Luận văn thạc sĩ chính sách công thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại doanh nghiệp vừa và nhỏ ở nước ta hiện nay

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Đặng Thị Hà Khuyên
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Nhật Quang
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại doanh nghiệp vừa và nhỏ ở nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI CÁC DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ
• 1.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.2. Các lý luận về chính sách bảo hiểm xã hội
• 1.3. Kinh nghiệm của địa phương thực hiện chính sách về bảo hiểm xã hội bắt buộc tại doanh nghiệp vừa và nhỏ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ TẠI THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.1. Khái quát doanh nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hà Nội
• 2.2. Việc tổ chức thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hà Nội
• 2.3. Đánh giá kết quả thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hà Nội hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ TẠI THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.1. Định hướng hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại doanh nghiệp vừa và nhỏ
• 3.2. Các giải pháp hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp vừa và nhỏ hiện nay
• 3.3. Kiến nghị đối với thành phố Hà Nội về thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp vừa và nhỏ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận và thực tiễn về thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ

Phần này trình bày các khái niệm cơ bản liên quan đến chính sách bảo hiểm xã hội và bảo hiểm xã hội bắt buộc. Bảo hiểm xã hội được định nghĩa là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do các rủi ro như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết. Chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc là quy định pháp lý yêu cầu các doanh nghiệp và người lao động tham gia đóng góp vào quỹ bảo hiểm xã hội. Phần này cũng đề cập đến các lý luận về chính sách bảo hiểm xã hội và kinh nghiệm thực tiễn từ các địa phương trong việc thực hiện chính sách này tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

1.1. Các khái niệm cơ bản

Bảo hiểm xã hội là một hình thức bảo hiểm do nhà nước tổ chức và quản lý, nhằm đảm bảo ổn định cuộc sống của người lao động và gia đình họ khi gặp rủi ro. Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2018, BHXH được định nghĩa là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do các nguyên nhân như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết. Chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc là quy định pháp lý yêu cầu các doanh nghiệp và người lao động tham gia đóng góp vào quỹ bảo hiểm xã hội, nhằm đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ của cả hai bên.

1.2. Lý luận về chính sách bảo hiểm xã hội

Các lý luận về chính sách bảo hiểm xã hội tập trung vào vai trò của BHXH trong việc đảm bảo an sinh xã hội và ổn định kinh tế. BHXH không chỉ là công cụ bảo vệ người lao động mà còn góp phần giảm bớt gánh nặng cho nhà nước trong việc hỗ trợ người dân khi gặp rủi ro. Luật Lao động và Luật Bảo hiểm xã hội là hai văn bản pháp lý quan trọng điều chỉnh việc thực hiện chính sách BHXH tại Việt Nam. Các lý luận này cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc mở rộng phạm vi bao phủ BHXH đến các doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế.

II. Thực trạng thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hà Nội

Phần này phân tích thực trạng thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ trên địa bàn thành phố Hà Nội. Các doanh nghiệp này chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế địa phương, nhưng việc thực hiện chính sách BHXH vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều doanh nghiệp chưa tuân thủ đầy đủ các quy định về đóng BHXH cho người lao động, dẫn đến tình trạng trốn đóng, nợ đọng BHXH. Phần này cũng đánh giá kết quả thực hiện chính sách BHXH tại các doanh nghiệp này, đồng thời chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trong quá trình thực thi.

2.1. Khái quát doanh nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hà Nội

Các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hà Nội chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế địa phương, đóng góp đáng kể vào GDP và tạo việc làm cho người lao động. Tuy nhiên, quy mô nhỏ và nguồn lực hạn chế khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tuân thủ các quy định về bảo hiểm xã hội bắt buộc. Theo Nghị định 39/2018/NĐ-CP, các doanh nghiệp này được phân loại dựa trên số lượng lao động và doanh thu, nhưng việc thực hiện chính sách BHXH vẫn còn nhiều bất cập.

2.2. Việc tổ chức thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp vừa và nhỏ

Việc tổ chức thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Hà Nội gặp nhiều khó khăn. Nhiều doanh nghiệp chưa tuân thủ đầy đủ các quy định về đóng BHXH cho người lao động, dẫn đến tình trạng trốn đóng, nợ đọng BHXH. Nguyên nhân chính là do ý thức của một số chủ doanh nghiệp chưa nghiêm túc, hoặc gặp khó khăn trong sản xuất kinh doanh. Bên cạnh đó, nhận thức của người lao động về quyền lợi BHXH cũng còn hạn chế, khiến họ không đòi hỏi quyền lợi của mình một cách đầy đủ.

III. Định hướng và các giải pháp hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại doanh nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hà Nội

Phần này đề xuất các định hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ trên địa bàn thành phố Hà Nội. Các giải pháp tập trung vào việc nâng cao nhận thức của chủ doanh nghiệp và người lao động về quyền lợi và nghĩa vụ BHXH, đồng thời tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra để đảm bảo việc tuân thủ các quy định pháp luật. Phần này cũng đề xuất các kiến nghị cụ thể đối với thành phố Hà Nội trong việc thực hiện chính sách BHXH tại các doanh nghiệp này.

3.1. Định hướng hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc

Để hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc, cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức của chủ doanh nghiệp và người lao động về quyền lợi và nghĩa vụ BHXH. Các chính sách mới cần được hướng dẫn kịp thời để tránh tình trạng lúng túng trong quá trình thực thi. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra để đảm bảo việc tuân thủ các quy định pháp luật, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

3.2. Các giải pháp hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội

Các giải pháp hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc bao gồm việc tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật về BHXH, nâng cao ý thức chấp hành quy định của chủ doanh nghiệp và người lao động. Các cơ quan BHXH cần phối hợp với UBND xã, phường, thị trấn và các đơn vị liên quan để triển khai đồng bộ các giải pháp căn bản. Đồng thời, cần xây dựng các chính sách hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ để giảm bớt gánh nặng chi phí khi thực hiện chính sách BHXH.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khối doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam, sử dụng trên 50% tổng lực lượng lao động xã hội và đóng góp tạo ra khoảng 65% việc làm mới trên thị trường. Mặc dù giữ vị trí xung kích trong phát triển kinh tế, việc thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại khu vực này vẫn đối mặt với nhiều rào cản nghiêm trọng. Tình trạng nợ đọng, chậm đóng và trốn đóng bảo hiểm xã hội diễn ra phổ biến, trong đó khối doanh nghiệp ngoài nhà nước chiếm tới 48,2% tổng số nợ toàn ngành, gây tổn hại trực tiếp đến quyền lợi hợp pháp của người lao động.

Nghiên cứu tập trung làm sáng tỏ cơ sở lý luận và đánh giá toàn diện thực trạng thực thi chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ trên địa bàn thành phố Hà Nội. Mục tiêu cụ thể là phân tích mức độ tuân thủ quy định pháp luật của người sử dụng lao động, nhận thức của người lao động đối với các chế độ an sinh, đồng thời chỉ ra những điểm nghẽn trong công tác quản lý nhà nước.

Phạm vi nghiên cứu được xác định tại không gian thành phố Hà Nội, sử dụng dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2016–2018 và nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập từ cuộc khảo sát thực địa chuyên sâu vào tháng 7 năm 2019. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp căn cứ khoa học giúp các cơ quan quản lý nâng cao tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội hướng tới mục tiêu an sinh toàn dân, kéo giảm tỷ lệ vi phạm nghĩa vụ đóng bảo hiểm xuống dưới 5% và bảo đảm cân đối nguồn quỹ an sinh xã hội trong dài hạn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết an sinh xã hội hiện đại kết hợp với nguyên tắc đóng - hưởng cốt lõi. Theo nguyên tắc này, bảo hiểm xã hội bắt buộc là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp các biến cố làm suy giảm hoặc mất khả năng lao động (như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc qua đời) trên cơ sở đóng góp tài chính định kỳ vào quỹ bảo hiểm chung. Quỹ an sinh xã hội hoạt động độc lập với ngân sách nhà nước, dựa trên sự đóng góp của ba bên: người lao động, người sử dụng lao động và sự hỗ trợ, bảo trợ pháp lý từ Nhà nước.

Nghiên cứu áp dụng mô hình chu trình thực thi chính sách công bao gồm năm giai đoạn kế tiếp: xây dựng kế hoạch triển khai; phổ biến, tuyên truyền chính sách; phân công, phối hợp tổ chức thực hiện; đôn đốc kiểm tra, giám sát; và tổng kết đánh giá kết quả thực thi. Hệ thống khái niệm chính bao gồm:

• Doanh nghiệp vừa và nhỏ được phân định theo Nghị định số 39/2018/NĐ-CP (quy định doanh nghiệp siêu nhỏ có không quá 10 lao động tham gia bảo hiểm xã hội, doanh nghiệp nhỏ có từ trên 10 đến 50 lao động, doanh nghiệp vừa có từ trên 50 đến 100 lao động trong khu vực thương mại - dịch vụ).
• Năm chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc theo Luật Bảo hiểm xã hội gồm: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất.
• Cơ chế quản lý quỹ an sinh xã hội đa tầng, bảo đảm tính chia sẻ rủi ro cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2016–2018 của Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội, Niên giám thống kê và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan.

Về dữ liệu sơ cấp, tác giả tiến hành điều tra xã hội học với cỡ mẫu 182 phiếu khảo sát hợp lệ, bao gồm 5 người sử dụng lao động (chiếm tỷ lệ khoảng 3%) và 177 người lao động (chiếm tỷ lệ khoảng 97%). Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện được áp dụng tại 5 doanh nghiệp đại diện trên địa bàn Hà Nội, gồm 4 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thương mại - dịch vụ (tương đương 80% số doanh nghiệp) và 1 doanh nghiệp thuộc lĩnh vực sản xuất (tương đương 20% số doanh nghiệp). Cơ cấu mẫu phân theo vị trí công tác ghi nhận 102 người làm việc trong khối sản xuất (chiếm 57,6%) và 75 người làm việc trong khối thương mại - dịch vụ (chiếm 42,3%). Về giới tính, có 98 lao động nam (chiếm khoảng 55%) và 79 lao động nữ (chiếm khoảng 44%).

Phương pháp phân tích thống kê mô tả và mã hóa dữ liệu trên phần mềm Microsoft Excel được lựa chọn vì tính chính xác, trực quan, phù hợp để đo lường mức độ hiểu biết chính sách, tần suất hưởng chế độ và đánh giá sự hài lòng của các nhóm đối tượng khảo sát. Dòng thời gian khảo sát thực địa hoàn tất vào tháng 7 năm 2019 giúp phản ánh kịp thời các tác động sau khi Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi có hiệu lực đầy đủ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ trên địa bàn Hà Nội ghi nhận những phát hiện nổi bật sau:

Thứ nhất, mức độ hiểu biết về quyền lợi an sinh của người lao động còn hạn chế. Có tới 40% người lao động được khảo sát không nắm rõ quy định chi tiết về thời gian và định mức hưởng chế độ ốm đau. Khi bị ốm nhẹ, phần lớn người lao động lựa chọn phương án sử dụng ngày phép năm hoặc nghỉ không lương do tâm lý ngại làm thủ tục xác nhận tại các cơ sở y tế có thẩm quyền.

Thứ hai, việc thụ hưởng chế độ thai sản đạt tỷ lệ 100% đối với lao động nữ tham gia bảo hiểm xã hội, tuy nhiên thời gian nghỉ thực tế bị rút ngắn đáng kể. Tại các doanh nghiệp quy mô nhỏ, do hạn chế về nhân sự thay thế và lo ngại nguy cơ mất vị trí làm việc, đa số lao động nữ không thể nghỉ trọn vẹn thời gian 6 tháng theo luật định. Ngược lại, lao động nam hầu như chưa quan tâm hoặc chưa tận dụng tối đa chế độ nghỉ từ 5 đến 14 ngày khi vợ sinh con.

Thứ ba, sự phân hóa rõ nét về rủi ro nghề nghiệp giữa các khối ngành. Khối doanh nghiệp sản xuất (chiếm 57,6% mẫu khảo sát) đối mặt với nguy cơ tai nạn lao động cao hơn nhưng sự hỗ trợ đồng chi trả ngoài nguồn quỹ bảo hiểm xã hội từ phía chủ doanh nghiệp hầu như không đáng kể. Trong khi đó, khối thương mại - dịch vụ (chiếm 42,3% mẫu) ghi nhận nhiều bệnh lý văn phòng phát sinh thường xuyên nhưng chưa được đưa vào danh mục bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm chi trả.

Thứ tư, 100% chủ doanh nghiệp khảo sát khẳng định đã nộp bảo hiểm cho nhân sự chính thức, song đều bày tỏ quan ngại sâu sắc về gánh nặng chi phí. Quy định tính mức đóng bảo hiểm xã hội dựa trên tổng tiền lương, phụ cấp và các khoản bổ sung khác từ ngày 1/1/2018 đã làm gia tăng đáng kể chi phí vận hành, đặc biệt đối với các đơn vị thâm dụng nhiều lao động.

Thảo luận kết quả

Thực trạng vi phạm và nợ đọng bảo hiểm xã hội bắt nguồn từ sự thiếu hụt chế tài xử lý đủ mạnh. Khung xử phạt vi phạm hành chính trước đây với mức phạt tiền tối đa không quá 30 triệu đồng đối với hành vi trốn đóng bảo hiểm chưa đủ sức răn đe. Nhiều doanh nghiệp chấp nhận chịu phạt hoặc trả lãi suất chậm nộp do mức lãi suất này vẫn thấp hơn chi phí huy động vốn vay từ các tổ chức tín dụng. Cơ quan bảo hiểm xã hội địa phương chưa có đầy đủ thẩm quyền thanh tra, xử phạt trực tiếp mà chủ yếu thực hiện chức năng nhắc nhở, kiến nghị.

So sánh với các địa bàn kinh tế trọng điểm khác, báo cáo thực tiễn cho thấy bài toán tương đồng:

• Tại tỉnh Quảng Ninh, mặc dù tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế đạt 93,6% dân số với 224.353 người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, tổng số nợ đọng bảo hiểm vẫn ở mức 116,1 tỷ đồng (trong đó nợ kéo dài chiếm tới 86,98 tỷ đồng).
• Tại thành phố Hồ Chí Minh, trong tổng số 171.655 doanh nghiệp đăng ký, có tới 56,49% doanh nghiệp hoạt động thua lỗ; nhiều đơn vị cố tình trốn đóng dẫn đến các khoản nợ kéo dài hàng chục tỷ đồng, điển hình như vụ việc nợ hơn 12,7 tỷ đồng tại Công ty Cổ phần Xây dựng Công nghiệp Descon.

Dữ liệu nghiên cứu thực trạng nợ đọng có thể được mô hình hóa hiệu quả thông qua biểu đồ tròn so sánh tỷ trọng nợ theo thành phần kinh tế (doanh nghiệp ngoài quốc doanh chiếm 48,2%, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 32,4%, doanh nghiệp nhà nước chiếm 19,4%) và bảng ma trận đối chiếu quyền lợi 5 chế độ hưởng an sinh để nhà quản lý dễ dàng nhận diện điểm tắc nghẽn chính sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện việc thực thi chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ, hệ thống 4 nhóm giải pháp trọng tâm cần được triển khai đồng bộ:

1. Tăng cường chế tài cưỡng chế và trao quyền thanh tra độc lập: Quốc hội và Chính phủ cần sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật nhằm trao quyền xử phạt vi phạm hành chính trực tiếp cho cơ quan Bảo hiểm xã hội; đồng thời chỉ đạo cơ quan công an phối hợp xử lý nghiêm các hành vi trốn đóng bảo hiểm theo Điều 216 Bộ luật Hình sự. Mục tiêu đặt ra là kéo giảm tỷ lệ trốn đóng bảo hiểm xã hội tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ xuống dưới 5% trong giai đoạn 2020–2025. Chủ thể thực hiện: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bảo hiểm xã hội Việt Nam, cơ quan Tòa án và Viện Kiểm sát các cấp.

2. Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và tinh gọn quy trình hành chính: Nâng cấp toàn diện hệ thống cổng thông tin điện tử bhxhhn.vn, triển khai nộp và xử lý hồ sơ hưởng các chế độ ốm đau, thai sản trực tuyến 100%. Rút ngắn thời gian thẩm định và chi trả quyền lợi xuống dưới 5 ngày làm việc kể từ khi tiếp nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Thời gian hoàn thành trong giai đoạn 2020–2022. Chủ thể thực hiện: Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội.

3. Mở rộng mạng lưới tuyên truyền và tư vấn pháp lý cơ sở: Phối hợp chặt chẽ với Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội (HANOISME) tổ chức các hội thảo tập huấn chuyên sâu hàng quý cho đội ngũ cán bộ quản lý và nhân sự; công khai minh bạch danh sách các đơn vị nợ đọng bảo hiểm kéo dài trên các phương tiện truyền thông. Mục tiêu đạt 90% người lao động nắm vững quyền lợi bảo hiểm vào năm 2023. Chủ thể thực hiện: HANOISME, Liên đoàn Lao động thành phố Hà Nội và UBND các quận, huyện.

4. Xây dựng chính sách ưu đãi tài chính và giãn tiến độ đóng nộp: Ban hành cơ chế hỗ trợ giảm mức đóng vào quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp cho các doanh nghiệp siêu nhỏ có môi trường làm việc an toàn; cung cấp các gói tín dụng vi mô hỗ trợ doanh nghiệp duy trì đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động trong các giai đoạn khủng hoảng thị trường đến năm 2025. Chủ thể thực hiện: UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Sở Tài chính và Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Hà Nội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và hệ thống Bảo hiểm xã hội: Cung cấp bức tranh thực chứng về hành vi tuân thủ chính sách của khối doanh nghiệp vừa và nhỏ trên địa bàn thủ đô. Dữ liệu luận văn giúp cơ quan quản lý thiết kế các chiến lược thanh tra chuyên ngành, phân bổ nguồn lực kiểm tra trọng điểm và hoàn thiện các quy định hướng dẫn nghiệp vụ thu nợ an sinh xã hội.

2. Lãnh đạo doanh nghiệp và giám đốc nhân sự (HR): Giúp chủ sử dụng lao động nhận thức đầy đủ trách nhiệm xã hội và rủi ro pháp lý nếu vi phạm nghĩa vụ bảo hiểm. Cung cấp căn cứ thực tế để xây dựng hệ thống thang bảng lương, hoạch định quỹ chi phí tiền lương và tối ưu hóa các khoản đóng góp an sinh đúng quy định pháp luật.

3. Cán bộ Công đoàn và đại diện người lao động: Trang bị cơ sở dữ liệu về các lỗ hổng nhận thức và rào cản chi trả chế độ ốm đau, thai sản. Tổ chức Công đoàn có thể sử dụng thông tin này làm bằng chứng thương lượng trong các thỏa ước lao động tập thể, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho đoàn viên.

4. Giảng viên, nghiên cứu viên và học viên cao học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo học thuật giá trị thuộc chuyên ngành Chính sách công, Luật Kinh tế và Quản trị nhân lực. Bộ công cụ khảo sát và khung phân tích thực thi chính sách trong luận văn có thể kế thừa cho các nghiên cứu an sinh xã hội ở quy mô rộng hơn.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp vừa và nhỏ được phân loại dựa trên những tiêu chí nào để xác định nghĩa vụ bảo hiểm xã hội? Theo Nghị định số 39/2018/NĐ-CP, doanh nghiệp vừa và nhỏ được phân loại dựa trên tiêu chí quy mô vốn hoặc số lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm. Trong lĩnh vực thương mại - dịch vụ, doanh nghiệp siêu nhỏ có không quá 10 lao động, doanh nghiệp nhỏ có từ trên 10 đến 50 lao động, và doanh nghiệp vừa có từ trên 50 đến 100 lao động. Mọi doanh nghiệp có sử dụng lao động theo hợp đồng đều phải đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc theo luật định.

Căn cứ tiền lương tháng đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc có sự thay đổi ra sao từ năm 2018? Theo Luật Bảo hiểm xã hội, từ ngày 1/1/2018, tiền lương tháng đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc bao gồm mức lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác được thỏa thuận ghi trong hợp đồng lao động theo quy định của pháp luật. Quy định mới này mở rộng đáy thu bảo hiểm so với trước đây, yêu cầu doanh nghiệp phải kê khai sát với thu nhập thực tế của người lao động.

Lao động nữ tại doanh nghiệp vừa và nhỏ cần đáp ứng điều kiện gì để nhận trợ cấp thai sản khi sinh con? Lao động nữ sinh con phải đóng bảo hiểm xã hội từ đủ 6 tháng trở lên trong thời gian 12 tháng trước khi sinh con. Mức hưởng chế độ thai sản một tháng bằng 100% mức bình quân tiền lương tháng đóng bảo hiểm xã hội của 6 tháng liền kề trước khi nghỉ việc, kèm theo khoản trợ cấp một lần cho mỗi con bằng 2 lần mức lương cơ sở tại tháng sinh.

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng nợ đọng bảo hiểm xã hội kéo dài tại các doanh nghiệp ngoài nhà nước là gì? Tình trạng nợ đọng bắt nguồn từ áp lực cân đối dòng tiền trong sản xuất kinh doanh, sự thiếu ý thức trách nhiệm xã hội của một số chủ doanh nghiệp và việc chế tài xử phạt hành chính trước đây còn nhẹ (mức tối đa không quá 30 triệu đồng). Ngoài ra, cơ quan bảo hiểm xã hội thiếu quyền hạn cưỡng chế xử phạt trực tiếp khiến tính răn đe chưa cao.

Tổ chức Công đoàn cơ sở giữ vai trò gì trong việc giám sát thực thi bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp? Công đoàn cơ sở đóng vai trò đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động thông qua việc tham gia xây dựng thang bảng lương, giám sát người sử dụng lao động trích nộp bảo hiểm xã hội hàng tháng và hỗ trợ người lao động hoàn thiện hồ sơ thanh toán các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động kịp thời.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chu trình thực thi chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động tại khối doanh nghiệp vừa và nhỏ.
• Phân tích thực chứng tại thành phố Hà Nội chỉ ra rằng 100% doanh nghiệp khảo sát đã tham gia bảo hiểm xã hội nhưng có tới 40% người lao động chưa nắm rõ quyền lợi về chế độ ốm đau, đồng thời thời gian nghỉ thai sản thực tế của lao động nữ bị cắt giảm do áp lực công việc.
• Thực trạng nợ đọng an sinh tại khối doanh nghiệp ngoài nhà nước vẫn ở mức cao (chiếm 48,2% tổng số nợ) do chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe và thiếu cơ chế cưỡng chế trực tiếp từ cơ quan thu.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá gồm tăng nặng chế tài hình sự theo Điều 216 Bộ luật Hình sự, chuyển đổi số quy trình giải quyết hồ sơ qua cổng điện tử, mở rộng tư vấn pháp lý và ban hành gói ưu đãi tài chính cho doanh nghiệp siêu nhỏ.
• Định hướng tiếp theo trong giai đoạn 2020–2025 đòi hỏi sự phối hợp liên ngành giữa Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội, tổ chức HANOISME và Liên đoàn Lao động nhằm kiểm soát chặt chẽ nghĩa vụ đóng nộp. Hãy chủ động liên hệ và đồng hành cùng cơ quan bảo hiểm xã hội địa phương để bảo vệ nền tảng an sinh vững chắc cho người lao động.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI CÁC DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ 1. Các khái niệm cơ bản 1. Bảo hiểm xã hội và chính sách bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm BHXH Bảo hiểm là những quan hệ kinh tế gắn liền với quá trình hình thành, phân phối và sử dụng các quỹ tập trung - quỹ bảo hiểm - nhằm xử lý các rủi ro, các biến cố.

Bảo hiểm bảo đảm cho quá trình tái sản xuất và đời sống của xã hội được diễn ra bình thường. Bảo hiểm là biện pháp chia sẻ rủi ro của một người hay của số một ít người cho cả cộng đồng những người có khả năng gặp rủi ro cùng loại; bằng cách mỗi người trong cộng đồng góp một số tiền nhất định vào một quỹ chung và từ quỹ chung đó bù đắp thiệt hại cho thành viên trong cộng đồng không may bị thiệt hại do rủi ro đó gây ra. Bảo hiểm có các hình thức khác nhau như: BHXH, bảo hiểm y tế, bảo hiểm kinh doanh và bảo hiểm thương mại. BHXH là một trong những hình thức của bảo hiểm.

BHXH là loại hình bảo hiểm do nhà nước tổ chức và quản lý nhằm thỏa mãn các nhu cầu vật chất ổn định cuộc sống của người lao động và gia đình họ khi gặp những rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động. Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hộicủa Việt Nam 2018 cũng định nghĩa BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH. Công ước Geneve 1952 của Tổ chức lao động quốc tế ILO khuyến nghị hệ thống các chế độ BHXH bao gồm: chăm sóc y tế; trợ cấp ốm đau; trợ cấp thất nghiệp; trợ cấp tuổi già; trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp; trợ cấp gia đình; trợ cấp sinh sản; trợ cấp tàn phế; và trợ cấp cho người bị mất người nuôi dưỡng. Tại Việt Nam, BHXH thực hiện chế độ như sau: 1.

BHXH bắt buộc bao gồm các chế độ: ốm đau; thai sản; tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; hưu trí; tử tuất. BHXH tự nguyện bao gồm các chế độ: hưu trí; tử tuất. Bảo hiểm thất nghiệp bao gồm các chế độ: trợ cấp thất nghiệp; hỗ trợ học nghề; hỗ trợ tìm việc làm. BHXH hoạt động dựa trên nguồn quỹ BHXH, bao gồm: người sử dụng lao động đóng góp; người lao động đóng góp một phần tiền lương của mình, thu từ các đối tượng tham gia BHXH tự nguyện; và nhà nước đóng góp và hỗ trợ.

Có thể nói, BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm khoản thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm do những rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội. Lịch sử phát triển của BHXH Trên thế giới, hệ thống an sinh, BHXH ra đời khá sớm. Ngay từ những năm 1850, hệ thống BHXH đầu tiên đã được thiết lập tại nước Phổ (nay là Cộng hòa Liên bang Đức), với sự tham gia của giới thợ trong bảo hiểm ốm đau, sau đó đã thu hút được mọi tầng lớp xã hội và mở rộng ra các trường hợp khác. Từ kinh nghiệm của Công hòa Liên bang Đức, hoạt động BHXH đã lan dần ra châu Âu vào đầu thế kỷ XX, sau đó đến các nước Mỹ Latin rồi Mỹ, Canada vào những năm 30 của thế kỷ XX.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, BHXH tiếp tục là chính sách công bảo đảm an sinh xã hội mang tính chất cộng đồng đươc áp dụng tại các nước giành được độc lập tại châu Á, châu Phi và vùng Caribe trong nửa cuối thế kỷ XX. [24] BHXH đã và đang trở thành một chính sách quốc tế gắn với vai trò của Tổ chức Lao động quốc tế ILP của Liên Hợp Quốc. Đó là một trong những quyền cơ bản nhất của con người được ghi nhận trong Tuyên ngôn nhân quyền của Liên Hợp Quốc: "Tất cả mọi người với tư cách là thành viên của xã hội có quyền hưởng BHXH, quyền đó được đặt cơ sở trên sự thỏa mãn các quyền về kinh tế - xã hội và văn hóa, nhu cầu cho nhân cách và sự tự do phát triển của con người." Tính đến nay, theo Tổ chức Lao động quốc tế ILO, có khoảng 170 quốc gia trên thế giới thực hiện chính sách BHXH, trong đó có 155 10 quốc gia (chiếm 95%) những chỉ có 63 quốc gia (chiếm 38,6%) thực hiện hình thức bảo hiểm hưu trí, tai nạn lao động, ốm đau, thai sản. Qua đó cho thấy việc thực hiện các hình thức bảo hiểm khác nhau sẽ tùy thuộc vào điều kiện, tình hình kinh tế, chính trị, xã hội cụ thể của mỗi quốc gia.

Bên cạnh đó, xu hướng chung là các quốc gia ngày càng thực hiện đầy đủ hơn các hình thức bảo hiểm, coi đây là giải pháp đảm bảo tốt hơn quyền lợi, trách nhệm của người lao động nói riêng và chính sách ổn định xã hội nói chung trên cơ sở bảo đảm nguyên tắc công bằng, bình đằng, tạo điều kiện thuận lợi để mọi người dân đều có thể tiếp cận, tham gia và hưởng lợi từ chính sách BHXH; tuân thủ nguyên tắc đóng hưởng, bảo đảm tính cân đối, bền vững giữa mức đóng góp và mức hưởng thụ; có sự chia sẻ, hỗ trợ, bổ sung cho nhau giữa các thành viên, giữa các chính sách trong hệ thống BHXH. Tại Việt Nam, Điều 7 Nghị quyết về giành chính quyền toàn quốc và thi hành 10 chính sách lớn của Việt Minh được thông qua tại kỳ họp Quốc dân Đại hội từ ngày 16 đến ngày 17 tháng 8 năm 1945 có viết: “Ban bố Luật Lao động; ngày làm 08 giờ, định lương tối thiểu, đặt xã hội bảo hiểm." Ngay sau khi giành được chính quyền, ngày 3 tháng 11 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ ban hành Sắc lệnh số 54-SL về ấn định các điều kiện cho công chức về hưu trí; ngày 14 tháng 6 năm 1946 ban hành Sắc lệnh số 105-SL quy định về việc cấp hưu bổng và đóng BHXH đối với công chức. Có thể nói, hai văn bản này là hai băn bản đầu tiên quy định về quyền lợi, mức hưởng hưu trí của công chức, khẳng định nguyên tắc đóng - hưởng của BHXH, quy định trách nhiệm bảo hộ của Nhà nước đối với Quỹ BHXH. Phân loại BHXH BHXH có mục đính đặt ra là mọi người sống trong cùng một xã hội có thể cùng san sẻ và giúp đỡ nhau nhiều hơn thông qua BHXH.

BHXH có hai loại: BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. BHXH bắt buộc là loại bảo hiểm mà bắt buộc những người khi tham gia lao động và những người chủ lao động phải đóng. Thường thì chủ doanh nghiệp và người lao động cùng chi trẻ cho loại bảo hiểm này với mức chia người sử dụng lao động phải đóng nhiều hơn. 11 BHXH tự nguyện là loại bảo hiểm không bắt buộc.

Mọi người được lựa chọn có thể mua hoặc không và chọn mua theo khả năng của mình, tùy vào điều kiện thu nhập của cá nhân và gia đình với các mức đóng khác nhau. Các nguyên tắc cơ bản Chính sách BHXH dựa trên năm nguyên tắc cơ bản, bao gồm: Nguyên tắc thứ nhất là mức hưởng BHXH được tính trên cơ sở mức đóng, thời gian đóng BHXH và có chia sẻ giữa những người tham gia BHXH. Người lao động khi có việc làm và khỏe mạnh sẽ đóng góp một phần tiền lương, thu nhập để hỗ trợ bản thân hoặc người khác khi ốm đau, tai nạn, lúc sinh đẻ và chăm sóc con cái, lúc tuổi già để duy trì và ổn định cuộc sống của bản thân và gia đình.[25] Nguyên tắc thứ hai là mức đóng BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp được tính trên cơ sở tiền lương, tiền công của người lao động. Mức đóng BHXH tự nguyện được tính trên cơ sở mức thu nhập do người lao động lựa chọn nhưng mức thu nhập này không thấp hơn mức lương tối thiểu chung.

Nguyên tắc thứ ba là người lao động vừa có thời gian đóng BHXH bắt buộc vừa có thời gian đóng BHXH tự nguyện được hưởng chế độ hưu trí và chế độ tử tuất trên cơ sở thời gian đã đóng BHXH. Nguyên tắc thứ tư là quỹ BHXH được quản lý thống nhất, dân chủ, công khai, minh bạch, được sử dụng đúng mục đích, được hạch toán độc lập theo các quỹ thành phần của BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện và bảo hiểm thất nghiệp. Nguyên tắc thứ năm là việc thực hiện BHXH phải đơn giản, dễ dàng, thuận tiện, bảo đảm kịp thời và đầy đủ quyền lợi của người tham gia BHXH. Doanh nghiệp vừa và nhỏ và thực hiện chính sách BHXH bắt buộc trong doanh nghiệp vừa và nhỏ  Khái niệm Doanh nghiệp vừa và nhỏ, hay còn gọi là doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa là những doanh nghiệp có quy mô nhỏ bé về mặt vốn, lao động hay doanh thu.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể chia thành ba loại cũng căn cứ vào quy mô đó là doanh nghiệp siêu nhỏ (micro), doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa. 12 Theo pháp luật Việt Nam hiện nay, doanh nghiệp vừa và nhỏ là cơ sở kinh doanh đã đăng ký kinh doanh theo quy định pháp luật, được chia thành ba cấp: siêu nhỏ, nhỏ, vừa theo quy mô tổng vốn (tổng nguồn vốn tương đương tổng tài sản được xác định trong bảng cân đối kế toán của doanh nghiệp) hoặc số lao động bình quân năm (tổng nguồn vốn là tiêu chí ưu tiên), cụ thể như sau: Bảng 1.1: Bảng phân loại doanh nghiệp vừa và nhỏ Doanh nghiệp Quy mô Doanh nghiệp nhỏ Doanh nghiệp vừa siêu nhỏ Tổng Tổng nguồn Khu vực Số lao động Số lao động Số lao động nguồn vốn vốn I. Nông, lâm Từ trên 10 Từ trên 20 Từ trên 200 10 người trở 20 tỷ đồng nghiệp và thủy người đến tỷ đồng đến người đến xuống trở xuống sản 200 người 100 tỷ đồng 300 người Từ trên 10 Từ trên 20 Từ trên 200 II. Công nghiệp 10 người trở 20 tỷ đồng người đến tỷ đồng đến người đến và xây dựng xuống trở xuống 200 người 100 tỷ đồng 300 người Từ trên 10 Từ trên 10 Từ trên 50 III.