tin mà còn là nguồn gốc của các giá trị đạo đức, lối sống và nghệ thuật. Các Chúa Nguyễn nhận thức rõ vai trò của tôn giáo trong việc củng cố quyền lực, ổn định xã hội và thu phục nhân tâm.

II. Cơ Sở Hình Thành Chính Sách Tôn Giáo Của Chúa Nguyễn

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn không phải là một sự ngẫu nhiên mà được hình thành dựa trên những cơ sở nhất định. Các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, và tư tưởng đã tác động đến quá trình hình thành và phát triển của chính sách này. Các chúa Nguyễn đã vận dụng linh hoạt các yếu tố này để xây dựng một chính sách tôn giáo phù hợp với tình hình thực tế của Đàng Trong. Chính sách này vừa thể hiện sự khoan dung, cởi mở, vừa thể hiện sự kiểm soát, quản lý chặt chẽ của chính quyền đối với các tôn giáo. Nghiên cứu cơ sở hình thành chính sách tôn giáo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mục tiêu, phương pháp, và hiệu quả của chính sách này. Từ đó, chúng ta có thể đánh giá một cách khách quan và toàn diện hơn về vai trò của các chúa Nguyễn trong lịch sử.

2.1. Yếu Tố Chính Trị Trong Chính Sách Tôn Giáo

Cuộc chiến tranh Trịnh-Nguyễn và sự phân chia đất nước thành Đàng Trong - Đàng Ngoài đã ảnh hưởng lớn đến chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn. Việc củng cố quyền lực, ổn định xã hội, và thu phục nhân tâm là những mục tiêu chính trị quan trọng. Các chúa Nguyễn đã sử dụng tôn giáo như một công cụ để đạt được những mục tiêu này. Họ khuyến khích phát triển các tôn giáo có lợi cho việc củng cố trật tự xã hội, đồng thời hạn chế sự phát triển của các tôn giáo có nguy cơ gây bất ổn.

2.2. Yếu Tố Văn Hóa Xã Hội Ảnh Hưởng Chính Sách

Sự đa dạng về văn hóa và tôn giáo của cư dân Đàng Trong, bao gồm người Việt, người Chăm, người Khmer, và các tộc người thiểu số khác, đã tạo ra một bối cảnh văn hóa - xã hội phức tạp. Các chúa Nguyễn phải đối mặt với việc dung hòa các nền văn hóa và tôn giáo khác nhau để tạo ra sự thống nhất trong xã hội. Chính sách tôn giáo của họ thể hiện sự tôn trọng đối với các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời cởi mở với những ảnh hưởng từ bên ngoài.

2.3. Nhận Thức của Chúa Nguyễn về Vai Trò của Tôn Giáo

Các Chúa Nguyễn, thông qua các quan lại triều đình, nhận thức rõ vai trò của tôn giáo trong việc xây dựng chính trị, thiết chế xã hội, thu phục nhân tâm và ổn định xã hội. Điều này thể hiện rõ nhất qua việc các chúa Nguyễn khuyến khích và bảo trợ Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo. Đồng thời, các chúa cũng chủ động trong việc tạo dựng một nền văn hóa mới mang đậm bản sắc Đàng Trong, dung hòa các yếu tố văn hóa bản địa và văn hóa ngoại lai.

III. Phân Tích Chính Sách Đối Với Phật Giáo Thời Chúa Nguyễn

Phật giáo là một trong những tôn giáo quan trọng nhất ở Đàng Trong thời kỳ các Chúa Nguyễn. Chính sách của các chúa Nguyễn đối với Phật giáo thể hiện sự ủng hộ và bảo trợ mạnh mẽ. Họ xây dựng chùa chiền, phong tặng danh hiệu cho các nhà sư, và khuyến khích các hoạt động Phật giáo. Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân và trong việc củng cố trật tự xã hội. Tuy nhiên, chính quyền cũng có những biện pháp kiểm soát nhất định đối với Phật giáo để đảm bảo sự ổn định chính trị. Các chính sách này vừa tạo điều kiện cho Phật giáo phát triển, vừa đảm bảo sự kiểm soát của chính quyền.

3.1. Hoạt Động Xây Dựng Chùa Chiền Tu Sửa

Các Chúa Nguyễn đã tích cực hỗ trợ việc xây dựng và tu sửa các chùa chiền trên khắp Đàng Trong. Nhiều ngôi chùa lớn và nổi tiếng đã được xây dựng hoặc trùng tu trong thời kỳ này, trở thành trung tâm Phật giáo quan trọng. Việc xây dựng chùa chiền không chỉ thể hiện sự sùng kính của các chúa Nguyễn đối với Phật giáo mà còn là một cách để củng cố quyền lực và thu phục nhân tâm.

3.2. Hỗ Trợ Phong Tặng Danh Hiệu Nhà Sư

Các Chúa Nguyễn đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi đối với các nhà sư, như miễn thuế, cấp ruộng đất, và phong tặng danh hiệu. Điều này đã khuyến khích các nhà sư tích cực tham gia vào các hoạt động tôn giáo và xã hội. Nhiều nhà sư đã trở thành cố vấn cho các chúa Nguyễn, đóng góp vào việc hoạch định chính sách và giải quyết các vấn đề xã hội.

IV. Chính Sách Của Chúa Nguyễn Với Thiên Chúa Giáo Cách Tiếp Cận

Thiên Chúa giáo là một tôn giáo mới du nhập vào Đàng Trong trong thế kỷ XVII. Chính sách của các Chúa Nguyễn đối với Thiên Chúa giáo có sự thay đổi theo thời gian và tùy thuộc vào tình hình chính trị. Ban đầu, các chúa Nguyễn có thái độ cởi mở, cho phép các nhà truyền giáo hoạt động. Tuy nhiên, sau đó, khi nhận thấy những nguy cơ tiềm ẩn đối với quyền lực và trật tự xã hội, họ đã áp dụng các biện pháp hạn chế và kiểm soát. Việc nghiên cứu chính sách đối với Thiên Chúa giáo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự phức tạp trong mối quan hệ giữa chính quyền và tôn giáo trong bối cảnh lịch sử này. Sự linh hoạt, thực dụng trong chính sách thể hiện rõ nét qua cách tiếp cận với Thiên Chúa giáo.

4.1. Giai Đoạn Đầu Cởi Mở Cho Phép Truyền Giáo

Trong giai đoạn đầu, các Chúa Nguyễn có thái độ cởi mở đối với Thiên Chúa giáo, cho phép các nhà truyền giáo người châu Âu đến Đàng Trong hoạt động. Họ hy vọng thông qua các nhà truyền giáo để tiếp thu những kiến thức khoa học kỹ thuật tiên tiến của phương Tây, phục vụ cho việc phát triển kinh tế và quân sự. Một số quan lại trong triều cũng đã tiếp xúc và có thiện cảm với Thiên Chúa giáo.

4.2. Giai Đoạn Sau Hạn Chế Kiểm Soát Hoạt Động

Sau một thời gian, khi nhận thấy những ảnh hưởng tiêu cực của Thiên Chúa giáo đến trật tự xã hội và văn hóa truyền thống, các Chúa Nguyễn đã áp dụng các biện pháp hạn chế và kiểm soát hoạt động của các nhà truyền giáo. Họ cấm người Việt theo đạo, trục xuất các nhà truyền giáo, và phá hủy các nhà thờ. Tuy nhiên, chính sách này không được thực hiện một cách triệt để, và Thiên Chúa giáo vẫn tiếp tục tồn tại và phát triển trong bí mật.

4.3. Sự Dung Hòa Văn Hóa Thích Nghi

Thiên Chúa giáo, khi du nhập vào Đàng Trong, đã có những sự điều chỉnh để phù hợp với văn hóa bản địa. Các nhà truyền giáo đã sử dụng tiếng Việt để truyền đạo, xây dựng nhà thờ theo kiến trúc Việt Nam, và chấp nhận một số phong tục tập quán của người Việt. Sự dung hòa văn hóa này đã giúp Thiên Chúa giáo dễ dàng được chấp nhận hơn trong xã hội Đàng Trong.

V. Ảnh Hưởng Chính Sách Tôn Giáo Đến Xã Hội Đàng Trong

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn đã có những tác động sâu sắc đến xã hội Đàng Trong. Nó ảnh hưởng đến đời sống tinh thần, văn hóa, xã hội, và chính trị của người dân. Chính sách này vừa tạo ra sự ổn định, thống nhất, vừa tạo ra những mâu thuẫn, xung đột. Nghiên cứu tác động của chính sách tôn giáo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự vận động và phát triển của xã hội Đàng Trong trong thời kỳ này. Tác động tích cực và tiêu cực đan xen trong quá trình lịch sử.

5.1. Tác Động Đến Sự Phát Triển Văn Hóa

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn đã góp phần vào sự phát triển của văn hóa Đàng Trong. Sự ủng hộ đối với Phật giáo, Nho giáo, và Đạo giáo đã tạo điều kiện cho sự phát triển của văn học, nghệ thuật, và kiến trúc. Sự tiếp xúc với văn hóa phương Tây thông qua Thiên Chúa giáo cũng đã mang đến những ảnh hưởng mới cho văn hóa Đàng Trong.

5.2. Tác Động Đến Trật Tự Xã Hội

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn có tác động lớn đến trật tự xã hội. Việc khuyến khích các tôn giáo có lợi cho việc củng cố trật tự xã hội đã giúp duy trì sự ổn định. Tuy nhiên, việc hạn chế các tôn giáo có nguy cơ gây bất ổn cũng đã tạo ra những mâu thuẫn và xung đột trong xã hội.

VI. Đánh Giá Chính Sách Tôn Giáo Chúa Nguyễn Bài Học Lịch Sử

Việc đánh giá chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn là một việc làm cần thiết để rút ra những bài học lịch sử cho hiện tại. Chính sách này có những thành công và hạn chế nhất định. Thành công là đã tạo ra sự ổn định, thống nhất trong xã hội và góp phần vào sự phát triển văn hóa. Hạn chế là đã có những biện pháp hạn chế tự do tôn giáo và tạo ra những mâu thuẫn, xung đột trong xã hội. Những bài học lịch sử từ chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn có giá trị tham khảo cho việc hoạch định chính sách tôn giáo hiện nay. Việc đánh giá khách quan, toàn diện là điều cần thiết để có được những bài học giá trị.

6.1. Ưu Điểm Thành Công Của Chính Sách

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn có những ưu điểm nhất định, như tạo ra sự ổn định xã hội, khuyến khích phát triển văn hóa, và dung hòa các nền văn hóa khác nhau. Những thành công này đã góp phần vào sự phát triển của Đàng Trong trong thế kỷ XVII-XVIII.

6.2. Hạn Chế Nhược Điểm Cần Xem Xét

Bên cạnh những ưu điểm, chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn cũng có những hạn chế, như hạn chế tự do tôn giáo, tạo ra mâu thuẫn và xung đột trong xã hội, và chưa thực sự quan tâm đến quyền lợi của các tộc người thiểu số. Những hạn chế này cần được xem xét một cách nghiêm túc để rút ra những bài học kinh nghiệm.

6.3. Bài Học Cho Chính Sách Tôn Giáo Hiện Nay

Từ chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn, chúng ta có thể rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc hoạch định chính sách tôn giáo hiện nay. Cần đảm bảo tự do tôn giáo, tôn trọng sự đa dạng văn hóa, giải quyết các mâu thuẫn và xung đột một cách hòa bình, và quan tâm đến quyền lợi của tất cả các cộng đồng tôn giáo. Cần có sự dung hòa giữa bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Lịch sử mang tên "Chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong (thế kỉ XVII - XVIII)" do nghiên cứu sinh Lê Bá Vương thực hiện, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thuận, thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (Mã số: 6220313), bảo vệ năm 2020 tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

• Về mặt lý luận: Tôn giáo là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng xã hội, tác động trực tiếp đến tư tưởng, tình cảm và đời sống chính trị - xã hội trong từng giai đoạn lịch sử. Giai đoạn thế kỷ XVI - XVIII tại Việt Nam chứng kiến những biến động lớn: triều Hậu Lê suy thoái, các cuộc tranh giành quyền lực phong kiến dẫn tới cục diện Nam - Bắc triều và Trịnh - Nguyễn phân tranh. Đây cũng là thời điểm diễn ra làn sóng tiếp xúc với văn minh phương Tây và quá trình người Việt di cư khai phá, mở rộng lãnh thổ về phương Nam. Cùng với sự chuyển biến của các tôn giáo truyền thống, các tôn giáo mới du nhập đã tác động mạnh mẽ đến đời sống Đàng Trong. Việc tìm hiểu chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn giúp cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá khách quan, toàn diện vai trò lịch sử của dòng họ Nguyễn và tiến trình lịch sử dân tộc.
• Về mặt thực tiễn: Trong thế kỷ XVII - XVIII, các biến cố chính trị và quân sự thường thu hút sự quan tâm chủ yếu của giới nghiên cứu, khiến các tư liệu và nghiên cứu về tư tưởng, văn hóa, tôn giáo Đàng Trong còn nhiều khoảng trống. Nghiên cứu chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn góp phần phục dựng bức tranh lịch sử xã hội Đàng Trong, đồng thời cung cấp những luận cứ khoa học và bài học lịch sử cho công tác quản lý nhà nước, hoạch định chính sách tôn giáo, dân tộc và bảo đảm khối đại đoàn kết toàn dân hiện nay.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

1. Mục tiêu nghiên cứu: Làm rõ toàn diện hệ thống chính sách của các chúa Nguyễn đối với các tôn giáo ở Đàng Trong trong thế kỷ XVII - XVIII; nhận diện cơ sở hình thành, nội dung, phương thức thực thi và hệ quả của các chính sách đó; rút ra đặc điểm, quy luật vận động và các bài học kinh nghiệm phục vụ công tác tôn giáo hiện nay.
2. Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:
   • Thứ nhất: Dựng lại bối cảnh lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa Đàng Trong tác động đến sự hình thành chính sách tôn giáo.
   • Thứ hai: Khảo sát thực trạng và nội dung chính sách đối với từng tôn giáo cụ thể: Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo, Thiên Chúa giáo, Islam và Ba-la-mon giáo.
   • Thứ ba: Phân tích đặc điểm, tác động tích cực cũng như hạn chế từ các chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn.
   • Thứ tư: Đúc kết các bài học lịch sử và đánh giá vị trí, vai trò của chính quyền chúa Nguyễn trong tiến trình lịch sử Đàng Trong.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Những quan điểm, chủ trương, đường lối, quy chế và hành vi ứng xử của các chúa Nguyễn đối với tôn giáo ở Đàng Trong (thế kỷ XVII - XVIII), thể hiện thông qua các chiếu, chỉ, lệnh, sắc dụ đã ban hành và thực thi đối với Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo, Thiên Chúa giáo, Islam và Ba-la-mon giáo.
• Phạm vi không gian: Không gian địa lý Đàng Trong do các chúa Nguyễn quản lý và xác lập chủ quyền, trải dài từ sông Gianh (Quảng Bình) trở vào đến hết vùng đất Nam Bộ.
• Phạm vi thời gian: Trọng tâm từ giữa thế kỷ XVI (năm 1558 khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa) đến hết thế kỷ XVIII (trước khi Nguyễn Ánh thống nhất đất nước và lập vương triều Nguyễn năm 1802; trọng tâm giai đoạn từ 1627 đến khi chúa Nguyễn rời kinh đô Phú Xuân năm 1775).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo từng nhóm vấn đề:

                                    CÁC HƯỚNG NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ
     Phật giáo           Nho giáo              Đạo giáo            Thiên Chúa giáo     Islam & Ba-la-mon
  - Thích Đức Nhuận   - Viện Triết học (1994) - Onishi (2014)     - Cadière &         - Dohamide &
    (1984)            - Cao Tự Thanh (2010)     (khảo cứu           Nguyễn Văn Tố       Dorohiêm (1965)
  - Nguyễn Hiền Đức   - Huỳnh Thị Anh Vân       chùa Thiên Tôn,     (1944)            - Phan Văn Dốp
    (1994)              (2014)                  Thiên Mụ)         - Nguyễn Văn Kiệm     (1993)
  - Thích Hải Ấn &    - Nguyễn Thúy Nga                             (2001, 2003)      - P. B. Lafont
    Hà Xuân Liêm        (2013)                                    - Đỗ Quang Chính      (2007)
    (2006)                                                          (2008)            - Lương Ninh
                                                                                        (2003, 2006)

• Nghiên cứu về Phật giáo: Thích Đức Nhuận (1984) trong Đạo Phật và dòng sử Việt; Thích Minh Tuệ (1993) trong Lược sử Phật giáo Việt Nam; Nguyễn Hiền Đức (1994) với Lịch sử Phật giáo Đàng Trong; Lê Mạnh Thát (1999) và Nguyễn Lang (2000) khảo cứu quá trình du nhập các dòng thiền; Thích Thanh Từ (1999) ghi nhận hoạt động của các thiền sư; Trần Hồng Liên (2000, 2004) nghiên cứu Phật giáo Nam Bộ; Thích Hải Ấn và Hà Xuân Liêm (2006) trong Lịch sử Phật giáo xứ Huế; Lê Nguyễn Lưu (2006); Nguyễn Duy Phương (2016). Các công trình này chủ yếu khảo cứu lịch sử tông phái, chùa chiền hoặc từng địa phương riêng lẻ, chưa khái quát thành hệ thống chính sách của phủ chúa.
• Nghiên cứu về Nho giáo: Viện Triết học (1994), Vũ Khiêu (1994), Hà Thúc Minh (1998), Nguyễn Đức Sự (2003), Nguyễn Kim Sơn; Cao Tự Thanh (2005, 2010) với Nho giáo ở Gia Định đưa ra luận điểm "Nho Thích song hành" và quá trình dân gian hóa; Nguyễn Thúy Nga (2013) nghiên cứu thi cử; Huỳnh Thị Anh Vân (2014) phân tích cải cách của Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát. Tuy nhiên, các tác phẩm chưa bao quát toàn bộ diễn tiến chính sách Nho giáo tại Đàng Trong qua hai thế kỷ.
• Nghiên cứu về Đạo giáo: Onishi (2014) khảo sát chùa Thiên Tôn (Quảng Trị) và chùa Thiên Mụ, chỉ ra sự tích hợp Tam giáo. Mảng đề tài này nhìn chung còn rất ít công trình đi sâu nghiên cứu.
• Nghiên cứu về Islam và Ba-la-mon giáo: Dohamide và Dorohiêm (1965) với Dân tộc Chàm lược sử; Nguyễn Văn Luận (1974); Phan Văn Dốp (1993) với luận án Tôn giáo của người Chăm ở Việt Nam; Pierre-Bernard Lafont (2007); Lương Ninh (2003, 2006); Văn Đức Giao (2012). Đa phần công trình tiếp cận dưới góc độ dân tộc học và biến đổi tôn giáo nội bộ, ít đề cập tới đường lối quản lý của phủ chúa Nguyễn.
• Nghiên cứu về Thiên Chúa giáo: Cadière L. và Nguyễn Văn Tố (1944) trong Lịch sử đạo Thiên Chúa ở Việt Nam thế kỷ XVI - XVIII; Phạm Ngô Hiền và nhóm tác giả (1981); Augustnô Nguyễn Văn Trinh (1994); Bùi Đức Sinh (1999); Nguyễn Văn Kiệm (2001, 2003, 2004); Đỗ Quang Chính SJ (2008) với Dòng Tên trong xã hội Đại Việt: 1615-1773; Trương Bá Cần (2008); Nguyễn Mạnh Dũng (2009, 2018); Trần Nam Tiến (2012); Trịnh Thị Nhật Uyên (2016).
• Các công trình tổng hợp và địa chí: Adrien Launay (2000), Charles B. Maybon (1920), Lê Quý Đôn (1977a), Trần Trọng Kim (2008), Trương Hữu Quýnh (2008), Trần Thị Vinh (2013), Phan Huy Lê (2017), cùng hệ thống địa chí các tỉnh Nam Bộ và Nam Trung Bộ.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Trước luận án này, chưa có công trình nào khảo cứu một cách chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống về toàn bộ chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn đối với tất cả các tôn giáo (Tam giáo, Thiên Chúa giáo, tôn giáo của người Chăm và Khmer) trong mối quan hệ biện chứng với công cuộc xác lập chính thể, mở mang bờ cõi và ổn định xã hội Đàng Trong.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

• Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội và hình thái ý thức xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin.
• Quan điểm và chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam về công tác tôn giáo và lịch sử dân tộc.
• Luận án tiếp cận khái niệm Tôn giáo theo quy định tại Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 (yêu cầu hội tụ: ý thức tôn giáo, giáo thuyết/giáo luật, và tổ chức giáo hội/tăng đoàn).
• Luận án xác định Nho giáo là một học thuyết chính trị - xã hội, đạo đức mang tính tôn giáo (chú trọng yếu tố tín ngưỡng thờ Trời, tế lễ và phối thờ Khổng Tử).
• Chính sách tôn giáo: Hệ thống quan điểm, chủ trương, quy định và đường lối do phủ chúa ban hành (chiếu, chỉ, sắc, lệnh) nhằm điều chỉnh hành vi, hoạt động của các tổ chức, cá nhân tôn giáo tại Đàng Trong.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp chủ yếu: Phương pháp lịch sử (nghiên cứu sự kiện, chính sách theo tiến trình lịch đại và đồng đại) kết hợp phương pháp logic (phân tích mối liên hệ biện chứng giữa các chính sách, hiện tượng lịch sử để rút ra quy luật và bài học kinh nghiệm).
• Phương pháp bổ trợ: Phương pháp so sánh lịch sử, phương pháp thống kê tư liệu, phương pháp khảo sát thực địa và điền dã dân tộc học.

Nguồn tư liệu sử dụng

• Nguồn sử liệu sơ cấp triều Nguyễn và Lê - Trịnh: Các văn bản chiếu, chỉ, sắc dụ; các bộ chính sử như Đại Nam thực lục tiền biên, Đại Nam liệt truyện, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Phủ biên tạp lục (Lê Quý Đôn), Đại Việt sử ký toàn thư.
• Tư liệu văn bia, minh chuông: Các bi ký tại các chùa chiền, văn miếu thời chúa Nguyễn ở Thuận - Quảng và Nam Bộ.
• Tư liệu phương Tây: Báo cáo, thư từ lưu trữ của Hội Thừa sai Paris (AMEP), Văn khố Dòng Tên (ARSI), các bản tin của Tập san Hội Những người bạn Cố đô Huế (BAVH), Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient (BEFEO).
• Tư liệu thứ cấp: Các bài báo khoa học trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, Nghiên cứu Tôn giáo, Hán Nôm, Triết học, cùng các luận án, kỷ yếu hội thảo chuyên ngành.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Chương này dành cho việc chuẩn hóa hệ thống khái niệm, thuật ngữ công cụ (Đàng Trong, Tôn giáo, Chính sách tôn giáo, Ba-la-mon giáo, Đạo giáo, Nho giáo, Phật giáo, Islam, Thiên Chúa giáo, MEP, Thánh Bộ truyền bá Tin Mừng, Dòng Tên, Dòng Đa Minh). Tác giả tiến hành phân loại và phê phán tư liệu qua các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến từng tôn giáo; từ đó chỉ rõ những nội dung mà giới nghiên cứu đi trước chưa giải quyết trọn vẹn, xác lập 5 nhiệm vụ trọng tâm và các vấn đề mới mà luận án đặt ra để giải quyết.

Chương 2: Cơ sở hình thành chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong (thế kỉ XVII - XVIII)

Chương 2 phục dựng bối cảnh Đàng Trong và nguồn gốc hình thành chính sách:

• Bối cảnh lịch sử, chính trị và kinh tế - xã hội: Quá trình Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa năm 1558 tránh sự bức hại của Trịnh Kiểm; từng bước gây dựng cơ đồ họ Nguyễn qua việc dời dinh trấn (Ái Tử 1558, Trà Bát 1570, Dinh Cát 1600). Quá trình khai phá lãnh thổ xuống phía Nam: lập phủ Phú Yên (1611), trấn Thái Khang (1653), trấn Thuận Thành (1693) và xác lập chủ quyền tại vùng đất Nam Bộ.
• Bức tranh văn hóa, tôn giáo Đàng Trong: Sự đa dạng về tộc người và tín ngưỡng tại vùng đất mới (người Việt, Chăm, Hoa, Khmer); sự giao lưu văn hóa giữa các luồng tư tưởng truyền thống và phương Tây.
• Nhận thức của các chúa Nguyễn về vai trò của tôn giáo:
  • Trong xây dựng thể chế chính trị: Xem tôn giáo là công cụ ổn định trật tự, hợp thức hóa quyền lực chính trị độc lập với Đàng Ngoài (đúc ấn "Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo", Võ Vương xưng vương năm 1744).
  • Trong thu phục nhân tâm: Sử dụng Phật giáo để an dân, dùng triết lý từ bi tạo dựng chỗ dựa tinh thần cho lưu dân nơi biên viễn.
  • Trong tạo dựng nền văn hóa mới: Xây dựng bản sắc Đàng Trong cởi mở, dung hợp văn hóa bản địa.

Chương 3: Chính sách của các chúa Nguyễn đối với một số tôn giáo cụ thể ở Đàng Trong (thế kỉ XVII - XVIII)

Chương 3 trình bày nội dung và phương thức thực thi chính sách đối với từng tôn giáo:

Tôn giáo	Nội dung chính sách tiêu biểu của các chúa Nguyễn	Phương thức và biện pháp thực hiện
Nho giáo	Duy trì luân thường đạo lý, phát triển dòng Nho giáo bình dân, tuyển chọn quan lại phục vụ bộ máy cai trị.	Tổ chức các kỳ thi Hương, thi Chính đồ và Hoa văn; lập Văn miếu; cải cách y phục và quy chế triều đình thời Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát.
Phật giáo	Tôn sùng, hộ trì, lấy Phật giáo làm chỗ dựa tinh thần chủ đạo để quy tụ nhân tâm.	Xây dựng, trùng tu chùa chiền (chùa Thiên Mụ 1601, Sùng Hóa, Linh Phong); mời thiền sư Trung Hoa (Thạch Liêm Đại Sán); ban biển ngạch, cấp ruộng đất và đạo hiệu cho các chúa.
Đạo giáo	Hòa quyện với tín ngưỡng dân gian và Phật giáo; hỗ trợ đời sống tâm linh, phong thần và lập quán.	Tích hợp vào không gian chùa chiền (chùa Thiên Tôn, Thiên Mụ); thực hành tế lễ trừ tà cầu an; các chúa nhận đạo hiệu (Thiên Túng đạo nhân, Vân Tuyền đạo nhân).
Thiên Chúa giáo	Linh hoạt và thực dụng: cấm đoán kiểm soát về mặt tư tưởng/chính trị nhưng tận dụng về kinh tế và kỹ thuật.	Ban hành các sắc lệnh cấm đạo (năm 1625, 1639, 1665, 1707...); trục xuất giáo sĩ khi nghi ngờ an ninh chính trị; đồng thời trưng dụng giáo sĩ giỏi về toán pháp, y học, đúc súng và thông ngôn thương mại.
Islam & Ba-la-mon	Tôn trọng tự do tín ngưỡng truyền thống của cư dân bản địa Chăm và Khmer nhằm ổn định vùng đất mới.	Thừa nhận phong tục, duy trì chức sắc tôn giáo bản địa; không cưỡng bách cải đạo; tích hợp tầng lớp quý tộc, chức sắc vào hệ thống quản lý phủ, trấn.

Chương 4: Một số nhận định và đánh giá về chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong (thế kỉ XVII - XVIII)

Chương này đúc kết 4 đặc điểm cơ bản và phân tích hệ quả:

1. Đặc điểm:
   • Chú trọng phát triển dòng Nho giáo bình dân, thiết thực, phục vụ quản lý thay vì Nho giáo kinh viện giáo điều.
   • Thể hiện tinh thần "viên dung Tam giáo" sâu sắc (kết hợp Phật - Đạo - Nho trong quản trị và đời sống dân gian).
   • Chú trọng phát triển Tam giáo của người Việt trên lãnh thổ mới sáp nhập từ Champa và Chân Lạp.
   • Thể hiện tính linh hoạt và thực dụng rõ rệt trong đối sách với Thiên Chúa giáo và phương Tây.
2. Hệ quả:
   • Tác động tích cực: Góp phần củng cố khối đoàn kết đa tộc người, tạo dựng sự ổn định xã hội, phát triển kinh tế thương nghiệp Đàng Trong, hỗ trợ hiệu quả cho công cuộc mở rộng lãnh thổ và xác lập chủ quyền phương Nam.
   • Tác động tiêu cực và hạn chế: Các chính sách cấm đạo tạo ra sự rạn nứt xã hội ở một số thời điểm; việc cải cách Nho giáo hóa gượng ép vào giữa thế kỷ XVIII của Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát gây xáo trộn, góp phần dẫn đến sự khủng hoảng của chính quyền Đàng Trong cuối thế kỷ XVIII.
3. Bài học lịch sử: Rút ra kinh nghiệm về việc dung hòa lợi ích tôn giáo, tôn trọng tự do tín ngưỡng, cảnh giác trước các yếu tố chính trị đội lốt tôn giáo và bài học thực tiễn trong công tác quản lý nhà nước về tôn giáo hiện nay.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống đầu tiên về chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong trong suốt thế kỷ XVII và XVIII dưới góc độ Sử học.
• Làm rõ tính chất dung hợp và mô hình "viên dung Tam giáo" ở Đàng Trong, phân tích quá trình "dân gian hóa" và "nhân dân hóa" của Nho giáo khi du nhập vào vùng đất phía Nam.
• Kiến giải bản chất của các cuộc cấm đạo Thiên Chúa giáo dưới thời chúa Nguyễn: xuất phát từ yêu cầu bảo đảm an ninh chính trị, quyền lực quân chủ và sự bất đồng về chuẩn mực văn hóa (thờ kính tổ tiên), chứ không thuần túy là sự kỳ thị tôn giáo; đồng thời chỉ ra tính thực dụng khi chúa Nguyễn vẫn trọng dụng các giáo sĩ am hiểu khoa học kỹ thuật.
• Khai thác và hệ thống hóa nhiều nguồn tư liệu gốc có giá trị (sắc chỉ, văn bia, tư liệu lưu trữ phương Tây của MEP, Dòng Tên) lập thành hệ thống thư mục phục vụ nghiên cứu lịch sử văn hóa.

Giá trị thực tiễn và kiến nghị

• Cung cấp luận cứ khoa học để nhìn nhận, đánh giá khách quan, công bằng về công lao khai phá, xác lập chủ quyền và trị nước của các chúa Nguyễn đối với lịch sử dân tộc.
• Cung cấp các tham chiếu lịch sử đáng tin cậy giúp các cơ quan quản lý nhà nước hiện nay hoạch định chính sách tôn giáo, bảo tồn di sản văn hóa, và duy trì sự hòa hợp giữa các tôn giáo, dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do nguồn tư liệu thành văn của thế kỷ XVII - XVIII tại Đàng Trong trải qua nhiều biến cố chiến tranh bị thất lạc hoặc hủy hoại, các văn bản quy phạm chi tiết về Ba-la-mon giáo, Islam của người Chăm và Phật giáo Nam tông của người Khmer còn phân tán, chủ yếu gián tiếp qua các ghi chép chính sử triều Nguyễn và du ký phương Tây.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục mở rộng khai thác các nguồn tư liệu bi ký dân gian, tư liệu Hán Nôm làng xã tại các tỉnh Nam Trung Bộ và Nam Bộ; nghiên cứu sâu hơn về sự chuyển biến của các tôn giáo bản địa Đàng Trong bước sang thời kỳ triều Nguyễn (thế kỷ XIX) và thời cận - hiện đại.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên: Cung cấp nguồn tư liệu phong phú, phương pháp tiếp cận đa ngành giữa Sử học, Tôn giáo học và Văn hóa học trong việc nghiên cứu Đàng Trong thời chúa Nguyễn.
• Đối với giảng viên và nhà nghiên cứu: Là tài liệu tham khảo trong giảng dạy các học phần Lịch sử Việt Nam cổ trung đại, Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Lịch sử tôn giáo Việt Nam.
• Đối với nhà quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp các bài học kinh nghiệm trong xử lý quan hệ tôn giáo - dân tộc, quản lý các hiện tượng tôn giáo mới du nhập và bảo tồn sự đa dạng văn hóa truyền thống.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định đối tượng nghiên cứu chính sách tôn giáo bao gồm những tôn giáo nào?

Luận án tập trung nghiên cứu hệ thống chính sách của các chúa Nguyễn đối với 6 tôn giáo và hệ tư tưởng cụ thể hiện diện tại Đàng Trong: Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo, Thiên Chúa giáo, Islam và Ba-la-mon giáo.

2. Chúa Nguyễn tiếp cận và thực thi chính sách đối với Nho giáo như thế nào?

Khác với tính chất kinh viện giáo điều ở Đàng Ngoài, các chúa Nguyễn phát triển Nho giáo theo hướng "Nho giáo bình dân" và thiết thực. Nho giáo được vận dụng chủ yếu làm công cụ đào tạo, thi cử tuyển chọn quan lại (qua các kỳ thi Chính đồ, Hoa văn, thi Hương) và thiết lập tôn ti trật tự xã hội phục vụ mục tiêu khẳng định tính chính danh của chính quyền Đàng Trong.

3. Bản chất chính sách của các chúa Nguyễn đối với Thiên Chúa giáo là gì?

Chính sách của chúa Nguyễn đối với Thiên Chúa giáo mang tính linh hoạt và thực dụng. Về mặt chính trị và tư tưởng, phủ chúa ban hành các lệnh cấm đạo và trục xuất giáo sĩ do lo ngại sự xáo trộn trật tự xã hội, phong tục thờ cúng tổ tiên và nguy cơ liên kết với thế lực ngoại quốc. Tuy nhiên, về mặt kinh tế - kỹ thuật, chúa Nguyễn vẫn tạo điều kiện cho các giáo sĩ có chuyên môn phục vụ việc đúc súng, thiên văn, y học và cầu nối buôn bán vũ khí với phương Tây.

4. Khái niệm "viên dung Tam giáo" trong chính sách của các chúa Nguyễn được thể hiện ra sao?

"Viên dung Tam giáo" thể hiện ở việc các chúa Nguyễn dung hợp hài hòa cả ba luồng tư tưởng Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo trong quản trị đất nước và đời sống tâm linh. Chúa Nguyễn lấy đạo đức Nho giáo để trị nước, lấy từ bi Phật giáo để an dân và thu phục nhân tâm, đồng thời tiếp thu các yếu tố huyền thuật, đạo hiệu và nghi lễ Đạo giáo trong đời sống cung đình và dân gian (thể hiện rõ qua các đạo hiệu của chúa như Thiên Túng đạo nhân, Vân Tuyền đạo nhân, Từ Tế đạo nhân).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Bá Vương là công trình nghiên cứu hệ thống về chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVII - XVIII. Công trình đã làm rõ bối cảnh lịch sử, cơ sở hình thành, nội dung thực thi đối với từng tôn giáo cụ thể, cùng các đặc điểm nổi bật như tính viên dung Tam giáo, Nho giáo bình dân và đối sách thực dụng với phương Tây. Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò của chính sách tôn giáo trong việc củng cố chính thể, mở mang bờ cõi và ổn định xã hội Đàng Trong, đồng thời để lại những bài học kinh nghiệm có giá trị tham khảo cho công tác quản lý tôn giáo hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU DE TÀI 1. Một số khái niệm và thuật ngữ cơ bản dùng trong luận án Dang Trong Vùng đất do các chúa Nguyễn cai trị được gọi với nhiều tên gọi khác nhau. Người Phương Tây khi qua lại truyền đạo buôn bán với vùng đất này thường gọi với nhiều tên như: Cochinchine, Cochinchina, Cauchy China, Quang Nam quốc. An Nam Quốc, Cảng Khâu quốc,.

để chi vùng đất này. Chúa Nguyễn trong các văn bản ngoại giao thương xưng là Quốc vương An Nam hoặc lấy tước hiệu của vua Lê phong (Đô nguyên soái, Quốc công). Các sử gia thường dùng thuật ngữ Dang Trong đẻ chi vùng đất thuộc quan lí của các chúa Nguyễn nhằm phân biệt với vùng đất Dang Ngoài do vua Lê — chúa Trịnh cai quan trong giai đoạn từ khi bắt đầu cuộc chiến Trịnh — Nguyễn diễn ra, vùng đất của các chúa Nguyễn quản lý trở thành một thực thê độc lập, đến khi chính quyền của các chúa Nguyễn chạy khỏi kính đo Phú Xuân (1627 - 1775). Thực tế từ năm 1558, họ Nguyễn đã vào đất Thuận — Quảng dựng nghiệp.

Mặt khác, mặc dù sau năm 1775 họ Nguyễn bị đánh khỏi kinh đô Phú Xuân, Nguyễn Phúc Thuần (Định Vương) phải chạy vào Gia Định và chưa bị sụp đồ hoan toản. Đến năm 1776, Nguyễn Phúc Thuần nhường ngôi cho hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương (Tân Chính Vương) thì chính quyền Dang Trong vẫn còn ton tại. Sau khi Nguyễn Phúc Thuan và Nguyễn Phúc Dương đều bị quân Tây Sơn bắt giết (1777), Nguyễn Phúc Ánh tiếp tục duy trì sự nghiệp, dùng ấn “Đại Việt quốc Nguyễn chúa Vinh trấn chỉ bao” đề hiệu triệu lực lượng kháng cự lại Tây Sơn. Cuỗi thé ki XVIII, Nguyễn Phúc Ánh tir vùng Nam Bộ ngày nay từng bước củng cô lực lượng, tiễn ra Bắc lật 46 triều đại Cảnh Thịnh và lập nên vương triều Nguyễn vào năm 1802.

Vua Gia Long đã kế thừa và tiếp nối chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn trước đó. Vì vậy, trong luận án này tác giả ding thuật ngữ “Dang Trong” với chủ ý nhằm nhắn mạnh phạm vi thời gian chủ yếu ở giai đoạn lich sử từ khi họ Nguyễn tách khỏi chính quyền Lê — Trinh, thống trị vùng đất từ sông Gianh trở vào phía nam cho đến khi chính quyền của họ Nguyễn chạy khói kinh đô Phú Xuân. Tôn giáo Cho đến nay có nhiều cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau vẻ tôn giáo, phụ thuộc vào quan niệm của từng quốc gia, từng vùng, từng cộng đồng người cụ thê về các hoạt động tôn giáo. Theo nghĩa hep, nhiều người thường hiểu tôn giáo là sự sùng bái của con người với các đẳng thân linh, là hệ thống niềm tin với thánh thân, Chúa (God) và những lời răn dạy của các đẳng linh thiêng.

Dựa trên thé giới quan duy vật biện chứng, trong bài Góp phan phê phán triết học của Hé-ghen, C. Mac và PH. Ang-ghen (2004) nhắn mạnh về nguồn gốc và bản chất của tôn giáo như sau: Con người làm ra tôn giáo chứ tôn giáo không làm ra con người. Cụ thé là: tôn giáo là sự tự ý thức và tự cảm giác của con người chưa tìm thấy bản thân mình hoặc đã lại đánh mat mình một lan nữa.

Nhưng con người không phải là một sinh vật trừu tượng, an náu đâu đó ở ngoài thé giới. Con người chính là thé giới con người. là nhà nước, là xã hội. Nhà nước ấy, xã hội ay sản sinh ra tôn giáo, từ thé giới quan lộn ngược vi ban thân chúng la thế giới quan lộn ngược.

Tôn giáo là lý luận của thé giới ay, cương yếu bách khoa của nó, là logic đưới hình thức phô cập cia nó. là point đ'hoaneur duy linh luận của nó, là nhiệt tình của nó, là chuân y vẻ mặt đạo đức của nó, là bổ sung trang nghiêm của nó, là căn cử phô biến mà nó dựa vao dé an ủi và biện hộ. Tôn giáo biển bản chất con người thành tính hiện thực áo tưởng, vì bản chất con người không có tính hiện thực thật sự. Do đó, đấu tranh chống tôn giáo là gián tiếp đấu tranh chong thé giới mà lạc thú tinh than của nó là tôn giáo.

Sự nghéo nan của tôn giáo vừa là biểu hiện của sự nghẻo nản hiện thực, vừa là sự phản kháng chống sự nghẻo nản hiện thực ay. Tôn giáo là tiếng thé dai cla chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, cũng giống như nó là tỉnh than của những trật tự không có tinh thân. Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân (tr. GO Việt Nam nhiều người thường dùng chữ “dao” dé chi một tôn giáo hoặc một tập đoàn người có cùng một tín ngưỡng, tôn giáo.

Theo Lê Thanh Bình — Đỗ Thanh Hải (2012), “ton giáo là một hệ thống những niềm tin, nghỉ lé và biểu tượng dan dat lời r- =.% ` ^ ' + P £ ^ -¢ , os a = 4 49 noi, suy nghi và hành động của những cá nhân chap nhận giáo by của tôn giáo” (tr. Pháp lệnh Tin ngưỡng tôn giáo của Uy ban Thường vụ Quốc hội khóa XI nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành năm 2004 công nhận một tô chức tôn giáo khi có đủ 5 điều kiện sau: a) Là tô chức của những người có cùng tín ngưỡng, có giáo lý, giáo luật, lễ nghĩ không trai với thuân phong, mỹ tục, lợi ích của dan tộc; b) Có hiến chương, điều lệ thể hiện tôn chỉ, mục dich, đường hướng hành đạo gắn bó với dán tộc và không trái với quy định của pháp luật; e) Có đăng ky hoạt động tôn giáo và hoạt động tôn gido ồn định; d) Có trụ sở, tổ chức và người đại điện hợp pháp: đ) Có tên gọi không trùng với tên gọi của tổ chức tôn giáo đã được cơ quan nhà nước có thâm quyền công nhận. Luật tín ngưỡng, tôn giáo được Quốc hội khóa XIV thông qua ngày 18/11/2016 định nghĩa: *Tón giáo là niềm tin của con người ton tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lé nghỉ và tổ chức" (Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2017). Theo một số quan điểm và định nghĩa nêu trên, khi được coi là một tôn giáo ít nhất nó phải hội tụ 3 yếu to cơ bản: Thứ nhất, có ý thức tôn giáo (gồm tâm lý, tình cảm, niém tin và hệ tư tưởng tôn giáo).

Dây là yếu tô quan trọng nhất của một tôn giáo; Thứ hai, cô giáo thuyết (tức hệ thong giáo lý, giáo luật, nghỉ lễ,.); Thứ ba, có tô chức giáo hội, tăng đoàn và những người hoạt động tôn giáo chuyên nghiệp. Trong luận án nay, tac giả sử dung khái niệm Tôn giáo theo Luật tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 dé làm phương tiện và công cụ nghiên cứu về các chính sách tôn giáo của chính quyền các chúa Nguyễn ở Dang Trong. Chính sách tôn giáo Chính sách tôn giáo bao gồm những quy chế. quy phạm pháp luật, quan điểm, chủ trương, đường lỗi tôn giáo của t6 chức nhà nước, của những người đứng đầu nha nước đề ra trong việc quản lý và điều hành quốc gia.

Khái niệm “Chinh sách tôn giáo ” trong luận án này được dùng để chi những quy định của nhà nước đối với 10 tôn giáo nhằm điều chỉnh, hướng dẫn các hành vi, hoạt động tôn giáo của tô chức hoặc cá nhân dién ra theo quy định của chính quyền nhà nước. Chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn là những quan điểm, chú trương, đường lối, quy định vẻ tôn giáo của từng vị chúa trên cương vị nắm quyền của mình nhằm điều chỉnh, hướng dẫn các hành vi, hoạt động tôn giáo của tô chức hoặc cá nhân điển ra theo quy định của phủ chúa Nguyễn. Chính sách tôn giáo của chính quyền Đàng Trong được thê hiện chủ yếu thông qua các chiếu, chỉ, lệnh, sắc,. đo các chúa Nguyễn ban hành và thực thi, biéu hiện thái độ ứng xử của các chúa Nguyễn đối với các tôn giáo.

Ba-la-mon giáo Ba-la-mon giáo được hình thành ở Án Độ thời cô đại. Ba-la-mon là từ phiên âm theo tiếng Phạn của thuật ngữ Brahma. Ba-la-mon giáo được hình thành trên cơ sở của Veda giáo. Kinh điển của Ba-la-mon giáo chủ yêu được thẻ hiện trong các bộ kinh Veda (gồm Rig Veda, Yajur Veda, Atharva Veda), Brahmanas (kinh Ba-la- mon), Upannishad,.

Đạo Ba-la-mon thờ 3 vi thần tôi thượng: Brahma là thần sáng tạo, được gọi là Pang Tối Cao, linh hôn của vũ trụ; Vishnu là than bảo tồn; Shiva là than hủy điệt, tranh đấu. Bên cạnh đó, Ba-la-mon giáo còn thờ các vị thần khác như than Sam (Indra), thần Mặt Trời (Surya), thần Mặt Trăng (Mosa), than Lửa (Agni), thần Gió (Vayu), than Không Trung (Varuna),. Theo lịch sử phát triển, Ba-la-mon giáo phân thành nhiều chỉ phái, trong đó có những phái lớn như Vishnu giáo. Shiva giáo, Vedanta giáo, Yoga giáo.

Ở Việt Nam, người Champa tiếp thu chủ yếu là Shiva giáo. Đạo giáo Đạo giáo còn được gọi là Lão giáo, Đạo Lão, Dạo Hoàng Lão hay Đạo Lão Trang, ra đời từ thời cô đại ở Trung Quốc. Hiéu theo chiết tự, chữ Đạo là một danh từ triết học nguyên nghĩa là "con đường”. Nhưng khi ở trong Đạo giáo nó được mang nghĩa là "phương tiện", “nguyén lí".

Nếu Đạo 1a ban chất của vũ trụ thì Dire là sự cầu tạo và tồn tại của vũ trụ. Đạo giáo la tôn giáo thờ “Dao” và tôn Lão Tử làm giáo chủ, coi ông là hóa thân của “Bao”. Đạo giáo là tôn giáo đa than, thờ Ngọc Hoàng Thượng Dé, kế đến 11 là Thai Thượng Lão Quân và một hệ thống than tiên nhiều ít tùy theo quy định của từng hệ phái khác nhau. Mục dich chủ yếu của tôn giáo giáo này hướng tới “vô vi", tìm cách đẻ trường sinh, diệt ta ma.

Kinh sách của Đạo giáo cơ ban gồm Dao Đức kinh của Lão Tử và Nam Hoa kinh của Trang Tử. Đạo giáo có hệ thống Đạo pháp chỉ tất cả các pháp thuật, thường khái quát thành 3 lĩnh vực gồm các phương thuật luyện dưỡng. thủ quyết dé đạt đến trường sinh bất tử, thành tiên; các phương thuật trừ tà ma, phù chú chữa bệnh; các phương thuật chiêm nghiệm dự trắc như tướng địa, tướng trạch. Nơi hành lễ của Lão giáo gọi là Thiên đình đạo giáo hoặc Đạo quán.

Trong hệ thong tô chức có các chức danh như nguyên si, cao sĩ, cư sĩ, an si,. Người theo Đạo giáo thường tự xưng là đạo sĩ, cư sĩ, chân nhân, đạo nhân. Những tin đồ Dao giáo thường dùng danh xưng Thiên Tôn đẻ biểu thị sự uy linh tối thượng.