ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh Tay chân miệng (TCM) là bệnh truyền nhiễm lây từ người sang người, dễ gây thành dịch do vi-rút đường ruột gây ra, thường gặp ở trẻ em < 5 tuổi. Trong đó có hai nhóm tác nhân gây bệnh thường gặp là Coxsackievirus A16 (CA16) và Enterovirus 71 (EV71). Biểu hiện chính là tổn thương da, niêm mạc dưới dạng phỏng nước ở các vị trí đặc biệt như niêm mạc miệng, lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, đầu gối. Bệnh có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm như viêm não-màng não, viêm cơ tim, phù phổi cấp dẫn đến tử vong nếu không được phát hiện sớm và điều trị kịp thời [3].
Bệnh TCM được phát hiện ở hầu hết các nước trên thế giới, đặc biệt ở Châu Á đã xảy ra các vụ dịch lớn với số mắc, số tử vong cao do bệnh TCM gia tăng và đang trở thành vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng. Tại Việt Nam, bệnh TCM được ghi nhận đầu tiên vào năm 2003 [44]. Từ những năm 2005-2010 số bệnh nhân có xu hướng gia tăng mạnh và gây tử vong ở nhiều tỉnh thành phố trên cả nước. Từ 2011-2016 bệnh TCM diễn biến phức tạp, Theo báo cáo giám sát của các địa phương từ đầu năm đến ngày 21 tháng 8 năm 2017, cả nước ghi nhận từ 63 Tỉnh/Thành phố đã có 43.162 trường hợp bị bệnh TCM [5].
Tỉnh Đồng Tháp là một trong những điểm nóng về tình hình bệnh Tay chân miệng. Trong năm 2015 toàn tỉnh có 4.009 ca mắc TCM, trong đó có 01 trường hợp tử vong. Chỉ tính riêng từ đầu năm đến tháng 11 năm 2017 toàn tỉnh có 6.416 ca mắc, trong đó có 47 ca nặng và không có trường hợp tử vong. So với cùng kỳ 2016 là 3.294, tăng 94,8% và tăng tại tất cả các địa phương trong tỉnh [11].
Tại huyện Tam Nông, tính đến tháng 11 năm 2017 số ca mắc TCM là 283 ca so với cùng kỳ 2016 là 151 ca tăng 87,4% [11]. Có 12/12 xã, thị trấn báo cáo xuất hiện ca bệnh, theo số liệu báo cáo TTYT huyện Tam Nông từ đầu năm 2017 đến tháng 11 năm 2017 toàn huyện số ca bị bệnh TCM là 283 ca, trong đó trẻ dưới 5 tuổi bị bệnh TCM là 260 trẻ chiếm 91,8%, có 216 trẻ bị bệnh Tay chân miệng nhập viện điều trị. Thống kê trên cho thấy đây là địa bàn lưu hành dịch với diễn biến liên tục ở mức cao. Mặc dù ngành y tế đã triển khai các hoạt động phòng chống bệnh TCM nhưng hiệu quả chưa cao.
2 Cho đến nay chưa có nghiên cứu nào về thực hành chăm sóc trẻ bị bệnh TCM của bà mẹ trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp cũng như tại huyện Tam Nông và đặc biệt là được sự quan tâm của lãnh đạo địa phương trong công tác phòng, chống dịch bệnh nói chung và TCM nói riêng trước tình hình bệnh TCM trên địa bàn huyện diễn biến phức tạp và nguy hiểm. Vậy câu hỏi đặt ra là Thực hành chăm sóc bệnh TCM cho trẻ dưới 5 tuổi của bà mẹ như thế nào? Những yếu tố nào liên quan tới thực hành chăm sóc của bà mẹ? Với mong muốn tìm hiểu cách chăm sóc của bà mẹ khi trẻ mắc Tay chân miệng và các yếu tố liên quan. Từ kết quả nghiên cứu sẽ đề xuất những giải pháp phù hợp để việc thực hành chăm sóc của bà mẹ được tốt hơn, nhằm hạn chế bệnh tiến triển nặng và nguy cơ tử vong. Từ đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Thực hành chăm sóc trẻ dưới 5 tuổi bị bệnh TCM và một số yếu tố liên quan của bà mẹ tại huyện Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp năm 2017”.
3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực hành chăm sóc trẻ dưới 5 tuổi bị bệnh Tay chân miệng của bà mẹ tại huyện Tam Nông, Đồng Tháp năm 2017. Xác định một số yếu tố liên quan đến thực hành chăm sóc trẻ dưới 5 tuổi bị bệnh Tay chân miệng của bà mẹ tại huyện Tam Nông, Đồng Tháp năm 2017. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Một số khái niệm liên quan đến Tay chân miệng 1. Khái niệm bệnh Tay chân miệng Bệnh Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm phổ biến của trẻ sơ sinh và trẻ em. Dấu hiệu đặc trưng là sốt, các vết loét trong miệng và phát ban ở bàn tay, bàn chân và mông. Hai nhóm tác nhân gây bệnh thường gặp là Coxsackie virus A16 (CA16) và Enterovirus 71 (EV71).
Lịch sử của bệnh Bệnh được mô tả lần đầu tại Toronto - Canada năm 1957 [1]. Đến năm 1959 trong vụ dịch tại Birmingham - Anh, bệnh đã được đặt tên là TCM. Cũng tại vụ dịch này, CA16 đã được xác định là căn nguyên gây bệnh. Cho đến năm 1974, căn nguyên EV71 đã được Schmidt và cộng sự mô tả dựa trên 20 bệnh nhân bị bệnh TCM có biến chứng thần kinh trung ương, cuối những năm 1990, các vụ dịch TCM đã lan rộng ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương với một tỷ lệ lớn có biểu hiện bệnh lý thần kinh và tim mạch [44].
Tại Việt Nam, TCM do EV71 được phát hiện và phân lập đầu tiên tại thành phố Hồ Chí Minh năm 2003 [7]. Tác nhân gây bệnh Bệnh TCM gây ra do nhóm vi-rút đường ruột bao gồm vi-rút Coxsackies, Echo và các vi-rút đường ruột khác. Các vi-rút đường ruột týp 71 (EV71) và CA16. Biểu hiện lâm sàng của vi-rút CA16 thường nhẹ và có thể hoàn toàn hồi phục.
Vi-rút EV71 có thể gây ra biến chứng nặng và dẫn đến tử vong. Vi-rút có thể tồn tại nhiều ngày ở điều kiện bình thường và nhiều tuần ở nhiệt độ 400C. Tia cực tím, nhiệt độ cao, các chất diệt trùng như formaldehyt, các dung dịch khử trùng có chứa Clo hoạt tính có thể diệt vi-rút [2], [38]. Nguồn truyền và phương thức lây truyền Bệnh lây truyền qua đường tiêu hóa: Thức ăn, nước uống, bàn tay của trẻ hoặc người chăm sóc trẻ, các đồ dùng, đặc biệt là đồ chơi và vật dụng sinh hoạt hằng ngày như chén, bát, đĩa, thìa, cốc bị nhiễm vi-rút từ phân hoặc dịch nốt phỏng, vết loét hoặc dịch tiết đường hô hấp, nước bọt.
Ngoài ra, bệnh cũng có thể lây truyền do tiếp xúc trực tiếp người – người qua các dịch tiết đường hô hấp, hạt nước bọt…[2], [38]. 5 Triệu chứng lâm sàng: Ở giai đoạn ủ bệnh 3-7 ngày; Giai đoạn khởi phát từ 1-2 ngày với các triệu chứng như sốt nhẹ, mệt mỏi, đau họng, biếng ăn, tiêu chảy vài lần trong ngày. Và giai đoạn toàn phát có thể kéo dài 3-10 ngày với các triệu chứng điển hình của bệnh như loét miệng, vết loét đỏ hay phỏng nước đường kính 2-3 mm ở niêm mạc miệng, lợi, lưỡi, gây đau miệng, bỏ ăn, bỏ bú, tăng tiết nước bọt; phát ban dạng phỏng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, gối, mông; tồn tại trong thời gian ngắn dưới 7 ngày có thể để lại vết thâm, rất hiếm khi loét hay bội nhiễm, sốt nhẹ, nôn. Nếu trẻ sốt cao và nôn nhiều dễ có nguy cơ biến chứng.
Biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp thường xuất hiện sớm từ ngày 2 đến ngày 5 của bệnh. Giai đoạn lui bệnh thường từ 3-5 ngày sau, trẻ hồi phục hoàn toàn nếu không có biến chứng [3]. Phân độ và điều trị: Về phân độ lâm sàng bệnh TCM được phân thành độ 1, độ 2a, độ 2b, độ 3 và độ 4. Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, chỉ điều trị hỗ trợ.
Theo dõi sát, phát hiện sớm, phân độ đúng và điều trị phù hợp. Đối với trường hợp nặng phải đảm bảo chăm sóc theo nguyên tắc hồi sức cấp cứu theo quy định. Bảo đảm dinh dưỡng đầy đủ, nâng cao thể trạng [3]. Một số đặc điểm ca bệnh TCM trên thế giới và ở Việt Nam 1.
Đặc điểm về tuổi bị bệnh Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, thường gặp nhất là trẻ dưới 05 tuổi, chiếm tỷ lệ từ 85% đến 96% trong các vụ dịch [33], [46]. Trẻ có độ tuổi từ 1-5 thì bị bệnh TCM nặng, có nhiều biến chứng thần kinh hơn so với trẻ trên 5 tuổi [42], [39]. Đặc điểm bị bệnh theo giới tính Theo một nghiên cứu ở Trung Quốc trong năm 2008-2009 tỷ số chênh giữa nam và nữ là 1,56 [43]. Trong một nghiên cứu dịch tễ học ở Singapore, tỷ lệ này là 1,3 [35].
Theo kết quả của một số nghiên cứu, tỉ số bị bệnh giữa nam và nữ từ 1,4 đến 1,9 [4], [41], [46]. Đặc điểm bị bệnh theo mùa Bệnh TCM có thể xuất hiện quanh năm nhưng số ca mắc tăng vào những tháng đầu mùa hè và đầu mùa thu trong năm. Theo báo cáo của viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh, ở các tỉnh phía Nam thì số bệnh nhân TCM tăng cao trong 2 đợt: từ tháng 3 – 5 và tháng 9 – 12 hàng năm [6]. Tính cảm nhiễm và miễn dịch Mọi người đều có thể cảm nhiễm với vi-rút gây bệnh nhưng không phải tất cả những người nhiễm vi-rút đều có biểu hiện bệnh.
Bệnh thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi. Nhiễm bệnh có thể tạo nên kháng thể đặc hiệu chống vi-rút gây bệnh, tuy nhiên bệnh vẫn có thể tái diễn tái phát bệnh do một vi-rút khác gây nên [43]. Các phương pháp phòng, chống và xử lý bệnh Tay chân miệng Hiện chưa có vắc-xin phòng bệnh, các biện pháp có tác dụng là thường xuyên rửa tay cho bản thân và cho trẻ, đặc biệt là trước khi chế biến thức ăn, trước khi ăn/cho trẻ ăn, trước khi bế ẳm trẻ, sau khi đi vệ sinh, sau mỗi lần thay tã, quần áo và làm vệ sinh cho trẻ. Phương pháp phòng chống bệnh TCM trên thế giới Năm 2011, Tổ chức Y tế thế giới đã ban hành hướng dẫn về quản lý lâm sàng và đáp ứng YTCC về phòng chống bệnh TCM được WHO khuyến cáo là: Thiết lập và tăng cường hệ thống giám sát; tiến hành các chiến dịch truyền thông về vệ sinh tốt và vệ sinh cơ bản, hỗ trợ trường mẫu giáo, mầm non, cơ sở chăm sóc ban ngày, trường học trong vụ dịch; tăng cường các biện pháp kiểm soát nhiễm trùng ở cả 2 tuyến chăm sóc: y tế và cộng đồng; cải thiện dịch vụ quản lý các trường hợp lâm sàng, đặc biệt các trường hợp có biểu hiện nghiêm trọng yêu cầu chăm sóc y tế chuyên sâu [45].
Phương pháp phòng chống bệnh TCM tại Việt Nam Tại Việt Nam, đáp ứng với tình hình dịch bệnh TCM, đặc biệt trong năm 2011 – 2012, Chính phủ, Bộ Y tế và các ban ngành đã ban hành công điện, các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo về giám sát, phòng và điều trị bệnh TCM.