Chương 1: Một số vấn đề cơ bản về hiệu lực của đạo luật hình sự Chương 2: Các quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam có liên quan đến chế định hiệu lực của đạo luật hình sự và thực tiễn áp dụng Chương 3: Vấn đề hoàn thiện các quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam liên quan đến chế định hiệu lực của đạo luật hình sự 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HIỆU LỰC CỦA ĐẠO LUẬT HÌNH SỰ 1. Khái niệm hiệu lực của đạo luật hình sự và các đặc điểm cơ bản của nó 1. Khái niệm hiệu lực của đạo luật hình sự Trước hết, theo lý luận chung về pháp luật thì “đạo luật hình sự có thể là Bộ luật hình sự hoặc một đạo luật hình sự đơn hành qui định trách nhiệm hình sự đối với một hoặc một số tội phạm nhất định. Bộ luật hình sự được hiểu là Đạo luật hình sự hoàn chỉnh nhất tập hợp đầy đủ các qui phạm pháp luật hình sự”[8, tr.
Như vậy, khi nói tới khái niệm về hiệu lực của Bộ luật hình sự cũng chính là nói tới khái niệm hiệu lực của đạo luật hình sự. Về mặt hình thức thì khái niệm hiệu lực của đạo luật hình sự chưa được qui định cụ thể trong Bộ luật hình sự hiện hành ở nước ta hiện nay. Tuy nhiên, trong khoa học luật hình sự hiện nay có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm này như sau: Theo từ điển luật học của GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa và PGS.TS Lê Thị Sơn thì hiệu lực của đạo luật hình sự là “giá trị thi hành của đạo luật hình sự theo không gian và thời gian (đạo luật hình sự được áp dụng cho những hành vi phạm tội xảy ra khi nào, ở đâu, do ai thực hiện)” [24]. Theo PTS Võ Khánh Vinh thì “Hiệu lực của đạo luật hình sự là sự hoạt động hiện thực của những quy phạm pháp luật được thể hiện trong đạo luật đó, là sự biểu hiện trong thực tế năng lượng pháp lý của chúng.
Sự hoạt động hiện thực, sự biểu hiện trong thực tế năng lượng pháp lý đó của các quy phạm của đạo luật hình sự được khái quát bằng khái niệm hiệu lực pháp lý của đạo luật hình sự. Khái niệm hiệu lực của đạo luật hình sự về cơ bản bao 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hàm hiệu lực của đạo luật về không gian và hiệu lực của đạo luật về thời gian, tức là khía cạnh làm sáng tỏ các giới hạn về không gian và thời gian về thời gian của việc áp dụng đạo luật hình sự” [39, tr.TSKH Lê Văn Cảm đưa ra định nghĩa về khái niệm hiệu lực của Đạo luật hình sự:”Hiệu lực của đạo luật hình sự là thời điểm áp dụng một hoặc nhiều quy phạm (chế định) cụ thể của luật hình sự đối với hành vi phạm tội tương ứng được thực hiện bởi chủ thể nhất định trên một lãnh thổ nào đó và trong một thời gian nào đó” [16, tr. Từ những quan điểm khoa học kể trên về hiệu lực của đạo luật hình sự, chúng tôi có thể đưa ra quan điểm của mình về khái niệm này như sau: Hiệu lực của đạo luật hình sự là sự biểu hiện năng lượng pháp lý của một hoặc nhiều qui phạm cụ thể được qui định cụ thể trong Bộ luật hình sự đối với tội phạm xảy ra trong thực tế trên một lãnh thổ nào đó và trong một khoảng thời gian nào đó. Các đặc điểm cơ bản về hiệu lực của đạo luật hình sự Từ khái niệm hiệu lực của đạo luật hình sự nêu trên cho thấy, các đặc điểm chính của nó là: Thứ nhất, hiệu lực của đạo luật hình sự biểu hiện năng lượng pháp lý của một hoặc nhiều quy phạm pháp luật cụ thể.
Bởi lẽ, Bộ luật hình sự thể hiện những tư tưởng, những quan điểm cơ bản về chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta; do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành, theo trình tự, thủ tục nhất định; và việc áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự này cũng do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền áp dụng theo đúng quy định của pháp luật; các quy phạm pháp luật được quy định trong Bộ luật hình sự được mọi người tôn trọng chấp hành, khi có hành vi vi phạm các quy định 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được quy định trong Bộ luật này có thể phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Trong khái niệm hiệu lực của đạo luật hình sự mà chúng tôi đưa ra ở trên, chúng tôi đã sử dụng khái niệm“năng lượng pháp lý”. Thuật ngữ năng lượng là thuật ngữ thường được sử dụng trong khoa học tự nhiên. Nó nói đến khả năng làm thay đổi trạng thái hoặc thực hiện công năng lên một hệ vật chất.
Còn năng lượng pháp lý mà chúng tôi muốn nói đến ở đây, nó thể hiện khả năng, sức lan tỏa, sức mạnh từ bên trong của chính các quy phạm pháp luật cũng như ý thức chấp hành pháp luật của các chủ thể tham gia vào các quan hệ pháp luật. Qua khái niệm này chúng tôi cũng muốn nói đến quy luật về bảo toàn năng lượng trong vật lý học “năng lượng không tự nhiên sinh ra cũng không tự nhiên mất đi mà nó chỉ chuyển hóa từ dạng này sang dạng khác” cũng giống như những giá trị thực, ý nghĩa thực của các quy phạm pháp luật không thay đổi nó chỉ biến đổi các quy phạm pháp luật từ dạng này sang dạng khác để phù hợp với các điều kiện khách quan ở mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn và mỗi quốc gia khác nhau. Thứ hai, một hoặc nhiều quy phạm cụ thể được quy định tại một hoặc nhiều điều (khoản) tương ứng của pháp luật hình sự thực định. Đặc điểm này thể hiện, chỉ có pháp luật hình sự thực định mới có các quy định pháp luật hình sự mà không có trong các quy định pháp luật khác.
Tất cả các chủ thể khi áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự chỉ được căn cứ vào các quy định trong Bộ luật hình sự và các văn bản pháp luật hình sự khác hướng dẫn, giải thích các quy định trong Bộ luật hình sự. Thứ ba, có hành vi xảy ra trong thực tế được coi là tội phạm theo qui định của Bộ luật hình sự. Điều này có nghĩa, hành vi sảy ra trong thực tế tương ứng với hành vi quy định trong pháp luật hình sự được coi là tội phạm. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ tư, quy định trong đạo luật hình sự được áp dụng đối với tội phạm thực hiện trên một lãnh thổ nào đó.
Thứ năm, quy định trong đạo luật hình sự được áp dụng trong thời gian mà thời hiệu để cơ quan Nhà nước có thẩm quyền truy cứu trách nhiệm hình sự chủ thể của tội phạm theo luật định vẫn còn. Nội hàm khoa học của phạm trù “hiệu lực hồi tố” của đạo luật hình sự 1. Khái niệm “hiệu lực hồi tố của đạo luật hình sự” Hiệu lực hồi tố là một dạng hiệu lực pháp luật của văn bản quy phạm pháp luật. Theo từ điển pháp luật thì hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật là được coi là “tính bắt buộc thi hành của văn bản quy phạm pháp luật trong một giai đoạn nhất định, trên một không gian nhất định và với những chủ thể pháp luật nhất định” [38].
Hiệu lực hồi tố là “hiệu lực trở về trước của một văn bản quy phạm pháp luật trước cả ngày văn bản đó được ban hành, tức là các quy định của văn bản pháp luật đó được áp dụng với cả những hành vi, sự kiện đã xảy ra trước ngày văn bản quy phạm pháp luật đó được ban hành” [38]. Theo chúng tôi, hiệu lực hồi tố có thể được chia thành ba hình thức: một số qui định của pháp luật cũ vẫn được áp dụng để giải quyết sau khi qui đinh pháp luật mới có hiệu lực (thường thấy trong các qui định của pháp luật dân sự như: các qui định về thừa kế, đất đai, hợp đồng dân sự…); hành vi được thực hiện trước khi quy định pháp luật mới có hiệu lực có thể được điều chỉnh bởi quy định pháp luật mới; và hành vi được thực hiện trước khi quy định pháp luật mới có hiệu lực không thể được điều chỉnh bởi quy định pháp 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luật mới. Pháp luật hình sự hiện hành ở nước ta được qui định theo hai hình thức sau cùng. Cụ thể là: Tại khoản 2 và khoản 3 điều 7 Bộ luật hình sự năm 1999 quy định “2.
Điều luật quy định một tội phạm mới, một hình phạt nặng hơn, một tình tiết tăng nặng mới hoặc hạn chế phạm vi áp dụng án treo, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt, xoá án tích và các quy định khác không có lợi cho người phạm tội, thì không được áp dụng đối với hành vi phạm tội đã thực hiện trước khi điều luật đó có hiệu lực thi hành; 3. Điều luật xoá bỏ một tội phạm, một hình phạt, một tình tiết tăng nặng, quy định một hình phạt nhẹ hơn, một tình tiết giảm nhẹ mới hoặc mở rộng phạm vi áp dụng án treo, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt, xoá án tích và các quy định khác có lợi cho người phạm tội, thì được áp dụng đối với hành vi phạm tội đã thực hiện trước khi điều luật đó có hiệu lực thi hành”. Từ những nhận định trên, theo chúng tôi hiệu lực hồi tố của đạo luật hình được hiểu là: hiệu lực của một hoặc nhiều quy phạm pháp luật hình sự đối với hành vi được pháp luật hình sự quy định là tội phạm đã thực hiện trước khi quy phạm pháp luật hình sự đó có hiệu lực thi hành. Bản chất xã hội - pháp lý của vấn đề “hiệu lực hồi tố của đạo luật hình sự” Nhìn từ phía Nhà nước - chủ thể có quyền ban hành pháp luật có hiệu lực thi hành đối với mọi người cũng như nhìn từ phía các thành viên xã hội - những chủ thể có nghĩa vụ chấp hành pháp luật, xét về mặt thời gian, một văn bản quy phạm pháp luật được ban hành có hiệu lực từ bao giờ, từ mốc thời gian nào là vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt.
Qua cách thức xác định mốc thời gian, tức là từ thời điểm một văn bản quy phạm pháp luật được ban hành bắt đầu có hiệu lực, nhất là các văn bản 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.