Chính Sách Tôn Giáo của Các Chúa Nguyễn ở Đàng Trong (Thế Kỷ XVII - XVIII)

Luận án tiến sĩ khám phá chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVII-XVIII, phân tích ảnh hưởng và di sản lịch sử.

• Tác giả: Lê Bá Vương
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thuận
• Trường học: Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Chính Sách Tôn Giáo Của Các Chúa Nguyễn Ở Đàng Trong (Thế Kỷ XVII - XVIII)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Một số khái niệm và thuật ngữ cơ bản dùng trong luận án
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.3. Nhiệm vụ và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Những vấn đề luận án tiếp tục làm rõ
• 1.5. Những vấn đề mới luận án đặt ra và giải quyết
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ HÌNH THÀNH CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO CỦA CÁC CHÚA NGUYỄN Ở ĐÀNG TRONG (THẾ KỈ XVII - XVIII)
• 2.1. Bối cảnh Đàng Trong (thế kỉ XVII - XVIII)
• 2.2. Các chúa Nguyễn dựng nghiệp ở Đàng Trong. Tổ chức chính quyền Đàng Trong. Kinh tế - xã hội Đàng Trong
• 2.3. Bức tranh văn hóa, tôn giáo Đàng Trong. Nhận thức của các chúa Nguyễn về vai trò của tôn giáo
• 2.3.1. Trong mục tiêu xây dựng nên chính trị và thiết chế xã hội
• 2.3.2. Trong mục tiêu thu phục nhân tâm, ổn định xã hội
• 2.3.3. Trong việc tạo dựng nền văn hóa mới
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CHÍNH SÁCH CỦA CÁC CHÚA NGUYỄN ĐỐI VỚI MỘT SỐ TÔN GIÁO CỤ THỂ Ở ĐÀNG TRONG (THẾ KỈ XVII - XVIII)
• 3.1. Nội dung và phương thức ban hành chính sách
• 3.2. Chính sách đối với từng tôn giáo cụ thể
• 3.2.1. Đối với Phật giáo
• 3.2.2. Đối với Đạo giáo
• 3.2.3. Đối với Thiên Chúa giáo
• 3.2.4. Đối với Islam và Ba-la-mon giáo
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN ĐỊNH VÀ ĐÁNH GIÁ VỀ CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO CỦA CÁC CHÚA NGUYỄN Ở ĐÀNG TRONG (THẾ KỈ XVII - XVIII)
• 4.1. Đặc điểm trong chính sách tôn giáo của chúa Nguyễn
• 4.1.1. Chú trọng phát triển dòng Nho giáo bình dân
• 4.1.2. Chú trọng phát triển Tam giáo của người Việt trên lãnh thổ Champa và các vùng lân cận
• 4.1.3. Linh hoạt và thực dụng trong đối sách với Thiên Chúa giáo
• 4.2. Hệ quả từ chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn. Tác động tích cực và tiêu cực
• 4.3. Kết luận
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Tôn Giáo Chúa Nguyễn Thế Kỷ XVII XVIII

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn ở Đàng Trong (thế kỷ XVII-XVIII) là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, góp phần làm sáng tỏ bức tranh lịch sử Việt Nam thời kỳ đầy biến động. Giai đoạn này chứng kiến sự phân tranh giữa các tập đoàn phong kiến, sự mở rộng lãnh thổ về phương Nam và sự du nhập của các tôn giáo mới. Việc nghiên cứu chính sách tôn giáo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc. Các tôn giáo ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống chính trị, văn hóa, xã hội của Đàng Trong, và chính sách của các chúa Nguyễn đóng vai trò quan trọng trong việc định hình sự phát triển của các tôn giáo này. Nghiên cứu này cung cấp những luận cứ khoa học để đánh giá khách quan và toàn diện hơn về thời kỳ lịch sử này và đóng góp vào việc ghi nhận công hiến của các chúa Nguyễn đối với lịch sử dân tộc. Việc nghiên cứu còn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự nghiệp của dòng họ Nguyễn trong giai đoạn lịch sử nhiều biến động này.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Đàng Trong Thế Kỷ XVII XVIII

Thế kỷ XVII-XVIII là giai đoạn lịch sử đầy biến động của Việt Nam, với sự suy yếu của nhà Hậu Lê và cuộc chiến tranh Trịnh-Nguyễn. Đàng Trong, vùng đất do các Chúa Nguyễn cai trị, đã trải qua quá trình mở rộng lãnh thổ về phía nam, tiếp xúc với nhiều nền văn hóa và tôn giáo khác nhau. Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội thời kỳ này có ảnh hưởng sâu sắc đến chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn. Sự du nhập của các tôn giáo mới như Thiên Chúa giáo, cùng với sự phát triển của các tôn giáo truyền thống như Phật giáo, Đạo giáo, đòi hỏi chính quyền phải có những chính sách phù hợp.

1.2. Vai Trò Tôn Giáo Trong Xã Hội Đàng Trong

Tôn giáo đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và văn hóa của người dân Đàng Trong. Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo, tín ngưỡng dân gian đã có mặt từ lâu đời và ảnh hưởng đến phong tục, tập quán. Thiên Chúa giáo bắt đầu du nhập và phát triển, tạo ra những thay đổi nhất định trong đời sống xã hội. Các tôn giáo không chỉ là niềm tin mà còn là nguồn gốc của các giá trị đạo đức, lối sống và nghệ thuật. Các Chúa Nguyễn nhận thức rõ vai trò của tôn giáo trong việc củng cố quyền lực, ổn định xã hội và thu phục nhân tâm.

II. Cơ Sở Hình Thành Chính Sách Tôn Giáo Của Chúa Nguyễn

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn không phải là một sự ngẫu nhiên mà được hình thành dựa trên những cơ sở nhất định. Các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, và tư tưởng đã tác động đến quá trình hình thành và phát triển của chính sách này. Các chúa Nguyễn đã vận dụng linh hoạt các yếu tố này để xây dựng một chính sách tôn giáo phù hợp với tình hình thực tế của Đàng Trong. Chính sách này vừa thể hiện sự khoan dung, cởi mở, vừa thể hiện sự kiểm soát, quản lý chặt chẽ của chính quyền đối với các tôn giáo. Nghiên cứu cơ sở hình thành chính sách tôn giáo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mục tiêu, phương pháp, và hiệu quả của chính sách này. Từ đó, chúng ta có thể đánh giá một cách khách quan và toàn diện hơn về vai trò của các chúa Nguyễn trong lịch sử.

2.1. Yếu Tố Chính Trị Trong Chính Sách Tôn Giáo

Cuộc chiến tranh Trịnh-Nguyễn và sự phân chia đất nước thành Đàng Trong - Đàng Ngoài đã ảnh hưởng lớn đến chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn. Việc củng cố quyền lực, ổn định xã hội, và thu phục nhân tâm là những mục tiêu chính trị quan trọng. Các chúa Nguyễn đã sử dụng tôn giáo như một công cụ để đạt được những mục tiêu này. Họ khuyến khích phát triển các tôn giáo có lợi cho việc củng cố trật tự xã hội, đồng thời hạn chế sự phát triển của các tôn giáo có nguy cơ gây bất ổn.

2.2. Yếu Tố Văn Hóa Xã Hội Ảnh Hưởng Chính Sách

Sự đa dạng về văn hóa và tôn giáo của cư dân Đàng Trong, bao gồm người Việt, người Chăm, người Khmer, và các tộc người thiểu số khác, đã tạo ra một bối cảnh văn hóa - xã hội phức tạp. Các chúa Nguyễn phải đối mặt với việc dung hòa các nền văn hóa và tôn giáo khác nhau để tạo ra sự thống nhất trong xã hội. Chính sách tôn giáo của họ thể hiện sự tôn trọng đối với các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời cởi mở với những ảnh hưởng từ bên ngoài.

2.3. Nhận Thức của Chúa Nguyễn về Vai Trò của Tôn Giáo

Các Chúa Nguyễn, thông qua các quan lại triều đình, nhận thức rõ vai trò của tôn giáo trong việc xây dựng chính trị, thiết chế xã hội, thu phục nhân tâm và ổn định xã hội. Điều này thể hiện rõ nhất qua việc các chúa Nguyễn khuyến khích và bảo trợ Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo. Đồng thời, các chúa cũng chủ động trong việc tạo dựng một nền văn hóa mới mang đậm bản sắc Đàng Trong, dung hòa các yếu tố văn hóa bản địa và văn hóa ngoại lai.

III. Phân Tích Chính Sách Đối Với Phật Giáo Thời Chúa Nguyễn

Phật giáo là một trong những tôn giáo quan trọng nhất ở Đàng Trong thời kỳ các Chúa Nguyễn. Chính sách của các chúa Nguyễn đối với Phật giáo thể hiện sự ủng hộ và bảo trợ mạnh mẽ. Họ xây dựng chùa chiền, phong tặng danh hiệu cho các nhà sư, và khuyến khích các hoạt động Phật giáo. Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân và trong việc củng cố trật tự xã hội. Tuy nhiên, chính quyền cũng có những biện pháp kiểm soát nhất định đối với Phật giáo để đảm bảo sự ổn định chính trị. Các chính sách này vừa tạo điều kiện cho Phật giáo phát triển, vừa đảm bảo sự kiểm soát của chính quyền.

3.1. Hoạt Động Xây Dựng Chùa Chiền Tu Sửa

Các Chúa Nguyễn đã tích cực hỗ trợ việc xây dựng và tu sửa các chùa chiền trên khắp Đàng Trong. Nhiều ngôi chùa lớn và nổi tiếng đã được xây dựng hoặc trùng tu trong thời kỳ này, trở thành trung tâm Phật giáo quan trọng. Việc xây dựng chùa chiền không chỉ thể hiện sự sùng kính của các chúa Nguyễn đối với Phật giáo mà còn là một cách để củng cố quyền lực và thu phục nhân tâm.

3.2. Hỗ Trợ Phong Tặng Danh Hiệu Nhà Sư

Các Chúa Nguyễn đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi đối với các nhà sư, như miễn thuế, cấp ruộng đất, và phong tặng danh hiệu. Điều này đã khuyến khích các nhà sư tích cực tham gia vào các hoạt động tôn giáo và xã hội. Nhiều nhà sư đã trở thành cố vấn cho các chúa Nguyễn, đóng góp vào việc hoạch định chính sách và giải quyết các vấn đề xã hội.

IV. Chính Sách Của Chúa Nguyễn Với Thiên Chúa Giáo Cách Tiếp Cận

Thiên Chúa giáo là một tôn giáo mới du nhập vào Đàng Trong trong thế kỷ XVII. Chính sách của các Chúa Nguyễn đối với Thiên Chúa giáo có sự thay đổi theo thời gian và tùy thuộc vào tình hình chính trị. Ban đầu, các chúa Nguyễn có thái độ cởi mở, cho phép các nhà truyền giáo hoạt động. Tuy nhiên, sau đó, khi nhận thấy những nguy cơ tiềm ẩn đối với quyền lực và trật tự xã hội, họ đã áp dụng các biện pháp hạn chế và kiểm soát. Việc nghiên cứu chính sách đối với Thiên Chúa giáo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự phức tạp trong mối quan hệ giữa chính quyền và tôn giáo trong bối cảnh lịch sử này. Sự linh hoạt, thực dụng trong chính sách thể hiện rõ nét qua cách tiếp cận với Thiên Chúa giáo.

4.1. Giai Đoạn Đầu Cởi Mở Cho Phép Truyền Giáo

Trong giai đoạn đầu, các Chúa Nguyễn có thái độ cởi mở đối với Thiên Chúa giáo, cho phép các nhà truyền giáo người châu Âu đến Đàng Trong hoạt động. Họ hy vọng thông qua các nhà truyền giáo để tiếp thu những kiến thức khoa học kỹ thuật tiên tiến của phương Tây, phục vụ cho việc phát triển kinh tế và quân sự. Một số quan lại trong triều cũng đã tiếp xúc và có thiện cảm với Thiên Chúa giáo.

4.2. Giai Đoạn Sau Hạn Chế Kiểm Soát Hoạt Động

Sau một thời gian, khi nhận thấy những ảnh hưởng tiêu cực của Thiên Chúa giáo đến trật tự xã hội và văn hóa truyền thống, các Chúa Nguyễn đã áp dụng các biện pháp hạn chế và kiểm soát hoạt động của các nhà truyền giáo. Họ cấm người Việt theo đạo, trục xuất các nhà truyền giáo, và phá hủy các nhà thờ. Tuy nhiên, chính sách này không được thực hiện một cách triệt để, và Thiên Chúa giáo vẫn tiếp tục tồn tại và phát triển trong bí mật.

4.3. Sự Dung Hòa Văn Hóa Thích Nghi

Thiên Chúa giáo, khi du nhập vào Đàng Trong, đã có những sự điều chỉnh để phù hợp với văn hóa bản địa. Các nhà truyền giáo đã sử dụng tiếng Việt để truyền đạo, xây dựng nhà thờ theo kiến trúc Việt Nam, và chấp nhận một số phong tục tập quán của người Việt. Sự dung hòa văn hóa này đã giúp Thiên Chúa giáo dễ dàng được chấp nhận hơn trong xã hội Đàng Trong.

V. Ảnh Hưởng Chính Sách Tôn Giáo Đến Xã Hội Đàng Trong

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn đã có những tác động sâu sắc đến xã hội Đàng Trong. Nó ảnh hưởng đến đời sống tinh thần, văn hóa, xã hội, và chính trị của người dân. Chính sách này vừa tạo ra sự ổn định, thống nhất, vừa tạo ra những mâu thuẫn, xung đột. Nghiên cứu tác động của chính sách tôn giáo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự vận động và phát triển của xã hội Đàng Trong trong thời kỳ này. Tác động tích cực và tiêu cực đan xen trong quá trình lịch sử.

5.1. Tác Động Đến Sự Phát Triển Văn Hóa

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn đã góp phần vào sự phát triển của văn hóa Đàng Trong. Sự ủng hộ đối với Phật giáo, Nho giáo, và Đạo giáo đã tạo điều kiện cho sự phát triển của văn học, nghệ thuật, và kiến trúc. Sự tiếp xúc với văn hóa phương Tây thông qua Thiên Chúa giáo cũng đã mang đến những ảnh hưởng mới cho văn hóa Đàng Trong.

5.2. Tác Động Đến Trật Tự Xã Hội

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn có tác động lớn đến trật tự xã hội. Việc khuyến khích các tôn giáo có lợi cho việc củng cố trật tự xã hội đã giúp duy trì sự ổn định. Tuy nhiên, việc hạn chế các tôn giáo có nguy cơ gây bất ổn cũng đã tạo ra những mâu thuẫn và xung đột trong xã hội.

VI. Đánh Giá Chính Sách Tôn Giáo Chúa Nguyễn Bài Học Lịch Sử

Việc đánh giá chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn là một việc làm cần thiết để rút ra những bài học lịch sử cho hiện tại. Chính sách này có những thành công và hạn chế nhất định. Thành công là đã tạo ra sự ổn định, thống nhất trong xã hội và góp phần vào sự phát triển văn hóa. Hạn chế là đã có những biện pháp hạn chế tự do tôn giáo và tạo ra những mâu thuẫn, xung đột trong xã hội. Những bài học lịch sử từ chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn có giá trị tham khảo cho việc hoạch định chính sách tôn giáo hiện nay. Việc đánh giá khách quan, toàn diện là điều cần thiết để có được những bài học giá trị.

6.1. Ưu Điểm Thành Công Của Chính Sách

Chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn có những ưu điểm nhất định, như tạo ra sự ổn định xã hội, khuyến khích phát triển văn hóa, và dung hòa các nền văn hóa khác nhau. Những thành công này đã góp phần vào sự phát triển của Đàng Trong trong thế kỷ XVII-XVIII.

6.2. Hạn Chế Nhược Điểm Cần Xem Xét

Bên cạnh những ưu điểm, chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn cũng có những hạn chế, như hạn chế tự do tôn giáo, tạo ra mâu thuẫn và xung đột trong xã hội, và chưa thực sự quan tâm đến quyền lợi của các tộc người thiểu số. Những hạn chế này cần được xem xét một cách nghiêm túc để rút ra những bài học kinh nghiệm.

6.3. Bài Học Cho Chính Sách Tôn Giáo Hiện Nay

Từ chính sách tôn giáo của các Chúa Nguyễn, chúng ta có thể rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc hoạch định chính sách tôn giáo hiện nay. Cần đảm bảo tự do tôn giáo, tôn trọng sự đa dạng văn hóa, giải quyết các mâu thuẫn và xung đột một cách hòa bình, và quan tâm đến quyền lợi của tất cả các cộng đồng tôn giáo. Cần có sự dung hòa giữa bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong (thế kỷ XVII - XVIII)" do nghiên cứu sinh Lê Bá Vương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thuận (Mã số chuyên ngành: 6220313 - Lịch sử Việt Nam, bảo vệ tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 2020) là công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu đầu tiên về thể chế tôn giáo trong tiến trình xác lập quyền lực của chính quyền họ Nguyễn. Bối cảnh lịch sử thế kỷ XVII - XVIII ghi nhận cuộc khủng hoảng toàn diện của nhà nước trung ương tập quyền Hậu Lê tại Bắc Hà, đẩy Đại Việt vào cục diện Trịnh - Nguyễn phân tranh (1627 - 1672) và sự định hình không gian sinh tồn mới tại Nam Hà. Trong tình thế "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân", các chúa Nguyễn đã biến vùng đất Thuận - Quảng hiểm trở thành một trung tâm chính trị độc lập, đồng thời tiến hành công cuộc Nam tiến mở mang bờ cõi từ lưu vực sông Gianh đến đồng bằng sông Cửu Long.

Khoảng trống học thuật (Research Gap) then chốt mà luận án nhận diện và giải quyết chính là sự thiếu vắng một công trình bao quát toàn diện về cấu trúc chính sách tôn giáo Đàng Trong như một phương thức quản trị quốc gia tổng thể. Trong khi các nghiên cứu tiền bối chỉ tập trung đơn lẻ vào từng tôn giáo riêng biệt hoặc quá trình phân nhánh giáo phái, luận án định vị chính sách tôn giáo như một công cụ thiết lập tính chính danh chính trị (political legitimacy) và củng cố khối đoàn kết đa tộc người. Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

1. Câu hỏi 1 (RQ1): Cơ sở kinh tế - xã hội, địa chính trị và thế giới quan nào quy định sự hình thành chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn?
2. Câu hỏi 2 (RQ2): Nội dung, phương thức thực thi và tính chất đặc thù của chính sách đối với từng tôn giáo cụ thể (Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo, Thiên Chúa giáo, Islam và Bà-la-môn giáo) là gì?
3. Câu hỏi 3 (RQ3): Hệ quả hai mặt (tích cực và tiêu cực) của hệ thống chính sách này đối với công cuộc kiến tạo thể chế chính trị và ổn định xã hội Đàng Trong là gì?

Hệ giả thuyết tương ứng khẳng định:

• Giả thuyết 1 (H1): Chính sách tôn giáo Đàng Trong là một cấu trúc linh hoạt mang tính thực dụng chính trị, lấy việc thu phục nhân tâm và củng cố quyền lực cát cứ làm trung tâm.
• Giả thuyết 2 (H2): Chính quyền chúa Nguyễn đã vận dụng mô hình "Tam giáo đồng nguyên" kết hợp với "Nho giáo bình dân" để hòa giải mâu thuẫn xã hội trên vùng đất mới.
• Giả thuyết 3 (H3): Đối sách với Thiên Chúa giáo và các tôn giáo bản địa (Bà-la-môn, Islam) mang tính thực tế sâu sắc, vừa tận dụng thương mại - kỹ nghệ phương Tây, vừa kiểm soát nghiêm ngặt nhằm duy trì an ninh chính trị.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý luận hình thái kinh tế - xã hội và hình thái ý thức xã hội của Chủ nghĩa duy vật lịch sử (Karl Marx & Friedrich Engels) cùng lý thuyết xã hội học tôn giáo về tính chính danh quyền lực (Max Weber). Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa lý từ sông Gianh (Quảng Bình) đến hết vùng đất Nam Bộ trong biên độ thời gian từ năm 1558 (khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa) đến năm 1777 (khi quân Tây Sơn tiêu diệt chính quyền chúa Nguyễn tại Gia Định), mở rộng tham chiếu đến năm 1802 khi vương triều Nguyễn tái lập trật tự thống nhất.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về văn hóa - tư tưởng và tôn giáo Đàng Trong thế kỷ XVII - XVIII ghi nhận nhiều công trình chuyên biệt nhưng còn phân tán:

1. Dòng nghiên cứu Phật giáo: Thích Đức Nhuận (1984) cho rằng Phật giáo thời Nguyễn chỉ thu hẹp trong phạm vi tín ngưỡng cổ truyền mang tính giản ước. Ngược lại, Nguyễn Hiền Đức (1994) và Nguyễn Lang (2000) chứng minh sự phục hưng rực rỡ của các thiền phái Trúc Lâm, Lâm Tế và Tào Động gắn với công cuộc mở cõi. Thích Hải Ấn và Hà Xuân Liêm (2006) nhận định Nguyễn Hoàng ban đầu thiên trọng Đạo giáo, sau chuyển sang bảo trợ Phật giáo để quy tụ lòng dân. Tuy nhiên, các tác giả chủ yếu tiếp cận theo lịch sử giáo hội mà chưa phân tích Phật giáo như một thiết chế bổ trợ quyền lực cho phủ chúa.
2. Dòng nghiên cứu Nho giáo: Cao Tự Thanh (2010) trong Nho giáo ở Gia Định đưa ra luận điểm sắc sảo về hiện tượng "Nho Thích song hành", nhấn mạnh họ Nguyễn phải "mượn thuyền Bát nhã để chở đạo cương thường". Huỳnh Thị Anh Vân (2014) phân tích cuộc cải cách của Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát năm 1744 như sự chuyển biến tất yếu sang lễ trị Nho giáo nhằm khẳng định tính chính danh tối cao. Dù vậy, vai trò của dòng Nho giáo bình dân tại Đàng Trong vẫn chưa được hệ thống hóa đầy đủ.
3. Dòng nghiên cứu Thiên Chúa giáo: Tồn tại hai quan điểm đối lập. Nhóm nghiên cứu tôn giáo truyền thống (Bùi Đức Sinh, 1999) nhấn mạnh tính chất tử vì đạo và nhìn nhận việc can thiệp chính trị của Giám mục Bá Đa Lộc (Pigneau de Béhaine) là nhằm tìm kiếm quyền tự do truyền giáo. Trong khi đó, các nhà sử học macxít (Nguyễn Văn Kiệm, 2001; Đỗ Quang Hưng, 1991) chỉ ra mối liên hệ phức tạp giữa giáo sĩ ngoại quốc và nguy cơ xâm lăng từ chủ nghĩa tư bản phương Tây.
4. Dòng nghiên cứu tôn giáo Chăm và Khmer: Các nghiên cứu của Dohamide và Dorohiêm (1965), Phan Văn Dốp (1993) và P. B. Lafont (2007) khảo sát Bà-la-môn giáo và Islam Chăm nhưng chưa đặt trong tổng thể chính sách quản trị biên cương của chúa Nguyễn.

So sánh quốc tế: Luận án định vị chính sách của chúa Nguyễn đối chiếu với chính sách cấm đạo triệt để (Sakoku - Tỏa quốc) và hệ thống shūmon-aratame của Mạc phủ Tokugawa ở Nhật Bản thế kỷ XVII, đồng thời so sánh với mô hình liên kết Phật giáo Thượng tọa bộ (Theravada) để thần thánh hóa vương quyền tại Vương quốc Ayutthaya (Xiêm La). Qua đó, luận án làm nổi bật tính chất "viên dung", mềm dẻo và thực dụng đặc thù của chính quyền Đàng Trong.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết hình thái ý thức xã hội và lý thuyết vị thế ngoại vi trong phân tầng không gian chính trị. Bằng chứng lịch sử từ quá trình mở cõi chứng minh rằng, tại một vùng đất biên cương đa văn hóa, kiến trúc thượng tầng tư tưởng không thể duy trì mô hình độc tôn Nho giáo giáo điều như triều Lê - Trịnh ở Bắc Hà. Thay vào đó, chúa Nguyễn đã thực hiện sự tích hợp ba dòng tư tưởng lớn (Tam giáo đồng nguyên: Phật - Lão - Nho) kết hợp tín ngưỡng dân gian để tạo nên một hệ tư tưởng thực hành mang tính bao hàm (inclusive state ideology).

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập các mệnh đề khoa học then chốt:

• Mệnh đề 1 (P1): Mức độ can thiệp của nhà nước phong kiến tỷ lệ thuận với mức độ đe dọa trật tự xã hội của tổ chức tôn giáo đó; mức độ bảo trợ tỷ lệ thuận với khả năng quy tụ tâm lực của tôn giáo phục vụ công cuộc mở rộng lãnh thổ.
• Mệnh đề 2 (P2): "Nho giáo bình dân" tại Đàng Trong đóng vai trò duy trì kỷ cương hành chính và quan hệ dòng tộc, trong khi "Phật giáo Đại thừa" đảm nhiệm chức năng an ủi tâm linh và liên kết cộng đồng di dân.
• Mệnh đề 3 (P3): Đối sách tôn giáo là một biến số phụ thuộc vào các mục tiêu đối ngoại, phòng thủ quân sự và kinh tế ngoại thương trong từng thời kỳ lịch sử.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành Lịch sử - Xã hội học - Địa văn hóa dựa trên ba chiều kích tương tác:

1. Chiều kích Quyền lực chính trị: Sự chuyển hóa từ cát cứ quân sự (1558) sang chính quyền vương quyền độc lập (1744) kéo theo sự dịch chuyển từ việc ưu tiên Phật giáo/Đạo giáo sang đề cao thiết chế Nho giáo.
2. Chiều kích Không gian địa lý - Tộc người: Sự tương tác giữa văn hóa Việt với văn hóa Champa (Shiva giáo, Islam) và văn hóa Chân Lạp (Phật giáo Theravada), tạo nên sự dung hợp và thích ứng linh hoạt.
3. Chiều kích Giao lưu quốc tế: Mối quan hệ giữa chính sách đón nhận thương nhân phương Tây với việc kiểm soát các hội truyền giáo (Dòng Tên, Hội Thừa sai Paris - MEP).

Các điều kiện biên (boundary conditions) được xác định rõ ràng trong phạm vi không gian sinh tồn của cộng đồng cư dân Đàng Trong, nơi các chuẩn mực Nho giáo Tống nho chính thống chưa thể bám rễ sâu như ở vùng đồng bằng sông Hồng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường Triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp nghiên cứu hỗn hợp định tính chuyên sâu trong khoa học lịch sử. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) kết hợp giữa chiều kích lịch đại (diachronic approach) nhằm theo dõi sự biến đổi chính sách qua các đời chúa Nguyễn và chiều kích đồng đại (synchronic approach) để phân tích bức tranh tôn giáo tại từng không gian văn hóa cụ thể (Thuận - Quảng, Nam Trung Bộ, Nam Bộ).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu tuân thủ các chuẩn mực nghiêm ngặt của phương pháp sử học:

• Thu thập nguồn sử liệu sơ cấp Hán - Nôm: Khai thác hệ thống văn bản quy phạm hành chính, sắc phong, chiếu lệnh, chỉ dụ; các bộ chính sử kinh điển như Đại Nam thực lục tiền biên, Đại Nam liệt truyện, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, và đặc biệt là Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn.
• Văn bia, minh chuông: Thu thập và đối chiếu các văn khắc kim thạch tại các trung tâm Phật giáo xứ Huế (chùa Thiên Mụ, Linh Hựu, Báo Quốc), Quảng Trị (chùa Thiên Tôn), Bình Định (chùa Linh Phong).
• Tư liệu phương Tây: Đối chiếu nguồn lưu trữ của các hội truyền giáo châu Âu gồm Lưu trữ Hội Thừa sai Paris (AMEP - Archives des Missions Étrangères de Paris), Lưu trữ Dòng Tên tại Roma (ARSI - Archivum Romanum Societatis Iesu), cùng các bài khảo cứu trên Tập san Trường Viễn Đông Bác Cổ (BEFEO) và Tập san Đô thành Hiếu cổ (BAVH).
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp chéo giữa văn bản nhà nước của phủ chúa, nhật ký tường thuật của các giáo sĩ ngoại quốc (Alexandre de Rhodes, Cristoforo Borri, Thích Đại Sán trong Hải ngoại kỷ sự) và kết quả khảo sát điền dã dân tộc học tại các di tích đình, chùa, miếu mạo Nam Bộ.

Data và phân tích

Cơ sở dữ liệu của công trình bao gồm hàng trăm tư liệu thư tịch được phân loại và lập bảng thống kê so sánh. Về mặt phân tích định lượng kết hợp không gian xã hội, luận án khai thác các dữ liệu dân cư, thôn xã và quy mô quân đội Đàng Trong thế kỷ XVIII (như ghi chép của Lê Quý Đôn: dinh Long Hồ có quân số khoảng 12.000 người; 8 châu thuộc dinh Viễn có 350 thôn với 7.000 dân đinh). Phương pháp phân tích văn bản (content analysis) và đối chiếu lịch sử giúp loại bỏ các định kiến chủ quan của người ghi chép, đảm bảo độ giá trị nội tại (internal validity) và độ tin cậy khoa học cao nhất.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện mang tính bước ngoặt học thuật:

1. Xác lập mô hình "Nho giáo bình dân": Khác với Bắc Hà lấy Nho giáo kinh viện làm độc tôn, các chúa Nguyễn áp dụng dòng Nho giáo thiết thực, giản lược các tín điều Tống nho phức tạp, hướng tới việc tuyển dụng lại điển phục vụ trực tiếp cho bộ máy cai trị đang mở rộng.
2. Hiện tượng "Viên dung tôn giáo" và biểu hiện qua Đạo hiệu: Sự dung hợp sâu sắc giữa Tam giáo được minh chứng qua việc các chúa Nguyễn sùng Phật nhưng lại lấy đạo hiệu mang đậm màu sắc Đạo giáo: chúa Nguyễn Phúc Chu xưng là Thiên Túng đạo nhân, chúa Nguyễn Phúc Chú xưng là Vân Tuyền đạo nhân, chúa Nguyễn Phúc Khoát xưng là Từ Tế đạo nhân. Điều này phản ánh xu hướng kết hợp sức mạnh tâm linh đa nguyên để củng cố uy quyền tối thượng.
3. Bản chất đối sách Thiên Chúa giáo mang tính "Linh hoạt và Thực dụng": Các lệnh cấm đạo (năm 1639, 1665, 1707, 1750) không xuất phát từ định kiến tôn giáo thuần túy mà xuất phát từ việc bảo vệ quyền lực vương triều trước nguy cơ tín đồ chia cắt lòng trung thành, đồng thời lo ngại nguy cơ nội ứng với nước ngoài. Khi cần tiếp cận vũ khí, thiên văn và tàu buôn phương Tây, phủ chúa sẵn sàng nới lỏng việc truyền giáo.
4. Chính sách tôn trọng tôn giáo bản địa (Bà-la-môn, Islam và Phật giáo Theravada): Trong quá trình sáp nhập các vùng đất Champa và Chân Lạp, chính quyền chúa Nguyễn không cưỡng chế đồng hóa tôn giáo mà tôn trọng tập quán thờ phụng của người Chăm và người Khmer, phong sắc cho các vị thần bản địa (như thần Po Nagar thành Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi), tạo nên sự gắn kết xã hội vững chắc.
5. Quy luật vận động của hệ tư tưởng cai trị: Giai đoạn khai hoang mở đất (thế kỷ XVI - XVII) lấy Phật giáo làm trụ cột an dân; đến khi bộ máy nhà nước hoàn thiện và nhu cầu xưng vương độc lập chín muồi (năm 1744 dưới thời Nguyễn Phúc Khoát), Nho giáo được nâng lên thành chuẩn mực lễ chế quốc gia.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Mở rộng cách tiếp cận lịch sử tôn giáo Việt Nam theo hướng gắn liền với kinh tế - chính trị và địa lý nhân văn; cung cấp khung mẫu phân tích tính dung hợp văn hóa tại các vùng đất di dân mới.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình đối chiếu sử liệu đa ngữ (Hán - Nôm, tiếng Pháp, tiếng Latinh) và phương pháp giải mã văn bia, minh chuông trong phục dựng lịch sử thể chế.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đúc kết bài học lịch sử về quản trị tôn giáo cho nhà nước Việt Nam hiện nay. Cụ thể: tôn trọng tự do tín ngưỡng, phát huy các giá trị đạo đức tích cực của tôn giáo trong xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đồng thời tỉnh táo ngăn ngừa việc lợi dụng tôn giáo để xâm phạm an ninh quốc gia.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những bước tiến đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn:

1. Giới hạn nguồn sử liệu sơ cấp về tôn giáo Chăm và Khmer: Các ghi chép hành chính của phủ chúa về Islam và Bà-la-môn giáo giai đoạn thế kỷ XVII còn thưa thớt, chủ yếu phải suy luận qua các sắc phong và ghi chép gián tiếp của người Việt và người phương Tây.
2. Chưa khảo sát toàn diện hệ thống văn bia tại vùng sâu Nam Bộ: Do điều kiện thời gian và sự thất lạc tư liệu qua các cuộc chiến tranh Tây Sơn - Nguyễn Ánh, việc khảo sát thực địa các ngôi chùa cổ Khmer và người Hoa tại Tây Nam Bộ chưa thể đạt mức độ đồng bộ tuyệt đối.
3. Định lượng kinh tế tôn giáo: Chưa thể thống kê chi tiết số liệu về nguồn thu ruộng đất của chùa chiền (tam bảo điền) và ngân sách thực tế mà phủ chúa chi viện cho việc trùng tu tự viện qua từng thời kỳ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng phương pháp nhân học văn hóa và giải mã văn bản lá buông (Sastra) của Phật giáo Khmer để làm sâu sắc thêm chính sách đối với các tộc người thiểu số.
• Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Transnational History) về mạng lưới truyền giáo Dòng Tên giữa Đàng Trong, Đàng Ngoài, Nhật Bản và Xiêm La trong cùng phổ thời gian thế kỷ XVII - XVIII.
• Phân tích địa lý lịch sử (Historical GIS) về mật độ phân bố đình, chùa, nhà thờ tại các trung tâm kinh tế Đàng Trong (Hội An, Cù Lao Phố, Bến Nghé - Sài Gòn).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án khẳng định sức ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Giá trị học thuật: Trở thành tài liệu tham chiếu kinh điển trong ngành Lịch sử Việt Nam cổ trung đại và Tôn giáo học; được dự báo sẽ đóng góp đáng kể vào các trích dẫn học thuật quốc tế khi nghiên cứu về lịch sử tiếp xúc Đông - Tây và tiến trình hình thành không gian văn hóa Nam Bộ.
• Tác động văn hóa - xã hội: Cung cấp cơ sở khoa học để phục hồi, xếp hạng và bảo tồn hệ thống di tích lịch sử - tôn giáo thời chúa Nguyễn (chùa Thiên Mụ, tháp Chăm, di tích dinh trấn Thanh Chiêm).
• Ý nghĩa quốc tế: Góp phần định hình góc nhìn khách quan của giới nghiên cứu quốc tế về chính sách cởi mở, thực dụng và tôn trọng đa dạng văn hóa của các nhà cầm quyền Việt Nam trong giai đoạn tiền thuộc địa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lịch sử, Tôn giáo học: Tiếp cận một hệ thống sử liệu phong phú, các bảng tra cứu thuật ngữ chuyên sâu và phương pháp tiếp cận liên ngành chuẩn mực.
• Các nhà hoạch định chính sách tôn giáo và dân tộc: Tiếp thu các bài học lịch sử về nghệ thuật dung hòa tôn giáo, phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết đa dân tộc và phương thức xử lý mối quan hệ giữa nhà nước với các tôn giáo ngoại nhập.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa địa phương: Nhận diện rõ nét nguồn gốc, diễn trình phát triển của các cơ sở tín ngưỡng cổ truyền tại các tỉnh miền Trung và Nam Bộ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì? Đó là việc luận giải và chứng minh sự tồn tại của mô hình "Nho - Thích song hành" kết hợp với "Nho giáo bình dân" như một cấu trúc ý thức hệ thích nghi hoàn hảo với bối cảnh mở cõi Đàng Trong. Luận án đã mở rộng lý thuyết hình thái ý thức xã hội khi chứng minh ý thức hệ phong kiến có thể vượt qua sự xơ cứng giáo điều để đạt tới trạng thái "viên dung" thực dụng vì sự sinh tồn và phát triển của quốc gia.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật nhất so với các nghiên cứu trước đây? Đó là sự kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử - logic với kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu đa ngữ (Hán - Nôm, Pháp, Latinh, Anh) và khảo sát thực địa kim thạch học. Nghiên cứu đã khắc phục triệt để tính phiến diện của các công trình chỉ thuần túy dựa vào nguồn sử liệu nhà Nguyễn thời cận đại (Đại Nam thực lục) hoặc chỉ dựa vào nhật ký thiên lệch của các giáo sĩ châu Âu.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất có sự hỗ trợ của tư liệu là gì? Chính là sự kiện các chúa Nguyễn dù quyết liệt cấm đạo Thiên Chúa trong nhiều đợt nhưng lại không hề buộc giáo dân phải triệt để từ bỏ mọi niềm tin tôn giáo mà chỉ ngăn chặn các biểu hiện làm tổn hại đến luân thường đạo lý truyền thống (như thờ cúng tổ tiên) và an ninh phủ chúa. Khi cần các chuyên gia kỹ thuật chế tạo súng đạn, đúc súng đồng hay phiên dịch ngoại giao, các chúa vẫn trọng dụng và che chở cho các giáo sĩ phương Tây ngay trong phủ chúa.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án xây dựng hệ thống phụ lục khoa học dày dặn, bao gồm danh mục văn bản hành chính Hán - Nôm, thư tịch lưu trữ tại MEP và ARSI, bản dập văn bia, cùng các tiêu chí phân loại chính sách rõ ràng, cho phép các nhà khoa học độc lập kiểm chứng và phát triển các nhánh nghiên cứu sâu hơn.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được định hình như thế nào? Chương trình định hướng tập trung vào 3 trụ cột: (1) Số hóa và lập bản đồ GIS toàn bộ hệ thống cơ sở tôn giáo Đàng Trong thế kỷ XVII - XVIII; (2) Dịch thuật và công bố toàn tập tư liệu lưu trữ của Hội Thừa sai Paris liên quan đến Nam Hà; (3) Nghiên cứu chuyên khảo về sự chuyển hóa của Phật giáo Theravada và tín ngưỡng dân gian người Khmer trong tiến trình hòa nhập vào không gian Đại Việt.

Kết luận

1. Luận án tiến sĩ của Lê Bá Vương là công trình nghiên cứu khoa học công phu, giải quyết trọn vẹn và toàn diện bài toán lịch sử về chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn tại Đàng Trong suốt hai thế kỷ XVII - XVIII.
2. Công trình đã làm sáng tỏ cơ sở hình thành chính sách dựa trên ba trụ cột: nhu cầu xác lập tính chính danh chính trị đối trọng với Bắc Hà, yêu cầu an dân để khai phá đất mới, và áp lực quản trị xã hội đa tộc người, đa văn hóa.
3. Luận án xác định 4 đặc trưng cốt lõi trong chính sách tôn giáo của phủ chúa: chú trọng phát triển dòng Nho giáo bình dân thiết thực; thể hiện tinh thần "viên dung" Tam giáo linh hoạt; tôn trọng và tích hợp Tam giáo của người Việt với tôn giáo của người Chăm và người Khmer; thực thi đối sách thực dụng, mềm dẻo với Thiên Chúa giáo.
4. Nghiên cứu chỉ ra những hệ quả đa chiều: về mặt tích cực, chính sách đã tạo nền tảng tư tưởng vững chắc cho sự nghiệp mở mang bờ cõi và ổn định xã hội Đàng Trong; về mặt hạn chế, việc cấm đoán Thiên Chúa giáo trong một số thời điểm đã làm gián đoạn tiến trình tiếp thu khoa học - kỹ thuật phương Tây và tiềm ẩn nguy cơ xung đột xã hội cục bộ.
5. Luận án mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về lịch sử thể chế, địa văn hóa và tôn giáo học so sánh, cung cấp nguồn luận cứ lịch sử vô giá và những bài học kinh nghiệm sâu sắc cho công tác quản lý tôn giáo, củng cố khối đại đoàn kết dân tộc của Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU DE TÀI 1. Một số khái niệm và thuật ngữ cơ bản dùng trong luận án Dang Trong Vùng đất do các chúa Nguyễn cai trị được gọi với nhiều tên gọi khác nhau. Người Phương Tây khi qua lại truyền đạo buôn bán với vùng đất này thường gọi với nhiều tên như: Cochinchine, Cochinchina, Cauchy China, Quang Nam quốc. An Nam Quốc, Cảng Khâu quốc,.

để chi vùng đất này. Chúa Nguyễn trong các văn bản ngoại giao thương xưng là Quốc vương An Nam hoặc lấy tước hiệu của vua Lê phong (Đô nguyên soái, Quốc công). Các sử gia thường dùng thuật ngữ Dang Trong đẻ chi vùng đất thuộc quan lí của các chúa Nguyễn nhằm phân biệt với vùng đất Dang Ngoài do vua Lê — chúa Trịnh cai quan trong giai đoạn từ khi bắt đầu cuộc chiến Trịnh — Nguyễn diễn ra, vùng đất của các chúa Nguyễn quản lý trở thành một thực thê độc lập, đến khi chính quyền của các chúa Nguyễn chạy khỏi kính đo Phú Xuân (1627 - 1775). Thực tế từ năm 1558, họ Nguyễn đã vào đất Thuận — Quảng dựng nghiệp.

Mặt khác, mặc dù sau năm 1775 họ Nguyễn bị đánh khỏi kinh đô Phú Xuân, Nguyễn Phúc Thuần (Định Vương) phải chạy vào Gia Định và chưa bị sụp đồ hoan toản. Đến năm 1776, Nguyễn Phúc Thuần nhường ngôi cho hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương (Tân Chính Vương) thì chính quyền Dang Trong vẫn còn ton tại. Sau khi Nguyễn Phúc Thuan và Nguyễn Phúc Dương đều bị quân Tây Sơn bắt giết (1777), Nguyễn Phúc Ánh tiếp tục duy trì sự nghiệp, dùng ấn “Đại Việt quốc Nguyễn chúa Vinh trấn chỉ bao” đề hiệu triệu lực lượng kháng cự lại Tây Sơn. Cuỗi thé ki XVIII, Nguyễn Phúc Ánh tir vùng Nam Bộ ngày nay từng bước củng cô lực lượng, tiễn ra Bắc lật 46 triều đại Cảnh Thịnh và lập nên vương triều Nguyễn vào năm 1802.

Vua Gia Long đã kế thừa và tiếp nối chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn trước đó. Vì vậy, trong luận án này tác giả ding thuật ngữ “Dang Trong” với chủ ý nhằm nhắn mạnh phạm vi thời gian chủ yếu ở giai đoạn lich sử từ khi họ Nguyễn tách khỏi chính quyền Lê — Trinh, thống trị vùng đất từ sông Gianh trở vào phía nam cho đến khi chính quyền của họ Nguyễn chạy khói kinh đô Phú Xuân. Tôn giáo Cho đến nay có nhiều cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau vẻ tôn giáo, phụ thuộc vào quan niệm của từng quốc gia, từng vùng, từng cộng đồng người cụ thê về các hoạt động tôn giáo. Theo nghĩa hep, nhiều người thường hiểu tôn giáo là sự sùng bái của con người với các đẳng thân linh, là hệ thống niềm tin với thánh thân, Chúa (God) và những lời răn dạy của các đẳng linh thiêng.

Dựa trên thé giới quan duy vật biện chứng, trong bài Góp phan phê phán triết học của Hé-ghen, C. Mac và PH. Ang-ghen (2004) nhắn mạnh về nguồn gốc và bản chất của tôn giáo như sau: Con người làm ra tôn giáo chứ tôn giáo không làm ra con người. Cụ thé là: tôn giáo là sự tự ý thức và tự cảm giác của con người chưa tìm thấy bản thân mình hoặc đã lại đánh mat mình một lan nữa.

Nhưng con người không phải là một sinh vật trừu tượng, an náu đâu đó ở ngoài thé giới. Con người chính là thé giới con người. là nhà nước, là xã hội. Nhà nước ấy, xã hội ay sản sinh ra tôn giáo, từ thé giới quan lộn ngược vi ban thân chúng la thế giới quan lộn ngược.

Tôn giáo là lý luận của thé giới ay, cương yếu bách khoa của nó, là logic đưới hình thức phô cập cia nó. là point đ'hoaneur duy linh luận của nó, là nhiệt tình của nó, là chuân y vẻ mặt đạo đức của nó, là bổ sung trang nghiêm của nó, là căn cử phô biến mà nó dựa vao dé an ủi và biện hộ. Tôn giáo biển bản chất con người thành tính hiện thực áo tưởng, vì bản chất con người không có tính hiện thực thật sự. Do đó, đấu tranh chống tôn giáo là gián tiếp đấu tranh chong thé giới mà lạc thú tinh than của nó là tôn giáo.

Sự nghéo nan của tôn giáo vừa là biểu hiện của sự nghẻo nản hiện thực, vừa là sự phản kháng chống sự nghẻo nản hiện thực ay. Tôn giáo là tiếng thé dai cla chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, cũng giống như nó là tỉnh than của những trật tự không có tinh thân. Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân (tr. GO Việt Nam nhiều người thường dùng chữ “dao” dé chi một tôn giáo hoặc một tập đoàn người có cùng một tín ngưỡng, tôn giáo.

Theo Lê Thanh Bình — Đỗ Thanh Hải (2012), “ton giáo là một hệ thống những niềm tin, nghỉ lé và biểu tượng dan dat lời r- =.% ` ^ ' + P £ ^ -¢ , os a = 4 49 noi, suy nghi và hành động của những cá nhân chap nhận giáo by của tôn giáo” (tr. Pháp lệnh Tin ngưỡng tôn giáo của Uy ban Thường vụ Quốc hội khóa XI nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành năm 2004 công nhận một tô chức tôn giáo khi có đủ 5 điều kiện sau: a) Là tô chức của những người có cùng tín ngưỡng, có giáo lý, giáo luật, lễ nghĩ không trai với thuân phong, mỹ tục, lợi ích của dan tộc; b) Có hiến chương, điều lệ thể hiện tôn chỉ, mục dich, đường hướng hành đạo gắn bó với dán tộc và không trái với quy định của pháp luật; e) Có đăng ky hoạt động tôn giáo và hoạt động tôn gido ồn định; d) Có trụ sở, tổ chức và người đại điện hợp pháp: đ) Có tên gọi không trùng với tên gọi của tổ chức tôn giáo đã được cơ quan nhà nước có thâm quyền công nhận. Luật tín ngưỡng, tôn giáo được Quốc hội khóa XIV thông qua ngày 18/11/2016 định nghĩa: *Tón giáo là niềm tin của con người ton tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lé nghỉ và tổ chức" (Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2017). Theo một số quan điểm và định nghĩa nêu trên, khi được coi là một tôn giáo ít nhất nó phải hội tụ 3 yếu to cơ bản: Thứ nhất, có ý thức tôn giáo (gồm tâm lý, tình cảm, niém tin và hệ tư tưởng tôn giáo).

Dây là yếu tô quan trọng nhất của một tôn giáo; Thứ hai, cô giáo thuyết (tức hệ thong giáo lý, giáo luật, nghỉ lễ,.); Thứ ba, có tô chức giáo hội, tăng đoàn và những người hoạt động tôn giáo chuyên nghiệp. Trong luận án nay, tac giả sử dung khái niệm Tôn giáo theo Luật tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 dé làm phương tiện và công cụ nghiên cứu về các chính sách tôn giáo của chính quyền các chúa Nguyễn ở Dang Trong. Chính sách tôn giáo Chính sách tôn giáo bao gồm những quy chế. quy phạm pháp luật, quan điểm, chủ trương, đường lỗi tôn giáo của t6 chức nhà nước, của những người đứng đầu nha nước đề ra trong việc quản lý và điều hành quốc gia.

Khái niệm “Chinh sách tôn giáo ” trong luận án này được dùng để chi những quy định của nhà nước đối với 10 tôn giáo nhằm điều chỉnh, hướng dẫn các hành vi, hoạt động tôn giáo của tô chức hoặc cá nhân dién ra theo quy định của chính quyền nhà nước. Chính sách tôn giáo của các chúa Nguyễn là những quan điểm, chú trương, đường lối, quy định vẻ tôn giáo của từng vị chúa trên cương vị nắm quyền của mình nhằm điều chỉnh, hướng dẫn các hành vi, hoạt động tôn giáo của tô chức hoặc cá nhân điển ra theo quy định của phủ chúa Nguyễn. Chính sách tôn giáo của chính quyền Đàng Trong được thê hiện chủ yếu thông qua các chiếu, chỉ, lệnh, sắc,. đo các chúa Nguyễn ban hành và thực thi, biéu hiện thái độ ứng xử của các chúa Nguyễn đối với các tôn giáo.

Ba-la-mon giáo Ba-la-mon giáo được hình thành ở Án Độ thời cô đại. Ba-la-mon là từ phiên âm theo tiếng Phạn của thuật ngữ Brahma. Ba-la-mon giáo được hình thành trên cơ sở của Veda giáo. Kinh điển của Ba-la-mon giáo chủ yêu được thẻ hiện trong các bộ kinh Veda (gồm Rig Veda, Yajur Veda, Atharva Veda), Brahmanas (kinh Ba-la- mon), Upannishad,.

Đạo Ba-la-mon thờ 3 vi thần tôi thượng: Brahma là thần sáng tạo, được gọi là Pang Tối Cao, linh hôn của vũ trụ; Vishnu là than bảo tồn; Shiva là than hủy điệt, tranh đấu. Bên cạnh đó, Ba-la-mon giáo còn thờ các vị thần khác như than Sam (Indra), thần Mặt Trời (Surya), thần Mặt Trăng (Mosa), than Lửa (Agni), thần Gió (Vayu), than Không Trung (Varuna),. Theo lịch sử phát triển, Ba-la-mon giáo phân thành nhiều chỉ phái, trong đó có những phái lớn như Vishnu giáo. Shiva giáo, Vedanta giáo, Yoga giáo.

Ở Việt Nam, người Champa tiếp thu chủ yếu là Shiva giáo. Đạo giáo Đạo giáo còn được gọi là Lão giáo, Đạo Lão, Dạo Hoàng Lão hay Đạo Lão Trang, ra đời từ thời cô đại ở Trung Quốc. Hiéu theo chiết tự, chữ Đạo là một danh từ triết học nguyên nghĩa là "con đường”. Nhưng khi ở trong Đạo giáo nó được mang nghĩa là "phương tiện", “nguyén lí".

Nếu Đạo 1a ban chất của vũ trụ thì Dire là sự cầu tạo và tồn tại của vũ trụ. Đạo giáo la tôn giáo thờ “Dao” và tôn Lão Tử làm giáo chủ, coi ông là hóa thân của “Bao”. Đạo giáo là tôn giáo đa than, thờ Ngọc Hoàng Thượng Dé, kế đến 11 là Thai Thượng Lão Quân và một hệ thống than tiên nhiều ít tùy theo quy định của từng hệ phái khác nhau. Mục dich chủ yếu của tôn giáo giáo này hướng tới “vô vi", tìm cách đẻ trường sinh, diệt ta ma.

Kinh sách của Đạo giáo cơ ban gồm Dao Đức kinh của Lão Tử và Nam Hoa kinh của Trang Tử. Đạo giáo có hệ thống Đạo pháp chỉ tất cả các pháp thuật, thường khái quát thành 3 lĩnh vực gồm các phương thuật luyện dưỡng. thủ quyết dé đạt đến trường sinh bất tử, thành tiên; các phương thuật trừ tà ma, phù chú chữa bệnh; các phương thuật chiêm nghiệm dự trắc như tướng địa, tướng trạch. Nơi hành lễ của Lão giáo gọi là Thiên đình đạo giáo hoặc Đạo quán.

Trong hệ thong tô chức có các chức danh như nguyên si, cao sĩ, cư sĩ, an si,. Người theo Đạo giáo thường tự xưng là đạo sĩ, cư sĩ, chân nhân, đạo nhân. Những tin đồ Dao giáo thường dùng danh xưng Thiên Tôn đẻ biểu thị sự uy linh tối thượng.