Khóa luận: Tội thiếu trách nhiệm để người bị giam giữ trốn theo BLHS 2015

Khóa luận tốt nghiệp phân tích tội thiếu trách nhiệm để người bị giam giữ trốn theo Bộ luật Hình sự 2015, làm rõ dấu hiệu pháp lý và thực tiễn áp dụng.

• Tác giả: Nguyễn Quốc Bảo
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Kim Chi
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự
• Đề tài: Tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giam giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn của Bộ luật Hình sự năm 2015
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tội thiếu trách nhiệm để người bị giam giữ trốn BLHS

Khóa luận tốt nghiệp luật học nghiên cứu toàn diện tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn. Tội danh này được quy định cụ thể tại Điều 376 Bộ luật Hình sự năm 2015. Đây là tội phạm xâm phạm trực tiếp đến hoạt động tư pháp. Hoạt động tư pháp đòi hỏi tính nghiêm minh và chuẩn xác tuyệt đối. Hành vi lơ là của cán bộ làm gián đoạn quá trình điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Nghiên cứu lý luận cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử lập pháp Việt Nam qua các thời kỳ Bộ luật Hình sự năm 1985, 1999 và 2015. Đồng thời, đề tài tiếp cận kinh nghiệm quốc tế như pháp luật hình sự Úc, Hoa Kỳ và Trung Quốc. Việc hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật giúp nâng cao kỷ luật tư pháp. Cán bộ quản lý giam giữ phải nhận thức rõ nghĩa vụ và trách nhiệm được giao. Khóa luận khẳng định vai trò then chốt của việc bảo vệ an toàn cơ sở giam giữ trong nhà nước pháp quyền.

1.1. Khái niệm và bản chất pháp lý của tội phạm

Tội phạm phản ánh sự bất cẩn hoặc tắc trách của người có chức vụ, quyền hạn. Khách thể của tội phạm là trật tự quản lý giam giữ và uy tín của cơ quan tư pháp. Chủ thể đặc biệt là cán bộ, chiến sĩ được giao nhiệm vụ canh gác, áp giải, quản lý trực tiếp. Mặt khách quan thể hiện qua hành vi không làm hoặc làm không đúng quy trình nghiệp vụ. Điều này trực tiếp dẫn đến việc đối tượng bị bắt, tạm giữ, tạm giam hoặc phạm nhân bỏ trốn thành công. Hậu quả làm cản trở công lý và gây hoang mang trong đời sống xã hội.

1.2. Ý nghĩa nghiên cứu đối với thực tiễn tư pháp

Nghiên cứu đề tài giúp làm sáng tỏ căn cứ định tội danh chuẩn xác. Thực tiễn áp dụng đòi hỏi phân định ranh giới giữa lỗi vô ý do thiếu trách nhiệm và hành vi cố ý tha trái pháp luật. Phân tích lịch sử lập pháp và kinh nghiệm quốc tế tạo nền tảng vững chắc để hoàn thiện quy định pháp luật. Đề tài còn góp phần nâng cao ý thức chấp hành kỷ luật của lực lượng cảnh sát bảo vệ và cán bộ quản giáo. Việc phòng ngừa tội phạm giam giữ bảo vệ vững chắc an ninh trật tự và công bằng xã hội.

II. Phân tích tội thiếu trách nhiệm để người bị giam giữ trốn Điều 376

Theo Điều 376 Bộ luật Hình sự năm 2015, tội phạm thể hiện qua sự vi phạm nghĩa vụ nghiệp vụ trong quản lý giam giữ. Cán bộ không tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn về khóa cửa buồng giam, tuần tra hoặc áp giải đối tượng. Yếu tố lỗi trong tội danh này luôn là lỗi vô ý do cẩu thả hoặc quá tự tin. Người phạm tội không mong muốn đối tượng trốn thoát nhưng do thiếu chu đáo nên đã tạo cơ hội thuận lợi cho việc tẩu thoát. Thực tiễn xét xử cho thấy việc phân hóa trách nhiệm giữa các cán bộ phối hợp thực hiện nhiệm vụ còn nhiều vướng mắc. Điển hình như vụ án cán bộ phụ trách chìa khóa mở cửa quên khóa buồng giam trong giờ phát cơm, dẫn đến việc phạm nhân lợi dụng trốn thoát. Tòa án chỉ xử lý cán bộ trực tiếp quản lý khóa buồng giam, còn chiến sĩ hỗ trợ phát cơm không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Ranh giới xác định trách nhiệm cá nhân trong kíp trực đòi hỏi sự đánh giá khách quan, chính xác.

2.1. Các dấu hiệu pháp lý cấu thành tội phạm

Mặt khách quan của tội phạm biểu hiện qua ba nhóm hành vi vi phạm: quản lý, canh gác và áp giải. Hành vi vi phạm quản lý bao gồm việc không kiểm tra sĩ số, không chấp hành nội quy buồng giam. Vi phạm canh gác thể hiện ở việc rời bỏ vị trí gác, ngủ gật, lơ là quan sát hoặc không khóa cổng phân khu. Vi phạm khi áp giải xảy ra khi không khóa còng số tám, không phân công đủ lực lượng giám sát trên đường di chuyển. Hậu quả người bị giam giữ trốn thoát là dấu hiệu bắt buộc để định tội.

2.2. Vướng mắc trong định tội danh và phân hóa trách nhiệm

Thực tiễn áp dụng pháp luật gặp khó khăn khi cá thể hóa trách nhiệm của từng cá nhân trong ca trực. Trách nhiệm chỉ phát sinh đối với người được phân công trực tiếp trông coi, quản lý hoặc áp giải tại thời điểm xảy ra sự cố. Nếu cán bộ khác chỉ tham gia hỗ trợ công việc hành chính mà không nắm giữ thẩm quyền quản lý trực tiếp thì không phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 376. Việc xác định đúng mức độ lỗi và nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hành vi trốn thoát có ý nghĩa quyết định nhằm tránh oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm.

III. Giải pháp hạn chế tội thiếu trách nhiệm để người bị giam giữ trốn

Nhằm hạn chế tình trạng người bị giam giữ trốn, các cơ sở giam giữ cần đồng bộ hóa nhiều giải pháp then chốt. Trước hết là việc ban hành hướng dẫn áp dụng thống nhất các tình tiết định tội và định khung của Điều 376 Bộ luật Hình sự 2015. Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành nghị quyết giải thích chi tiết về ranh giới lỗi vô ý và các tiêu chí phân hóa trách nhiệm tập thể trong ca trực. Bên cạnh đó, việc nâng cấp cơ sở vật chất đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Hệ thống buồng giam, khóa điện tử, camera giám sát tự động và tường rào an ninh cần được đầu tư hiện đại hóa. Công tác đào tạo, bồi dưỡng bản lĩnh chính trị và kỹ năng xử lý tình huống cho cán bộ quản giáo, chiến sĩ cảnh sát bảo vệ phải được thực hiện thường xuyên. Việc kiểm tra định kỳ quy trình bàn giao ca trực giúp phát hiện sớm các kẽ hở an ninh. Tăng cường kỷ cương tư pháp sẽ ngăn ngừa triệt để các sai phạm phát sinh từ sự lơ là, cẩu thả.

3.1. Hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành luật

Cơ quan có thẩm quyền cần xây dựng văn bản hướng dẫn chi tiết về các khái niệm chuyên môn. Cụ thể hóa thế nào là hành vi vi phạm nghiêm trọng quy định về quản lý, canh gác và áp giải. Quy định rõ tiêu chí xác định mức độ trách nhiệm của từng vị trí công tác trong ca trực. Phân định rõ ràng trách nhiệm giữa người chỉ huy kíp trực và cán bộ thực thi nhiệm vụ cụ thể. Việc này giúp loại bỏ sự tùy nghi trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử. Đồng thời bảo đảm nguyên tắc công bằng và đúng người, đúng tội.

3.2. Hiện đại hóa cơ sở vật chất và quy trình quản lý

Các trại giam, trại tạm giam và nhà tạm giữ cần lắp đặt hệ thống giám sát tự động tiên tiến. Công nghệ nhận diện khuôn mặt và cảm biến chuyển động tại các khu vực trọng yếu hỗ trợ phát hiện sớm nguy cơ trốn trại. Quy trình bàn giao chìa khóa buồng giam và phân công nhiệm vụ phải được số hóa, ghi chép điện tử minh bạch. Cán bộ quản giáo cần thường xuyên diễn tập phương án chống trốn trại và tăng cường kiểm tra định kỳ trang thiết bị áp giải. Ứng dụng công nghệ giúp giảm thiểu tối đa sai sót do yếu tố chủ quan của con người gây ra.

IV. Kết luận về tội thiếu trách nhiệm để người bị giam giữ trốn BLHS

Khóa luận tốt nghiệp luật học về tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn mang giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc. Công trình làm sáng tỏ những bất cập trong quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015. Đề tài cung cấp tài liệu tham khảo giá trị cho sinh viên luật, giảng viên và các nhà nghiên cứu chuyên sâu về luật hình sự. Đồng thời, các kết luận nghiên cứu là nguồn tư liệu hữu ích hỗ trợ cơ quan tiến hành tố tụng trong công tác điều tra, truy tố và xét xử. Việc áp dụng đúng các căn cứ pháp lý giúp bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và tránh oan sai cho cán bộ thi hành công vụ. Nghiên cứu cũng định hướng nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước tại các cơ sở giam giữ trên cả nước. Việc duy trì an toàn cơ sở giam giữ đóng góp thiết thực vào công cuộc cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền hiện đại.

4.1. Đóng góp lý luận cho khoa học luật hình sự

Khóa luận làm phong phú hệ thống lý luận về các tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp. Đề tài hệ thống hóa các quan điểm lập pháp qua từng thời kỳ lịch sử của Việt Nam. Đồng thời, các so sánh pháp luật với Hoa Kỳ, Úc và Trung Quốc mang lại góc nhìn đa chiều. Công trình cung cấp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ công tác rà soát và sửa đổi Bộ luật Hình sự trong tương lai. Đây là tài liệu chuyên khảo có giá trị trong nghiên cứu và đào tạo luật học tại các trường đại học chuyên ngành.

4.2. Giá trị ứng dụng thực tiễn trong công tác tư pháp

Kết quả nghiên cứu giúp cán bộ quản lý giam giữ nâng cao tinh thần cảnh giác và trách nhiệm nghề nghiệp. Các cơ sở giam giữ có thể áp dụng các khuyến nghị để siết chặt quy trình canh gác và áp giải đối tượng. Cơ quan tiến hành tố tụng có thêm căn cứ chuẩn xác để phân định tội danh và xử lý đúng người, đúng tội. Đề tài góp phần chuẩn hóa quy chế phối hợp giữa các lực lượng làm nhiệm vụ tại cơ sở giam giữ. Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp giúp hạn chế tối đa nguy cơ trốn thoát của can phạm.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn của Bộ luật Hình sự năm 2015" do sinh viên Nguyễn Quốc Bảo (Mã sinh viên: 462842) thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Kim Chi tại Trường Đại học Luật Hà Nội (năm 2025), thuộc chuyên ngành Luật Hình sự.

Lý do chọn đề tài xuất phát từ vị trí của tội danh này trong Chương XXIV của Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 – nhóm các tội xâm phạm hoạt động tư pháp. Trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, hành vi thiếu trách nhiệm để người bị giam, giữ trốn thoát tuy có số lượng vụ án xảy ra không nhiều nhưng để lại hậu quả nghiêm trọng đối với trật tự quản lý giam giữ của Nhà nước, gây khó khăn cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và đe dọa an toàn xã hội. So với BLHS năm 1999, quy định tại Điều 376 BLHS năm 2015 đã có nhiều sửa đổi, bổ sung. Tuy nhiên, thực tiễn xét xử cho thấy các tình tiết hành vi của chủ thể vẫn dễ gây nhầm lẫn với các tội danh khác trong cùng nhóm tội chức vụ tư pháp, trong khi chưa có văn bản hướng dẫn thi hành cụ thể từ cơ quan có thẩm quyền.

Về tình hình nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng các tài liệu hiện có chủ yếu dừng lại ở mức độ phân tích khái quát cấu thành tội phạm trong các giáo trình (như Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội, Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội) hoặc các sách bình luận khoa học (TS. Phạm Mạnh Hùng, Đinh Văn Quế). Các công trình này chưa đi sâu vào giải quyết vướng mắc thực tiễn xét xử và chưa đánh giá toàn diện hiệu quả áp dụng của Điều 376 BLHS năm 2015.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận gồm 3 nội dung chính:

1. Làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và các yếu tố pháp lý cấu thành tội thiếu trách nhiệm để người bị giam giữ trốn thoát trong luật hình sự Việt Nam.
2. Đánh giá ưu điểm, hạn chế và vướng mắc trong các quy định pháp luật cũng như thực tiễn áp dụng tội danh này qua các bản án hình sự.
3. Đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn xét xử.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là khái niệm, đặc điểm, các yếu tố cấu thành tội phạm, chế tài xử lý tại Điều 376 BLHS năm 2015, dấu hiệu lỗi vô ý và sự thiếu trách nhiệm của chủ thể, cùng các số liệu, bản án xét xử thực tế. Phạm vi nghiên cứu về mặt không gian là trên địa bàn cả nước; phạm vi thời gian là số liệu thống kê và các bản án thực tiễn trong giai đoạn 06 năm (từ năm 2019 đến năm 2024).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết và pháp lý dựa trên các nền tảng:

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Hiến pháp năm 2013 (Điều 14, Điều 20 về quyền bất khả xâm phạm về thân thể); BLHS năm 1985 (Điều 237); BLHS năm 1999 (Điều 301); BLHS năm 2015 (Điều 8 về khái niệm tội phạm, Điều 9 về phân loại tội phạm, Điều 11 về các hình thức lỗi, Điều 65 về án treo, Điều 367 về khái niệm các tội xâm phạm hoạt động tư pháp, Điều 376, Điều 378, Điều 379, Điều 388); Bộ luật Tố tụng hình sự (Điều 282 về đình chỉ vụ án); Nghị quyết số 01/2022/NQ-HĐTP ngày 15/5/2022 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng Điều 65 BLHS năm 2015 về hưởng án treo.
• Pháp luật hình sự quốc tế: Điều 310F BLHS Úc năm 1900 (tội Permitting escape); Điều 755 Bộ luật Hình sự Mẫu Hợp chúng quốc Hoa Kỳ (tội Officer permitting escape); Điều 400 BLHS Trung Quốc năm 1997.
• Tài liệu học thuật: Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm và Phần chung) của các cơ sở đào tạo luật trong nước; các sách chuyên khảo về cấu thành tội phạm của Nguyễn Ngọc Hóa (2015).

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong khóa luận bao gồm:

• Phương pháp phân tích - tổng hợp quy phạm pháp luật nhằm làm rõ các dấu hiệu pháp lý, cấu thành tội phạm và các tình tiết định khung tăng nặng.
• Phương pháp lịch sử - cụ thể nhằm khảo cứu quá trình phát triển của điều luật qua BLHS năm 1985, 1999 và 2015.
• Phương pháp luật học so sánh nhằm đối chiếu kinh nghiệm lập pháp của Úc, Hoa Kỳ và Trung Quốc.
• Phương pháp thống kê số liệu và phân tích bản án thực tế: Tác giả sử dụng nguồn số liệu thống kê của Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) giai đoạn 2019–2024 và phân tích chuyên sâu 04 bản án sơ thẩm, phúc thẩm tại các địa phương (Bạc Liêu, Gia Lai, Quảng Nam, Hà Giang).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề chung về tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tam giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn

Trong chương này, tác giả tập trung làm rõ khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa pháp lý và lịch sử phát triển của tội danh:

• Khái niệm và đặc điểm: Tác giả xây dựng định nghĩa: Tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn là hành vi nguy hiểm cho xã hội do người có nhiệm vụ trực tiếp hoặc được giao phó việc quản lý, giám sát, canh gác, áp giải người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù mà để những người này bỏ trốn do sự thiếu trách nhiệm trong công việc. Tội phạm có 3 đặc điểm cấu thành cơ bản: (1) Chủ thể là người có năng lực trách nhiệm hình sự (TNHS), đủ tuổi chịu TNHS và bắt buộc phải là người trực tiếp quản lý hoặc được giao phó nhiệm vụ quản lý, canh gác, áp giải; (2) Hậu quả trốn thoát của người bị giam, giữ là dấu hiệu bắt buộc; (3) Lỗi của người phạm tội bắt buộc là lỗi vô ý (vô ý do cẩu thả hoặc vô ý do quá tự tin).
• Ý nghĩa của việc quy định tội danh: Tác giả phân tích trên hai bình diện: Ý nghĩa xã hội (bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, bảo vệ trật tự tư pháp và củng cố niềm tin của nhân dân) và Ý nghĩa cá nhân (răn đe, nâng cao ý thức kỷ luật, cảnh giác và xây dựng văn hóa trách nhiệm trong đội ngũ cán bộ thi hành công vụ).
• Lịch sử lập pháp Việt Nam:
  • BLHS năm 1985 (Điều 237 - Tội thiếu trách nhiệm để người bị giam trốn): Chỉ quy định chung hành vi "thiếu trách nhiệm để người đó trốn", chưa cụ thể hóa các khâu hành pháp; chủ thể chỉ giới hạn ở người trực tiếp mà chưa bao quát người được giao phó nhiệm vụ; chỉ áp dụng đối với "người bị giam" mà bỏ sót người bị tạm giữ, tạm giam phục vụ điều tra.
  • BLHS năm 1999 (Điều 301 - Tội thiếu trách nhiệm để người bị giam, giữ trốn): Kế thừa cấu thành từ BLHS 1985, bổ sung hình phạt cấm đảm nhiệm chức vụ từ 1 đến 5 năm tại Khoản 4, nhưng vẫn chưa giải quyết triệt để các hành vi trong từng hoạt động quản lý, áp giải cụ thể.
• Pháp luật hình sự một số nước trên thế giới:
  • BLHS Úc (Điều 310F): Tách biệt rõ ràng giữa lỗi cố ý cho phép trốn thoát (phạt tù tối đa 7 năm) và lỗi vô ý (phạt tù tối đa 2 năm); đồng thời mở rộng chủ thể đến nhân viên của các công ty tư nhân được thuê quản lý trung tâm cải tạo.
  • BLHS Hoa Kỳ (Điều 755): Phân hóa trách nhiệm dựa trên lỗi: cố ý phạt tù tối đa 5 năm hoặc phạt tiền; vô ý phạt tù tối đa 1 năm hoặc phạt tiền. Chủ thể là người có thẩm quyền giam giữ theo thủ tục của tòa án, thẩm phán.
  • BLHS Trung Quốc (Điều 400): Phân định giữa hành vi cố tình thả tự do trái phép (phạt tù đến 5 năm, nghiêm trọng từ 5 đến 10 năm) và hành vi do thiếu trách nhiệm nghiêm trọng dẫn đến bỏ trốn (phạt tù đến 3 năm hoặc từ 3 đến 10 năm dựa trên hậu quả nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng).

Chương 2: Quy định của BLHS năm 2015 và các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tam giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn

Chương 2 phân tích các quy định hiện hành và thực trạng áp dụng pháp luật:

• Dấu hiệu pháp lý theo BLHS năm 2015 (Điều 376):
  • Khách thể: Xâm phạm sự đúng đắn của hoạt động tố tụng và thi hành án (Điều 367 BLHS), đồng thời gián tiếp xâm phạm an ninh, trật tự và an toàn xã hội.
  • Mặt khách quan: Hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các quy định về quản lý, canh gác, áp giải (như bỏ vị trí gác, ngủ gật, không khóa cửa buồng giam). Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả là quan hệ nhân quả gián tiếp (hành vi thiếu trách nhiệm tạo điều kiện cho đối tượng trốn).
  • Mặt chủ quan: Lỗi vô ý (do cẩu thả hoặc quá tự tin). Động cơ, mục đích không phải là dấu hiệu bắt buộc.
  • Chủ thể: Chủ thể đặc biệt, là người có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ quản lý, canh gác, áp giải tại trại cải tạo, trại tạm giam, nhà tạm giữ hoặc trong quá trình dẫn giải của cơ quan điều tra.
• Tình tiết định khung tăng nặng:
  • Dựa trên tính chất nguy hiểm của đối tượng bỏ trốn: để người phạm tội rất nghiêm trọng bỏ trốn (Khoản 2: phạt tù từ 2 đến 7 năm); để người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng bỏ trốn (Khoản 3: phạt tù từ 5 đến 10 năm).
  • Dựa trên hậu quả: làm vụ án bị tạm đình chỉ hoặc đình chỉ (do hết thời hiệu truy cứu TNHS hoặc người phạm tội chết theo Điều 282 BLTTHS); người bỏ trốn trả thù người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng; người bỏ trốn tiếp tục thực hiện tội phạm mới; gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.
  • Dựa trên số lượng người trốn: để từ 2 đến 5 người trốn (Khoản 2: tù 2 đến 7 năm); để từ 6 người trở lên trốn (Khoản 3: tù 5 đến 10 năm).
• Hệ thống hình phạt: Hình phạt chính gồm phạt cải tạo không giam giữ (thể hiện tính nhân đạo, giáo dục) và phạt tù có thời hạn (tối đa 10 năm); hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 1 năm đến 5 năm (Khoản 4 Điều 376).
• Phân biệt với các tội danh khác:
  • Với Điều 378 (Tội tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù): Điều 378 có lỗi cố ý, hành vi lợi dụng hoặc lạm dụng chức vụ quyền hạn, có động cơ và mục đích rõ ràng; trong khi Điều 376 có lỗi vô ý, hành vi là không thực hiện hoặc thực hiện không đúng quy định.
  • Với Điều 379 (Tội không thi hành án): Điều 379 có lỗi cố ý, chủ thể là người có thẩm quyền ra quyết định hoặc thi hành bản án (thẩm phán, cán bộ thi hành án ở cấp quản lý), hành vi là không ra quyết định hoặc không thi hành bản án; còn Điều 376 là lỗi vô ý của người trực tiếp quản lý, canh gác, áp giải.
• Thực tiễn xét xử và những hạn chế:
  • Số liệu xét xử: Trong 6 năm (2019–2024), toàn quốc có 296.994 vụ án hình sự, trong đó chỉ có 05 vụ án liên quan đến Điều 376 (chiếm tỉ lệ 0,00017%). Các vụ án chủ yếu phát sinh tại các địa phương như Bạc Liêu, Hà Giang, Quảng Nam, Gia Lai, không xuất hiện tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.
  • Hạn chế trong xác định tội danh: Khó phân biệt lỗi vô ý (Điều 376) và lỗi cố ý (Điều 378), thể hiện qua vụ án Lâm Quốc V (Bản án số 21/2023/HS-ST tại TAND TP. Bạc Liêu: cán bộ quản giáo mở cửa buồng giam cho 6 phạm nhân ngồi chờ rồi bỏ đi vệ sinh cá nhân, dẫn đến 1 phạm nhân trốn thoát).
  • Hạn chế trong quyết định hình phạt: Áp dụng hình phạt thiếu đồng nhất; tỷ lệ cho hưởng án treo cao (trong 4 bản án được nghiên cứu chi tiết thì có 2 bản án cho hưởng án treo), làm giảm tính răn đe.
  • Hạn chế trong xác định vai trò người phạm tội: Hoạt động quản lý giam giữ mang tính tập thể, phối hợp nhiều người, nhưng khi có sự cố lại chỉ truy cứu cá nhân trực tiếp (thể hiện qua Bản án số 11/2019/HS-ST tại TAND huyện Quang Bình, Hà Giang: Đoàn Thái S mở cửa quên khóa và Hoàng Đình V cùng chia cơm cho phạm nhân, nhưng chỉ có Đoàn Thái S bị truy cứu TNHS).

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đưa ra các kết quả nghiên cứu cụ thể gắn liền với số liệu thực tiễn và các giải pháp hoàn thiện:

Tiêu chí	Dữ liệu / Kết quả từ văn bản khóa luận
Số lượng vụ án thực tế (2019–2024)	05 vụ án trên tổng số 296.994 vụ án hình sự cả nước (tỉ lệ 0,00017%)
Địa bàn xét xử thực tế	Bạc Liêu, Hà Giang, Quảng Nam, Gia Lai
Khung hình phạt chính (Điều 376)	Cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù: Khoản 1 (6 tháng – 3 năm), Khoản 2 (2 – 7 năm), Khoản 3 (5 – 10 năm)
Khung định lượng người trốn	Khoản 2: từ 2 đến 5 người trốn; Khoản 3: từ 6 người trốn trở lên
Hình phạt bổ sung	Cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 1 đến 5 năm
Thực tiễn áp dụng án treo (mẫu 4 bản án)	02 bản án cho hưởng án treo (Bản án 21/2023/HS-ST và Bản án 11/2019/HS-ST); 02 bản án chấp hành hình phạt giam/cải tạo (Bản án 06/2022/HS-PT và Bản án 02/2023/HS-ST)

Các đóng góp và giải pháp do tác giả đề xuất bao gồm:

• Hệ thống hóa toàn diện các dấu hiệu lý luận của Điều 376 BLHS năm 2015, làm rõ tính chất của mối quan hệ nhân quả gián tiếp và yếu tố lỗi vô ý (do cẩu thả hoặc quá tự tin).
• Phân tích ranh giới pháp lý giữa Điều 376 với các tội danh tương đồng (Điều 378, Điều 379, Điều 388), hỗ trợ công tác định tội danh chính xác.
• Chỉ ra các bất cập trong việc áp dụng án treo quá nhiều đối với tội danh chức vụ tư pháp và vấn đề dồn trách nhiệm cho một cá nhân khi công tác quản lý trại giam là quy trình phối hợp tập thể.
• Kiến nghị cơ quan có thẩm quyền sớm ban hành văn bản hướng dẫn thi hành cụ thể đối với Điều 376 BLHS năm 2015 nhằm thống nhất áp dụng pháp luật trên toàn quốc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận ghi nhận các hạn chế xuất phát từ phạm vi và nguồn dữ liệu:

• Số lượng vụ án thực tế về tội danh này trên toàn quốc trong giai đoạn 2019–2024 rất thấp (chỉ 5 vụ án), dẫn đến dung lượng dữ liệu thực tiễn và số lượng bản án tiếp cận để phân tích chuyên sâu còn hạn chế (khóa luận phân tích chi tiết 4 bản án).
• Tội danh chưa có nghị quyết hướng dẫn thi hành riêng từ Hội đồng Thẩm phán TANDTC nên việc phân tích nguyên nhân áp dụng pháp luật chưa thống nhất chủ yếu dựa trên các vụ án cá biệt tại cấp huyện/tỉnh.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ phạm vi đề tài:

• Tiếp tục theo dõi và nghiên cứu thực tiễn xét xử khi TANDTC ban hành các văn bản hướng dẫn áp dụng quy định tại Điều 376 BLHS năm 2015.
• Mở rộng nghiên cứu cơ chế phân định trách nhiệm liên đới giữa các cá nhân cùng tham gia ca trực hoặc các cấp quản lý trong quy trình giam giữ, áp giải.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Hình sự, Tố tụng hình sự và Khoa học điều tra tội phạm tham khảo về phương pháp phân tích cấu thành tội phạm chức vụ tư pháp.
• Cán bộ điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán trong việc nghiên cứu các tiêu chí phân biệt lỗi vô ý (Điều 376) và lỗi cố ý (Điều 378, Điều 379) để giải quyết các vụ án liên quan đến quản lý giam giữ.
• Cán bộ quản lý trại giam, cơ sở tạm giữ, lực lượng cảnh sát tư pháp và cảnh sát áp giải tham khảo nhằm nắm rõ các nguy cơ sai phạm pháp lý trong quá trình thực hiện nhiệm vụ canh gác, dẫn giải.

Câu hỏi thường gặp

1. Căn cứ cốt lõi để phân biệt Tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn (Điều 376) và Tội tha trái pháp luật người bị bắt, người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù (Điều 378) là gì? Căn cứ cốt lõi là dấu hiệu lỗi và hành vi khách quan:

• Điều 376 mang lỗi vô ý (do cẩu thả hoặc quá tự tin), thể hiện qua hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng quy trình quản lý, canh gác, áp giải; người phạm tội không có động cơ, mục đích tha người.
• Điều 378 mang lỗi cố ý, thể hiện qua hành vi lợi dụng chức vụ (tự ý ra quyết định tha khi không có căn cứ) hoặc lạm dụng chức vụ (không có thẩm quyền nhưng cố tình thả tự do cho người bị giam giữ), có mục đích và động cơ phạm tội rõ ràng.

2. Số lượng người bỏ trốn được quy định như thế nào trong các khung hình phạt tăng nặng tại Điều 376 BLHS năm 2015? Số lượng người bỏ trốn được định khung theo hai mức:

• Để từ 2 đến 5 người bỏ trốn thuộc tình tiết định khung tăng nặng tại Khoản 2 Điều 376, với khung hình phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.
• Để từ 6 người trở lên bỏ trốn thuộc tình tiết định khung tăng nặng tại Khoản 3 Điều 376, với khung hình phạt tù từ 05 năm đến 10 năm.

3. Tỷ lệ và đặc điểm phân bố địa bàn của các vụ án xét xử theo Điều 376 trong giai đoạn 2019–2024 theo số liệu TANDTC là gì? Theo số liệu của TANDTC, từ năm 2019 đến năm 2024, toàn quốc ghi nhận 5 vụ án liên quan đến tội danh này trên tổng số 296.994 vụ án hình sự, chiếm tỉ lệ 0,00017%. Các vụ án không xuất hiện tại các đô thị lớn như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh mà xảy ra tại các địa phương gồm Bạc Liêu, Hà Giang, Quảng Nam và Gia Lai.

4. Khóa luận chỉ ra hạn chế gì trong việc phân định trách nhiệm tập thể qua vụ án xét xử tại TAND huyện Quang Bình (tỉnh Hà Giang)? Trong Bản án số 11/2019/HS-ST, cán bộ Đoàn Thái S và chiến sĩ nghĩa vụ Hoàng Đình V cùng phối hợp chia cơm cho phạm nhân. Đoàn Thái S mở cửa buồng giam số 11 rồi quên khóa cửa, dẫn đến phạm nhân trốn thoát. Tòa án chỉ truy cứu TNHS đối với cá nhân Đoàn Thái S vì là người trực tiếp giữ chìa khóa và mở cửa, còn Hoàng Đình V không bị truy cứu. Tác giả chỉ ra rằng công tác giam giữ là hoạt động phối hợp tập thể nhưng thực tiễn xét xử có xu hướng chỉ quy trách nhiệm cho cá nhân trực tiếp, chưa đánh giá toàn diện trách nhiệm phối hợp của các thành viên khác trong ca trực.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Quốc Bảo đã phân tích có hệ thống các quy định của BLHS năm 2015 về tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn trên cả phương diện lý luận, lịch sử lập pháp và luật học so sánh. Thông qua việc phân tích số liệu thống kê của TANDTC và các bản án xét xử giai đoạn 2019–2024, công trình đã làm rõ những vướng mắc thực tiễn trong việc định tội danh, áp dụng hình phạt và phân định trách nhiệm cá nhân trong quy trình quản lý giam giữ. Các đề xuất hoàn thiện và kiến nghị ban hành văn bản hướng dẫn thi hành trong khóa luận mang giá trị thực tiễn đối với công tác lập pháp và áp dụng pháp luật hình sự tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề chung về tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tam giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tam giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn. Khái niệm Quyền bất khả xâm phạm về thân thể là một trong những quyền cơ bản và thiêng liêng nhất của mỗi con người, được công nhận và bảo vệ bởi cả pháp luật và xã hội. Mỗi công dân, từ khi sinh ra, đều có quyền tự do toàn vẹn về cơ thể của mình, không ai có quyền xâm phạm, giam giữ hay hạn chế quyền này một cách bất hợp pháp.

Đây không chỉ là nguyên tắc pháp lý mà còn là giá trị đạo đức, thể hiện sự tôn trọng nhân phẩm và quyền tự do cá nhân của mỗi con người. Pháp luật Việt Nam cũng luôn ủng hộ và đấu tranh cho mục tiêu bảo vệ sự bất khả xâm phạm cơ thể của con người. Nguyên tắc này không chỉ là tiêu chuẩn pháp lý cơ bản mà còn là giá trị nhân văn được công nhân cụ thể vào trong các văn bản pahsp luật. Quyền này được nêu nổi bật, ghi nhận rõ ràng và tôn trọng trong Hiến pháp Việt Nam 20131.

Điều này nhấn mạnh cam kết mạnh mẽ của chính phủ đối với việc bảo vệ quyền con người và nhấn mạnh đến sự tôn trọng và thúc đấy giá trị của mỗi công dân trong xã hội. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam cũng quy định khi một cá nhân vi phạm pháp luật hoặc có hành vi gây nguy hại đến an ninh và trật tự xã hội, quyền bất khả xâm phạm về thân thể của họ có thể bị giới hạn2. Điều này không đồng nghĩa với việc phủ nhận hoàn toàn các quyền cơ bản; mà chỉ áp dụng trong những trường hợp thật sự cần thiết nhằm bảo vệ trật tự xã hội và lợi ích cộng đồng. Theo quy định, chỉ những cơ quan có thẩm quyền như công an, viện kiểm sát hoặc tòa án mới được phép thực hiện các biện pháp bắt giữ, giam giữ hay hạn chế quyền tự do thân thể.

Việc này phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật, đảm bảo tính công khai, minh bạch, công bằng và hoàn toàn tránh sự lạm quyền hay tùy tiện. 1 Điều 20 Hiến pháp 2013 2 Điều 14 Hiến pháp 2013 5 Việc giam giữ một người trong trường hợp tạm giam, tạm giữ hoặc trong thời gian chấp hành hình phạt là một biện pháp có vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác hành pháp và thực thi pháp luật. Đây là một biện pháp quan trọng nhằm đảm bảo quá trình điều tra, truy tố và xét xử được thực hiện hiệu quả và công bằng. Khi một cá nhân bị nghi ngờ hoặc có liên quan đến hành vi phạm tội, việc áp dụng tạm giam hoặc tạm giữ giúp ngăn ngừa nguy cơ bỏ trốn, tiêu hủy chứng cứ hoặc gây sức ép lên các nhân chứng.

Biện pháp này cần thiết trong những vụ án, nơi mà sự hợp tác của nghi phạm cùng với việc bảo vệ chứng cứ giữ vai trò then chốt trong việc làm sáng tỏ sự thật. Ngoài ra việc giam giữ những người tạm giam, tạm giữ, chấp hành hình phạt tù còn giúp cho xẫ hội trở nên an toàn hơn, Nhiệm vụ bảo vệ người dân của Nhà nước được gìn giữ, niêm tìn của nhân dân đối với pháp luật sẽ càng được gia tăng khi biết rằng những thành phần phạm pháp đang bị giam lại, không thể hoàng hành ngoài xã hội và Nhà nước đang làm tốt nhiệm vụ của mình. Theo từ điển Tiếng Việt, “trách nhiệm” là phần việc được giao cho hoặc coi như được giao cho, phải đảm bảo làm tròn, nếu kết quả không tốt thì phải gánh chịu phần hậu quả hoặc là sự ràng buộc đối với lời nói, hành vi của mình, bảo đảm đúng đắn, nếu sai trái thì phải gánh chịu phần hậu quả, tức là phần kết quả về sau. Như vậy, “thiếu trách nhiệm” nghĩa là không hoàn thành hoặc hoàn thành không đúng, không trọn, gây ra kết quả không tốt trong phần việc được giao.

Đối với Tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giam, tạm giữ, người đang chấp hành án phạt tù trốn, “thiếu trách nhiệm” là hành vi của người trực tiếp quản lý, hoặc được giao cho công việc giám sát, canh gác, giám sát, áp giải người bị bắt, người bị tạm giam, tạm giữ, người đang chấp hành án phạt tù. Hành vi này có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau: Thực hiện không đúng quy định hoặc không thực hiện quy định. Từ các hành vi nguy hiểm này có thể dẫn đến những tổn hại đến an ninh, trật tự xã hội và hệ thống tư pháp. 6 Cơ sở để xây dựng khái niệm của tội này gồm ba yếu tố: (1) Do người trực tiếp quản lý hoặc được giao cho nhiệm vụ canh gác, quản lý, áp giải người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù.

(2) Do thiếu trách nhiệm mà không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các quy định trong việc quản lý, giám sát, canh gác, áp giải. (3) Gây ra hậu quả để người bị bắt, người bị tạm giam, tạm giữ, người đang chấp hành án phạt tù trốn. Với các lý luận ở trên, kết hợp với các cơ sở pháp lý quy định tại Khoản 1 Điều 8 BLHS năm 2015. Sinh viên đưa ra định nghĩa của tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tam giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn như sau: “Tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tam giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn là hành vi nguy hiểm cho xã hội do người có nhiệm vụ trực tiếp, hoặc được giao phó cho việc quản lý, giám sát, canh gác, áp giải người bị bắt, người bị tạm giữ, tam giam, người đang chấp hành án phạt tù mà để những người này bỏ trốn do sự thiếu trách nhiệm trong công việc giám sát và quản lý của mình.

Đặc điểm Thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giữ, tam giam, người đang chấp hành án phạt tù là hành vi của người có nhiệm vụ trực tiếp, giao phó quản lý, canh gác, áp giải người bị bắt, người bị tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các quy định của cơ sở giam giữ để người bị giam trốn mất. Dựa vào khái niệm trên, có thể đưa ra một số những đặc điểm về tội phạm như sau: Thứ nhất, chủ thể của tội phạm là người có năng lực TNHS và đạt đủ độ tuổi chịu TNHS, đồng thời bắt buộc phải là người trực tiếp quản lý hoặc được giao phó quản lý, canh gác, áp giải người bị bắt, người bị tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù. Dấu hiệu về năng lực TNHS là dấu hiệu bắt buộc của chủ thể tội phạm. Năng lực TNHS được xác định dựa trên hai yếu tố: (1) Yếu tố về nhận thức.

Người có năng lực TNHS phải là người có khả năng nhận thức được tính nguy hiểm cho xã 7 hội trong hành vi của mình, đây là khả năng hiểu được hành vi của mình có thể gây ra những hậu quả xấu cho xã hội. (2) Yếu tố về điều khiển hành vi. Người có năng lực TNHS phải có khả năng điều khiển đưcọ hành vi của mình theo đòi hỏi của xã hội, đây là khả năng lựa chọn hành vi phù hợp với quy định cảu pháp luật, không thực hiện hành vi gây nguy hiểm cho xã hội. Năng lực TNHS được xác định theo độ tuổi.

Người có năng lực TNHS phải không thuộc trường hợp không có năng lực TNHS do mắc bệnh tâm thần hoặc mắc bênh khác làm mất khả năng nhận thức, khả năng điều khiển hành vi của mình Người có chức vụ, quyền hạn trong tội này là người có chức vụ trực tiếp quản lý hoặc được giao phó quản lý, canh gác, người bị bắt, người bị tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù. trong các cơ sở giam giữ, tạm giam, nhà giam giữ. Có thể là quản giáo, sĩ quan tuần tra, sĩ quan tập huấn, giám thị, canh gác viên, … Hoặc có chức vụ trực tiếp quản lý hoặc được giao phó quản lý áp giải người bị bắt, người bị tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù, có thể là các điều tra viên, các viên cảnh sát, … Thứ hai¸ “người bị bắt, người bị tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn” là dấu hiệu bắt buộc của tội này. Hậu quả của sự trốn thoát của những người bị bắt, người bị tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù sẽ gây ảnh hưởng đến hoạt động của pháp luật, an toàn của xã hội và uy ín của nhà nước.

Thứ ba, tính chất của lỗi trong tội thiếu trách nhiệm để người bị bắt, người bị tạm giam, người đang chấp hành án phạt tù trốn là lỗi vô ý. Đây là dấu hiệu quan trọng trong việc phân biệt tội phạm này với các tội phạm khác. Đặc biệt là tội lợi dụng quyền hạn để người bị bắt, người bị tạm giam, tạm giữ, người đang chấp hành án phạt tù bỏ trốn3 Khác với lỗi cố ý, lỗi vô ý thể hiện ở chỗ người phạm tội tuy nhận thức được nhiệm vụ của mình là nguy hiểm cho xã hội nhưng cho rằng hậu quả sẽ không xảy 3 Điều 378 BLHS năm 2015 8 ra hoặc có thể ngăn ngừa được, việc xảy ra hậu quả là ngoài ý muốn của người phạm tội. Tính chất vô ý trong hành vi này có thể là lỗi vô ý do cẩu thả hoặc lỗi vô ý do quá tự tin Lỗi vô ý do cẩu thả là trường hợp người phạm tội không thấy trước hành vi của mình có thể gây khiến người bị tạm giam, tạm giữ, người bị bắt và người đang thi hành án phạt bỏ trốn, mặc dù phải thấy trước hoặc có thể thấy trước.

Người phạm tội thiếu trách nhiệm vì cẩu thả là người không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các quy định của trong công tác giam giữ, tạm giam do sự sơ suất, chủ quan, vô ý thức. Người phạm tội không nhận thức được hậu quả trong hành vi của mình, mặc dù phải thấy trước hoặc có thể thấy trước Lỗi vô ý do quá tự tin là trường hợp người phạm tội thấy trước hành vi của mình có thể khiến người bị tạm giam, tạm giữ, người bị bắt và người đang thi hành án phạt bỏ trốn nhưng cho rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được.