Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƯỜI BẰNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM Lý luận bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự Việt Nam là một vấn đề rộng lớn và phức tạp. Trong phạm vi luận văn của mình, tác giả luận văn chỉ đề cập những vấn đề lý luận mà theo quan điểm của tác giả là cơ bản và quan trọng nhất. Ý nghĩa và khái niệm bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự 1. Ý nghĩa của việc bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự Trong bất kỳ một nhà nước pháp quyền đích thực nào, các quy định của pháp luật hình sự đều có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng là nhằm bảo vệ các quyền và tự do của con người và của công dân với tư cách là những giá trị xã hội cao quý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại tránh khỏi không chỉ sự xâm hại có tính chất tội phạm của công dân khác, mà còn tránh khỏi sự tùy tiện của một số quan chức trong bộ máy công quyền đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn vi phạm thô bạo pháp chế và dân chủ, áp dụng sai các quy định của pháp luật hình sự vì các động cơ vụ lợi, cá nhân.
Khái niệm bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự Hiện nay trong khoa học luật hình sự, có không ít công trình nghiên cứu về vấn đề bảo vệ các quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự nói chung và pháp luật hình sự nói riêng. Tuy nhiên việc định nghĩa và đưa ra khái niệm thế nào là bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự mới chỉ được TSKH.GS Lê Văn Cảm đề cập trong Đề tài trọng điểm cấp ĐHQGHN về 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com "Bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật về tư pháp hình sự - Lý luận, thực trạng và hoàn thiện pháp luật" theo đó: Bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền là sự ghi nhận (điều chỉnh) đầy đủ về mặt lập pháp, sự thực thi chính xác về mặt hành pháp và sự đảm bảo tối đa về mặt tư pháp các quy định của PLHS để làm cho các quy định đó phù hợp với các nguyên tắc và các quy phạm tương ứng của pháp luật quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự, được tuân thủ, chấp hành và áp dụng một cách nghiêm chỉnh, thống nhất và triệt để bởi các cơ quan bảo vệ pháp luật và Tòa án, cũng như những người có chức vụ của các cơ quan này trong thực tiễn điều tra, truy tố và xét xử, đồng thời góp phần tạo nên lòng tin của công dân vào sự nghiêm minh của pháp chế, tính minh bạch và sự bình đẳng của pháp luật, sức mạnh và uy tín của bộ máy công quyền, tính nhân đạo và dân chủ của xã hội dân sự và nhà nước pháp quyền nói chung [18, tr. Theo tôi, bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự là việc Nhà nước thông qua BLHS và các văn bản hướng dẫn ghi nhận về mặt pháp lý một cách rõ ràng và đầy đủ các quyền, tự do của con người đồng thời đưa ra một cơ chế nhằm đảm bảo việc thực thi các quy định này trong thực tiễn cũng như những chế tài để xử lý kịp thời và nghiêm minh các hành vi xâm phạm các quyền, tự do này. Đặc điểm của việc bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự Từ khái niệm nêu trên, việc bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự có một số đặc điểm cơ bản như sau: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất, bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự là sự ghi nhận của Nhà nước về mặt pháp lý các quyền, tự do của con người thông qua các quy định của BLHS và hệ thống các văn bản hướng dẫn.
Việc ghi nhận này không phải chỉ mang tính chung chung mà phải rõ ràng và đầy đủ. Thứ hai, bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự là việc Nhà nước đưa ra một cơ chế để đảm bảo việc thực thi các quy định bảo vệ các quyền con người của BLHS và các văn bản hướng dẫn trên thực tế. Cơ chế này được thể hiện ở việc Nhà nước trao thẩm quyền thực thi các quy định nêu trên cho 03 cơ quan TPHS gồm Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án đồng thời cũng quy định việc các cơ quan TPHS này khi thực hiện thẩm quyền của mình ở từng giai đoạn tương ứng phải tuân theo một trình tự đặc biệt được pháp luật tố tụng hình sự quy định. Thứ ba, bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự là việc Nhà nước đưa ra những chế tài nhằm xử lý kịp thời và nghiêm minh các hành vi xâm phạm các quyền con người.
Việc xử lý này không chỉ được đặt ra với đối tượng là người phạm tội mà còn được đặt ra với ngay cả các cơ quan TPHS được Nhà nước trao thẩm quyền thực thi các quy định bảo vệ các quyền con người của BLHS và các văn bản hướng dẫn trên thực tế. Nội dung của việc bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự Việt Nam Tư tưởng bảo vệ các quyền con người là tư tưởng xuyên suốt toàn bộ nội dung của BLHS Việt Nam. Tuy nhiên trong phạm vi của một luận văn thạc sỹ, tác giả chỉ đề cập đến nội dung bảo vệ các quyền con người bằng các quy định được xem là cơ bản và quan trọng hơn cả của 06 chế định thuộc Phần chung (Đạo luật hình sự, Trách nhiệm hình sự, Tội phạm, Hình phạt, Các tình tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi, Các biện pháp tha miễn) và 02 chế định thuộc Phần các tội phạm (Chương XII và Chương XIII). 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nội dung của việc bảo vệ các quyền con người bằng một số chế định thuộc Phần chung PLHS 1. Việc bảo vệ các quyền con người bằng một số quy phạm của chế định đạo luật hình sự Đạo luật hình sự là văn bản quy phạm PLHS do Quốc hội ban hành theo trình tự luật định, quy định chủ yếu về tội phạm và hình phạt, ngoài ra còn quy định về nhiệm vụ, các nguyên tắc của LHS và các chế định pháp lý hình sự khác. Hiện nay văn bản pháp lý duy nhất ở Việt Nam thỏa mãn tất cả các dấu hiệu đã nêu ở trên của đạo luật hình sự chính là Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009). a/ Bằng việc ghi nhận một cách chính thức về mặt pháp lý một số khía cạnh cơ bản của quyền con người trong xã hội hiện đại bao gồm: "quyền, lợi ích hợp pháp của công dân", "tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người" và "quyền tự, do, dân chủ của công dân" là những khách thể loại quan trọng được pháp luật hình sự Việt Nam bảo vệ, BLHS đã thực sự trở thành một trong những công cụ pháp lý quan trọng trong việc bảo vệ các quyền của con người ở Việt Nam hiện nay.
b/ Để bảo vệ một cách vững chắc các quyền và tự do của con người bằng PLHS chống lại sự tùy tiện, chuyên quyền trong nhận thức và hành vi của một bộ phận quan chức thoái hóa, biến chất và vụ lợi khi thực thi công vụ, BLHS năm 1999 bằng các quy phạm trong Phần chung về 1) nhiệm vụ của BLHS (đoạn 2 Điều 1) đã ghi nhận tư tưởng “tội phạm và hình phạt đối với người phạm tội” phải được luật hình sự quy định, 2) nguyên tắc xử lý mọi hành vi phạm tội “phải được phát hiện kịp thời…theo đúng pháp luật” (khoản 1 Điều 3) và bằng cách đó, đã phản ánh ở một mức độ nhất định nguyên tắc pháp chế được thừa nhận chung của nền TPHS tiến bộ và nhân đạo “Nullum crimen, 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nulla poena sine lege” (Không có tội phạm, không có hình phạt nếu không có luật quy định) với tư cách là nguyên tắc cơ bản và quan trọng nhất của chính sách hình sự (CSHS) nói chung và của PLHS quốc gia nói riêng [11, tr. c/ Vấn đề bảo vệ các quyền con người còn được BLHS phản ánh thông qua việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự của những người phạm tội. Theo đó việc xác định trách nhiệm hình sự của những người phạm tội phải căn cứ và tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi mà họ gây ra từ đó phân hóa cụ thể vai trò của từng người phạm tội. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong việc xác định trách nhiệm hình sự của những người phạm tội đối với trường hợp vụ án có tính chất đồng phạm.
d/ Nguyên tắc nhân đạo là một trong hai nguyên tắc cơ bản và quan trọng nhất của BLHS trong việc bảo vệ các quyền con người. Tư tưởng của nguyên tắc này đã được các nhà làm luật hình sự Việt Nam ghi nhận thông qua quy định về hiệu lực thời gian của đạo luật hình sự. Theo đó vấn đề hiệu lực hồi tố hay hiệu lực trở về trước đối với những hành vi xảy ra trước khi Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999 có hiệu lực chỉ được áp dụng theo một nguyên tắc duy nhất đó là có lợi cho người phạm tội. Có nghĩa là việc áp dụng hiệu lực hồi tố phải tuân thủ theo nguyên tắc nếu có lợi cho người phạm tội thì mới được phép áp dụng và ngược lại, nếu không có lợi cho người phạm tội thì tuyệt đối không được phép áp dụng.
Nguyên tắc này đã cho thấy quyền lợi của người phạm tội đã được Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999 đặc biệt chú trọng bảo vệ và hạn chế sự lạm dụng các quy định bất lợi cho người phạm tội ở mức tối đa. e/ Việc bảo vệ các quyền của người phạm tội còn được các nhà làm luật hình sự Việt Nam ghi nhận thông qua việc thu hẹp dần phạm vi trấn áp hình sự. Đây được coi là một trong những xu hướng phát triển cơ bản của PLHS Việt Nam trong tiến trình hội nhập hiện nay. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.