Luận văn tình trạng dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc ít người và một số yếu tố liên quan tại quỳ hợp nghệ an và tân lạc hòa bình năm 2012

Tài liệu nghiên cứu Luận văn tình trạng dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc ít người và một số yếu tố liên quan tại, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Trần Thanh Tú
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Kim Ánh
• Trường học: Trường Đại học Y tế Công cộng
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Tình Trạng Dinh Dưỡng Trẻ Em Dưới 5 Tuổi Dân Tộc Ít Người Tại Nghệ An Và Hòa Bình
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Nguyên nhân và hậu quả của suy dinh dưỡng
• 1.1.1. Định nghĩa suy dinh dưỡng
• 1.1.2. Nguyên nhân của suy dinh dưỡng
• 1.1.3. Hậu quả của suy dinh dưỡng
• 1.1.3.1. Ảnh hưởng đến vóc dáng/chiều cao khi trưởng thành
• 1.1.3.2. Ảnh hưởng đến nhận thức, phát triển trí tuệ và khả năng lao động khi trưởng thành
• 1.1.3.3. Tăng gánh nặng bệnh tật và tử vong
• 1.2. Phương pháp đánh giá tình trạng dinh dưỡng
• 1.2.1. Phân loại theo lâm sàng
• 1.2.2. Phân loại theo cộng đồng
• 1.2.2.1. Cách phân loại dựa vào phần trăm so với trung vị
• 1.2.2.2. Cách phân loại dựa vào độ lệch chuẩn với quần thể tham chiếu (hoặc Z-score)
• 1.2.2.3. Cách phân loại dựa vào bách phân vị
• 1.2.2.4. Đánh giá TTDD theo chỉ số vòng cánh tay
• 1.2.3. Cách phân loại suy dinh dưỡng sử dụng trong nghiên cứu
• 1.2.4. Các phân loại suy dinh dưỡng sử dụng trong nghiên cứu
• 1.3. Thực hiện chăm sóc dinh dưỡng và sức khỏe cho phụ nữ lứa tuổi sinh đẻ có thai, nuôi con bú
• 1.4. Thực hiện nuôi con bằng sữa mẹ
• 1.5. Thực hiện ABS hợp lý và tiếp tục cho trẻ bú mẹ đến 24 tháng
• 1.6. Đảm bảo bổ sung đầy đủ vitamin A cho trẻ em và bà mẹ sau đẻ
• 1.7. Thực hiện nuôi dưỡng tốt hơn trong và sau khi trẻ bị bệnh
• 1.8. Chăm sóc thực hành vệ sinh ở gia đình, nhà trẻ và phòng chống nhiễm giun
• 1.9. Cân trẻ dưới 2 tuổi hàng tháng để theo dõi tăng trưởng và tổ chức các hoạt động thông tin giáo dục truyền thông
• 1.10. Một số nghiên cứu trên Thế giới và ở Việt Nam về tỷ lệ mắc và một số yếu tố liên quan
• 1.10.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 1.10.2. Nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.11. Khung lý thuyết phân tích số liệu
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THÔNG TIN CHUNG VỀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA DỰ ÁN NGHIÊN CỨU BAN ĐẦU CỦA BỆNH VIỆN NHI TRUNG ƯƠNG
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.4. Thiết kế nghiên cứu
• 2.1.5. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.1.6. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.1.7. Hạn chế của nghiên cứu ban đầu, cách khắc phục của dự án
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆU TRONG LUẬN VĂN
• 2.2.1. Tiêu chí đánh giá các chỉ số tình trạng dinh dưỡng
• 2.2.2. Phân tích và xử lý số liệu
• 2.2.3. Hạn chế của luận văn, cách khắc phục
• 2.2.4. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu
• 3.1.1. Thông tin chung của người mẹ và gia đình
• 3.1.2. Thông tin của trẻ
• 3.2. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ
• 3.3. Thực hành nuôi con bằng sữa mẹ và cho ăn bổ sung
• 3.4. Một số chỉ số khác về sức khỏe của trẻ
• 3.5. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em tại Tân Lạc
• 3.5.1. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng SDD CN/T của trẻ em tại Tân Lạc
• 3.5.2. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng SDD CC/T của trẻ em tại Tân Lạc
• 3.6. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng suy dinh dưỡng của trẻ em tại Quỳ Hợp
• 3.6.1. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng SDD CN/T của trẻ em tại Quỳ Hợp
• 3.6.2. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng SDD CC/T của trẻ em tại Quỳ Hợp
• 3.6.3. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng SDD CN/CC của trẻ em tại Quỳ Hợp
• 3.7. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ
• 3.8. Thực hành nuôi con bằng sữa mẹ và cho trẻ ABS
• 3.8.1. Thời gian bú sữa mẹ lần đầu sau sinh
• 3.8.2. Thời gian cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn và thời điểm cai sữa
• 3.8.3. Thực hành cho trẻ ABS
• 3.9. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng suy dinh dưỡng
• 3.9.1. Mối liên quan giữa một số yếu tố của mẹ, gia đình và tình trạng SDD của trẻ
• 3.9.2. Mối liên quan giữa một số yếu tố của trẻ và tình trạng SDD của trẻ
• 3.9.3. Mối liên quan giữa thực hành nuôi con bằng sữa mẹ, cho trẻ ABS với tình trạng dinh dưỡng của trẻ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Bảng biến số sử dụng trong luận văn
• PHỤ LỤC 2: KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU THEO THỜI GIAN
• PHỤ LỤC 3: BIÊN BẢN GIẢI TRÌNH SAU BẢO VỆ

Tóm tắt

I. Tổng quan về Tình Trạng Dinh Dưỡng Trẻ Em Dưới 5 Tuổi

Tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng, đặc biệt là ở trẻ em dưới 5 tuổi. Suy dinh dưỡng ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, tinh thần và trí tuệ của trẻ, đồng thời làm tăng nguy cơ mắc bệnh và tử vong. Theo UNICEF, mỗi phút có 4 trẻ em trên thế giới chết vì suy dinh dưỡng. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dân tộc ít người tại Nghệ An và Hòa Bình, hai tỉnh có tỷ lệ suy dinh dưỡng cao ở Việt Nam. Việc hiểu rõ thực trạng và các yếu tố liên quan là cơ sở để xây dựng các giải pháp can thiệp hiệu quả, cải thiện sức khỏe trẻ em và phát triển kinh tế xã hội bền vững.

1.1. Định nghĩa và Phân loại Suy Dinh Dưỡng Trẻ Em

Suy dinh dưỡng là tình trạng rối loạn dinh dưỡng, bao gồm thiếu hụt hoặc mất cân bằng các chất dinh dưỡng cần thiết cho sự phát triển. Việc phân loại suy dinh dưỡng có nhiều phương pháp, bao gồm phân loại theo lâm sàng (Gomez, Wellcome, Waterlow) và phân loại theo cộng đồng (dựa vào phần trăm so với trung vị, độ lệch chuẩn Z-score, bách phân vị). Đánh giá tình trạng dinh dưỡng là bước quan trọng để xác định mức độ suy dinh dưỡng và lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp. Các chỉ số thường dùng là cân nặng theo tuổi (CN/T), chiều cao theo tuổi (CC/T) và cân nặng theo chiều cao (CN/CC), và vòng cánh tay. Trong nghiên cứu này, các chỉ số này được sử dụng để xác định tỷ lệ suy dinh dưỡng tại Nghệ An và Hòa Bình.

1.2. Ảnh hưởng của Suy Dinh Dưỡng đến Phát Triển Trẻ Em

Suy dinh dưỡng không chỉ ảnh hưởng đến phát triển thể chất trẻ em, mà còn tác động tiêu cực đến phát triển trí tuệ và khả năng học tập. Trẻ bị suy dinh dưỡng thường có chiều cao khi trưởng thành thấp hơn, khả năng lao động giảm sút và dễ mắc các bệnh mạn tính. Nghiên cứu của Barker cho thấy suy dinh dưỡng trong giai đoạn bào thai có thể là nguồn gốc của các bệnh tim mạch, đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa ở người trưởng thành. Do đó, việc phòng chống suy dinh dưỡng từ sớm có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống của trẻ.

II. Thực trạng Dinh Dưỡng Trẻ Em Dưới 5 Tuổi ở Nghệ An Hòa Bình

Nghệ An và Hòa Bình là hai tỉnh miền núi có tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em cao so với trung bình cả nước. Theo số liệu năm 2012, Hòa Bình xếp thứ 15/63 tỉnh thành về tỷ lệ suy dinh dưỡng nhẹ cân, còn Nghệ An xếp thứ 17 về tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi. Tình trạng dinh dưỡng trẻ em ở các vùng núi, vùng sâu vùng xa, đặc biệt là dân tộc thiểu số, vẫn là một thách thức lớn. Các yếu tố như điều kiện kinh tế khó khăn, thiếu kiến thức về chăm sóc dinh dưỡng, và hạn chế trong tiếp cận dịch vụ y tế góp phần làm gia tăng nguy cơ suy dinh dưỡng. Nghiên cứu này tập trung vào hai huyện Quỳ Hợp (Nghệ An) và Tân Lạc (Hòa Bình) để đánh giá chi tiết tình trạng dinh dưỡng và các yếu tố liên quan.

2.1. Tỷ lệ Suy Dinh Dưỡng theo Các Chỉ Số CN T CC T CN CC

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng CN/T, CC/T và CN/CC tại Tân Lạc lần lượt là 12,9%; 39,6%; 3,5%, trong khi tại Quỳ Hợp là 29,7%; 48,3%; 9,2%. Tỷ lệ suy dinh dưỡng chung của cả hai huyện CN/T, CC/T và CN/CC là 23,8%; 45,2% và 7,2%. Kết quả này cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi (CC/T) là vấn đề nổi bật ở cả hai địa phương, đặc biệt là tại Quỳ Hợp. Sự khác biệt về tỷ lệ suy dinh dưỡng giữa hai huyện có thể do sự khác biệt về điều kiện kinh tế, văn hóa và chính sách hỗ trợ dinh dưỡng.

2.2. So sánh Tình Trạng Dinh Dưỡng giữa Nghệ An và Hòa Bình

So sánh kết quả khảo sát dinh dưỡng giữa hai địa phương cho thấy tình trạng dinh dưỡng trẻ em ở Quỳ Hợp có phần kém hơn so với Tân Lạc. Tỷ lệ suy dinh dưỡng ở cả ba chỉ số (CN/T, CC/T, CN/CC) đều cao hơn tại Quỳ Hợp. Điều này có thể do nhiều yếu tố, bao gồm điều kiện kinh tế xã hội, tiếp cận dịch vụ y tế và kiến thức về chăm sóc dinh dưỡng của người dân. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để xác định rõ các nguyên nhân cụ thể và đưa ra các giải pháp can thiệp phù hợp với từng địa phương.

III. Cách Cải Thiện Tình Trạng Dinh Dưỡng Trẻ Em ở Dân Tộc Thiểu Số

Cải thiện tình trạng dinh dưỡng trẻ em ở dân tộc thiểu số đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện, bao gồm cải thiện chế độ ăn uống của trẻ, tăng cường chăm sóc sức khỏe và nâng cao nhận thức về dinh dưỡng. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc nuôi con bằng sữa mẹ, cho trẻ ăn bổ sung đúng cách, và đảm bảo vệ sinh cá nhân có vai trò quan trọng trong việc giảm nguy cơ suy dinh dưỡng. Các chương trình giáo dục dinh dưỡng và tư vấn dinh dưỡng cần được triển khai rộng rãi để cung cấp kiến thức và kỹ năng cho các bà mẹ. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ dinh dưỡng cho các gia đình nghèo và dễ bị tổn thương.

3.1. Tầm Quan Trọng của Nuôi Con Bằng Sữa Mẹ và Ăn Bổ Sung Hợp Lý

Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời là biện pháp tối ưu để cung cấp dinh dưỡng cho trẻ. Sữa mẹ chứa đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết, kháng thể và các yếu tố tăng trưởng giúp trẻ phát triển khỏe mạnh. Ăn bổ sung cần được bắt đầu từ 6 tháng tuổi với các loại thực phẩm giàu dinh dưỡng, đa dạng và phù hợp với lứa tuổi của trẻ. Việc cho trẻ ăn quá sớm hoặc quá muộn, hoặc cho ăn các loại thực phẩm không phù hợp đều có thể dẫn đến suy dinh dưỡng.

3.2. Vai trò của Bổ Sung Vitamin và Khoáng Chất cho Trẻ Em

Bổ sung vitamin và khoáng chất là một phần quan trọng trong việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng của trẻ, đặc biệt là ở những khu vực có tỷ lệ thiếu vi chất dinh dưỡng cao. Các vitamin và khoáng chất thiết yếu như vitamin A, sắt, kẽm đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển thể chất và trí tuệ của trẻ. Các chương trình bổ sung vitamin A định kỳ và phòng chống thiếu máu là những biện pháp hiệu quả để cải thiện sức khỏe và giảm nguy cơ suy dinh dưỡng.

IV. Nghiên Cứu về các Yếu Tố Liên Quan Suy Dinh Dưỡng ở Trẻ Dân Tộc

Nghiên cứu đã xác định một số yếu tố liên quan đến tình trạng suy dinh dưỡng của trẻ em dân tộc ít người tại Nghệ An và Hòa Bình. Các yếu tố này bao gồm trình độ học vấn của mẹ, giới tính của trẻ, cân nặng sơ sinh, thực hành nuôi con bằng sữa mẹ, và tình trạng bệnh tật. Trẻ có mẹ trình độ học vấn thấp, trẻ sinh non hoặc nhẹ cân, và trẻ không được bú sữa mẹ đầy đủ có nguy cơ suy dinh dưỡng cao hơn. Việc hiểu rõ các yếu tố này là cơ sở để xây dựng các chương trình can thiệp hiệu quả, tập trung vào các đối tượng có nguy cơ cao và giải quyết các nguyên nhân gốc rễ của vấn đề.

4.1. Mối liên hệ giữa Trình Độ Học Vấn của Mẹ và SDD Trẻ Em

Nghiên cứu cho thấy có mối liên hệ chặt chẽ giữa trình độ học vấn của mẹ và tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Mẹ có trình độ học vấn cao thường có kiến thức tốt hơn về chăm sóc dinh dưỡng, có khả năng tiếp cận thông tin và dịch vụ y tế tốt hơn, và có thu nhập cao hơn, từ đó cải thiện chế độ ăn uống của trẻ. Các chương trình giáo dục dinh dưỡng cần tập trung vào các bà mẹ trẻ, đặc biệt là ở các vùng sâu vùng xa, để nâng cao kiến thức và kỹ năng chăm sóc trẻ.

4.2. Ảnh hưởng của Cân Nặng Sơ Sinh và Giới Tính đến Nguy Cơ SDD

Cân nặng sơ sinh là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ trong những năm đầu đời. Trẻ sinh nhẹ cân có nguy cơ suy dinh dưỡng cao hơn do thiếu hụt các chất dinh dưỡng dự trữ. Nghiên cứu cũng cho thấy có sự khác biệt về tỷ lệ suy dinh dưỡng giữa trẻ trai và trẻ gái, có thể do sự khác biệt về nhu cầu dinh dưỡng và chăm sóc.

V. Đề xuất Giải pháp Cải Thiện Dinh Dưỡng Trẻ Em Dưới 5 Tuổi

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có một số giải pháp quan trọng để cải thiện tình trạng dinh dưỡng trẻ em ở Nghệ An và Hòa Bình. Cần tăng cường công tác truyền thông, giáo dục về chăm sóc dinh dưỡng cho các bà mẹ và cộng đồng. Đẩy mạnh các chương trình chăm sóc sức khỏe bà mẹ trước và trong khi mang thai, và chăm sóc trẻ sơ sinh. Cần có các chính sách hỗ trợ dinh dưỡng cho các gia đình nghèo và dễ bị tổn thương, đặc biệt là ở các vùng núi, vùng sâu vùng xa. Đồng thời, cần tăng cường năng lực cho cán bộ y tế tuyến cơ sở về tư vấn dinh dưỡng và phòng chống suy dinh dưỡng.

5.1. Nâng cao Nhận Thức về Dinh Dưỡng và Chăm Sóc Trẻ Em

Công tác truyền thông, giáo dục về dinh dưỡng cần được thực hiện thường xuyên và liên tục, với nội dung phù hợp với từng đối tượng. Cần tập trung vào các thông điệp về nuôi con bằng sữa mẹ, ăn bổ sung đúng cách, vệ sinh cá nhân và phòng bệnh. Sử dụng các kênh truyền thông đa dạng như truyền hình, radio, báo chí, tờ rơi, áp phích và các hoạt động cộng đồng để tiếp cận đến đông đảo người dân.

5.2. Tăng cường Chăm Sóc Sức Khỏe Bà Mẹ và Trẻ Em

Chăm sóc sức khỏe trước và trong khi mang thai có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sức khỏe của bà mẹ và thai nhi, và giảm nguy cơ sinh non, nhẹ cân. Cần đảm bảo tất cả phụ nữ mang thai được tiếp cận với các dịch vụ khám thai định kỳ, tư vấn dinh dưỡng và bổ sung vitamin và khoáng chất. Chăm sóc trẻ sơ sinh cần được thực hiện ngay sau khi sinh, bao gồm bú sữa mẹ sớm, giữ ấm, vệ sinh và theo dõi tăng trưởng.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Dinh Dưỡng Trẻ

Nghiên cứu đã cung cấp những bằng chứng quan trọng về tình trạng dinh dưỡng trẻ em ở dân tộc ít người tại Nghệ An và Hòa Bình, cũng như các yếu tố liên quan. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để xây dựng các chương trình can thiệp hiệu quả, góp phần cải thiện sức khỏe và phát triển của trẻ em. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp dinh dưỡng, xác định các yếu tố rào cản trong việc tiếp cận dịch vụ y tế và dinh dưỡng, và tìm kiếm các giải pháp sáng tạo để giải quyết vấn đề suy dinh dưỡng.

6.1. Tóm tắt Kết Quả Nghiên Cứu Chính và Ý nghĩa Thực Tiễn

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em dân tộc ít người tại Nghệ An và Hòa Bình vẫn còn cao, đặc biệt là tình trạng suy dinh dưỡng thấp còi. Các yếu tố như trình độ học vấn của mẹ, cân nặng sơ sinh và thực hành nuôi con bằng sữa mẹ có liên quan đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Kết quả này nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng cường giáo dục dinh dưỡng, chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ dinh dưỡng cho các gia đình nghèo và dễ bị tổn thương.

6.2. Đề xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo để Cải Thiện Dinh Dưỡng Trẻ

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp dinh dưỡng hiện có, xác định các yếu tố rào cản trong việc tiếp cận dịch vụ y tế và dinh dưỡng, và tìm kiếm các giải pháp sáng tạo để giải quyết vấn đề suy dinh dưỡng. Cần có các nghiên cứu định tính để hiểu rõ hơn về kiến thức, thái độ và thực hành dinh dưỡng của người dân, và các nghiên cứu can thiệp để thử nghiệm các giải pháp mới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi luôn là một trong những thách thức y tế công cộng lớn nhất toàn cầu. Theo báo cáo của Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF), mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 6,9 triệu ca tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi, trong đó hơn 33% số ca tử vong có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến tình trạng suy dinh dưỡng. Tại Việt Nam, số liệu thống kê quốc gia năm 2012 cho thấy tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng thể nhẹ cân là 16,2% và thể thấp còi lên tới 26,7%, trong đó 20 tỉnh thành có tỷ lệ thấp còi vượt ngưỡng 30%. Khoảng cách chênh lệch dinh dưỡng giữa các vùng đồng bằng và miền núi vẫn rất sâu sắc: trong khi các đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ghi nhận 5,3% thì các tỉnh miền núi như Đắk Nông (24,8%) hay Kon Tum (26,3%) luôn ở mức báo động.

Trước thực trạng đó, nghiên cứu này được triển khai nhằm đánh giá toàn diện tình trạng dinh dưỡng và xác định các yếu tố liên quan ở trẻ em dưới 5 tuổi thuộc các dân tộc thiểu số tại huyện Quỳ Hợp (tỉnh Nghệ An) và huyện Tân Lạc (tỉnh Hòa Bình) trong năm 2012. Nghiên cứu tập trung vào ba mục tiêu chính: xác định tỷ lệ suy dinh dưỡng theo ba chỉ số nhân trắc học chuẩn gồm cân nặng theo tuổi, chiều cao theo tuổi, cân nặng theo chiều cao; mô tả thực hành nuôi con bằng sữa mẹ và cho ăn bổ sung của các bà mẹ; đồng thời lượng hóa tác động của các yếu tố nhân khẩu, bệnh tật và hành vi chăm sóc đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Ý nghĩa của đề tài được thể hiện qua việc cung cấp bằng chứng dịch tễ học thực địa cho dự án can thiệp của Bệnh viện Nhi Trung ương, hướng đến mục tiêu bảo vệ sức khỏe trẻ thơ và giảm thiểu thiệt hại từ 2% đến 3% GDP quốc gia do suy dinh dưỡng gây ra.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng mô hình nguyên nhân suy dinh dưỡng và tử vong ở trẻ em do UNICEF ban hành năm 1990 kết hợp với lý thuyết về nguồn gốc phát triển sức khỏe và bệnh tật của Barker. Mô hình của UNICEF phân tầng các yếu tố tác động thành ba cấp độ rõ rệt: nguyên nhân trực tiếp (khẩu phần ăn thiếu hụt dinh dưỡng và tình trạng mắc bệnh nhiễm trùng), nguyên nhân tiềm tàng (mất an ninh lương thực hộ gia đình, điều kiện chăm sóc bà mẹ - trẻ em chưa bảo đảm, dịch vụ y tế và vệ sinh môi trường yếu kém), cùng nguyên nhân cơ bản (cơ cấu kinh tế, chính sách phát triển xã hội và điều kiện tự nhiên). Song song đó, lý thuyết Barker nhấn mạnh rằng suy dinh dưỡng trong giai đoạn bào thai và những năm đầu đời gây tổn thương cấu trúc tế bào vĩnh viễn, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa tim mạch mạn tính khi trưởng thành.

Các khái niệm then chốt trong nghiên cứu bao gồm: suy dinh dưỡng thể thấp còi (phản ánh tình trạng thiếu dinh dưỡng mãn tính kéo dài qua chỉ số chiều cao theo tuổi), suy dinh dưỡng thể gầy còm (biểu hiện thiếu dinh dưỡng cấp tính qua chỉ số cân nặng theo chiều cao), và suy dinh dưỡng thể nhẹ cân (đo lường bằng cân nặng theo tuổi). Nghiên cứu chuẩn hóa việc phân loại tình trạng dinh dưỡng dựa trên hệ thống Z-score của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2006) với ngưỡng cắt chuẩn dưới -2SD cho mức suy dinh dưỡng và dưới -3SD cho mức suy dinh dưỡng nặng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế dịch tễ học mô tả cắt ngang có phân tích, khai thác bộ dữ liệu thực địa thu thập từ tháng 6 đến tháng 10 năm 2012. Tổng cỡ mẫu khảo sát bao gồm 639 cặp bà mẹ và trẻ em dưới 5 tuổi, trong đó có 225 cặp tại huyện Tân Lạc thuộc tỉnh Hòa Bình và 414 cặp tại huyện Quỳ Hợp thuộc tỉnh Nghệ An. Do đặc thù địa hình miền núi hiểm trở, mật độ dân cư thưa thớt và khoảng cách giữa các hộ gia đình khá xa, phương pháp chọn mẫu thuận tiện cụm liền kề (cửa liền cửa) bắt đầu từ trục ủy ban nhân dân xã đã được áp dụng nhằm tối ưu hóa tính khả thi và thu thập đủ số lượng đối tượng đạt chuẩn.

Quy trình thu thập dữ liệu nhân trắc học được tiến hành nghiêm ngặt: cân trọng lượng trẻ bằng cân đồng hồ Nhơn Hòa chính xác đến 100g, đo chiều dài nằm đối với trẻ dưới 24 tháng tuổi bằng thước đo chuyên dụng chính xác đến 0,1cm và đo chiều cao đứng cho trẻ từ 24 đến 60 tháng tuổi bằng thước gỗ thẳng chuẩn y tế. Dữ liệu phỏng vấn bà mẹ được thu thập bằng bộ câu hỏi cấu trúc thử nghiệm trước, bao gồm các biến số kinh tế gia đình, tiền sử sinh đẻ, thực hành nuôi dưỡng và bệnh tật của trẻ. Bộ dữ liệu được làm sạch, mã hóa bằng phần mềm EpiData 3.1 và phân tích trên SPSS 16.0 cùng WHO Anthro. Lý do lựa chọn kiểm định Chi-square và tỷ suất chênh Odds Ratio với khoảng tin cậy 95% là nhằm xác định chính xác mối liên quan đơn biến và đo lường mức độ nguy cơ giữa các yếu tố chăm sóc, học vấn với tình trạng suy dinh dưỡng của trẻ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát trên 639 trẻ em dân tộc thiểu số ghi nhận thực trạng suy dinh dưỡng ở mức rất cao, trong đó tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi chung cho cả hai huyện lên tới 45,2%, thể nhẹ cân đạt 23,8% và thể gầy còm là 7,2%. Có sự khác biệt đáng kể giữa hai địa bàn: trẻ em tại Quỳ Hợp chịu gánh nặng suy dinh dưỡng nặng nề hơn với 48,3% thấp còi, 29,7% nhẹ cân (trong đó 1,7% ở mức độ III rất nặng) và 9,2% gầy còm; trong khi tỷ lệ tương ứng tại Tân Lạc là 39,6% thấp còi, 12,9% nhẹ cân và 3,5% gầy còm.

Phân tích theo giới tính tại Quỳ Hợp chỉ ra sự chênh lệch rõ rệt khi tỷ lệ suy dinh dưỡng nhẹ cân ở bé trai lên tới 36,3%, cao hơn đáng kể so với mức 22,8% ở bé gái. Về thực hành nuôi dưỡng, mặc dù 80,9% trẻ được bú mẹ trong vòng 1 giờ đầu sau sinh (Quỳ Hợp đạt 82,1%, Tân Lạc đạt 78,7%), nhưng tỷ lệ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu chỉ đạt 26,9%. Đáng chú ý, có tới 20,3% trẻ bị cho ăn bổ sung quá sớm trước 4 tháng tuổi và 11,5% trẻ bị cai sữa quá sớm trước 13 tháng tuổi. Tình trạng nhiễm khuẩn rất phổ biến với 73,8% trẻ bị sốt ho và 52,1% trẻ bị tiêu chảy trong vòng 2 tuần trước cuộc điều tra.

Thảo luận kết quả

Khi tổng hợp các chỉ số nhân trắc, việc trình bày dữ liệu thông qua biểu đồ cột phân nhóm theo từng độ tuổi và bảng liên kết đa biến giúp làm nổi bật xu hướng: tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi tăng vọt từ nhóm 1-6 tháng tuổi lên trên 50% ở nhóm trẻ từ 25 tháng tuổi trở lên. Điều này phản ánh hậu quả tích lũy của sự thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài và quá trình ăn bổ sung không hợp lý khi trẻ bước vào giai đoạn cai sữa.

Kết quả kiểm định thống kê tại Tân Lạc chứng minh mối tương quan có ý nghĩa giữa trình độ học vấn của người mẹ và cân nặng sơ sinh với tình trạng suy dinh dưỡng của trẻ. Con của những bà mẹ có học vấn dưới trung học cơ sở có nguy cơ bị suy dinh dưỡng nhẹ cân cao gấp 5,5 lần so với nhóm có mẹ học vấn từ trung học cơ sở trở lên (OR = 5,5; khoảng tin cậy 95%: 1,9 - 14,9; p < 0,001). Bên cạnh đó, trẻ sinh ra nhẹ cân dưới 2500g có nguy cơ suy dinh dưỡng cao gấp 4,0 lần trẻ có cân nặng bình thường (OR = 4,0; khoảng tin cậy 95%: 1,3 - 11,2; p = 0,007). Phát hiện này hoàn toàn tương đồng với các công bố quốc tế tại Ấn Độ và Lào, khẳng định tầm quan trọng sống còn của việc chăm sóc thai kỳ và nâng cao nhận thức cho người mẹ ở các vùng đồng bào dân tộc Thái, Mường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng dịch tễ thu được, luận văn đưa ra hệ thống giải pháp can thiệp toàn diện với mục tiêu cụ thể và lộ trình triển khai rõ ràng:

Thứ nhất, tăng cường chương trình truyền thông thay đổi hành vi nuôi dưỡng trẻ tại tuyến cơ sở do Trạm Y tế xã và mạng lưới y tế thôn bản chủ trì. Mục tiêu nâng tỷ lệ trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu từ mức 26,9% hiện nay lên trên 50% và giảm tỷ lệ cho ăn dặm sớm trước 4 tháng từ 20,3% xuống dưới 5% trong giai đoạn can thiệp 2 năm. Nội dung tập trung hướng dẫn thực hành chế biến thức ăn bổ sung giàu vi chất từ nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình quản lý thai nghén và chăm sóc tiền sản do Trung tâm Y tế huyện phối hợp với Bệnh viện Đa khoa khu vực thực hiện. Mục tiêu kiểm soát tỷ lệ trẻ có cân nặng sơ sinh thấp dưới 2500g xuống dưới 5% (hiện tại là 7,4%), thông qua việc cấp phát định kỳ 100% viên sắt, axit folic và bổ sung vitamin A liều cao 200.000 IU cho phụ nữ mang thai và sau sinh trong vòng 1 tháng đầu.

Thứ ba, thiết lập hệ thống giám sát tăng trưởng chủ động và can thiệp điều trị phục hồi dinh dưỡng tại cộng đồng do Bệnh viện Nhi Trung ương và Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh điều phối. Tổ chức cân đo định kỳ hàng tháng cho 100% trẻ dưới 2 tuổi, kết hợp phân phát các chế phẩm dinh dưỡng trị liệu cho nhóm 1,7% trẻ suy dinh dưỡng độ III và 7,2% trẻ gầy còm nhằm hạ tỷ lệ thấp còi xuống dưới 30% trong lộ trình 3 đến 5 năm.

Thứ tư, triển khai đồng bộ các can thiệp y tế dự phòng và vệ sinh môi trường nông thôn do Ủy ban nhân dân huyện và Phòng Y tế chỉ đạo. Duy trì tỷ lệ tẩy giun định kỳ 6 tháng một lần cho trẻ từ 12 tháng tuổi đạt trên 90%, đồng thời tuyên truyền sử dụng nước sạch và rửa tay bằng xà phòng để giảm thiểu tỷ lệ 52,1% trẻ mắc tiêu chảy và 73,8% trẻ mắc nhiễm khuẩn hô hấp mỗi năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn thạc sĩ này là tài liệu chuyên khảo giá trị, đóng góp thiết thực cho nhiều nhóm chuyên gia và tổ chức hoạt động trong lĩnh vực y tế, phát triển xã hội:

Nhóm cán bộ hoạch định chính sách y tế và quản lý chương trình dinh dưỡng quốc gia: Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và các chỉ số đo lường dịch tễ chính xác tại 2 huyện miền núi, hỗ trợ xây dựng các chính sách phân bổ nguồn lực y tế và chiến lược can thiệp giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Nhóm nghiên cứu viên, học viên sau đại học và giảng viên ngành Y tế công cộng, Dinh dưỡng học, Dịch tễ học: Luận văn là tài liệu tham khảo điển hình về phương pháp phân tích số liệu cắt ngang, quy trình áp dụng chuẩn tăng trưởng WHO Anthro 2006 và mô hình phân tích nguy cơ bằng tỷ suất chênh Odds Ratio.

Nhóm y bác sĩ lâm sàng, nhân viên y tế dự phòng và cán bộ y tế cơ sở tuyến huyện, xã: Nắm vững các yếu tố nguy cơ như học vấn người mẹ, tiền sử cân nặng sơ sinh dưới 2500g và bệnh nhiễm khuẩn tiêu hóa để phân tầng nguy cơ, tư vấn dinh dưỡng cá thể hóa hiệu quả hơn cho bà con bản địa.

Nhóm chuyên gia điều hành các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển quốc tế: Bản luận văn cung cấp bức tranh chi tiết về 639 hộ gia đình dân tộc Mường và Thái, làm tài liệu tham chiếu tin cậy để thiết kế các dự án viện trợ an ninh lương thực và sức khỏe sinh sản vùng cao.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính khiến tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ em miền núi cao tới 45,2% là gì?
Tình trạng này bắt nguồn từ sự kết hợp của việc thiếu hụt dinh dưỡng trường diễn và thực hành chăm sóc chưa hợp lý. Số liệu cho thấy 73,1% trẻ không được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và 20,3% trẻ phải ăn dặm quá sớm trước 4 tháng, dẫn đến tổn thương hệ tiêu hóa non nớt và kém hấp thu dưỡng chất.

Tại sao trình độ học vấn của người mẹ lại ảnh hưởng mạnh mẽ đến nguy cơ suy dinh dưỡng của trẻ với tỷ suất chênh lên tới 5,5 lần?
Người mẹ có trình độ học vấn dưới trung học cơ sở thường gặp hạn chế trong việc tiếp cận kiến thức chăm sóc khoa học, nhận biết dấu hiệu nguy hiểm khi trẻ ốm và phân bổ khẩu phần dinh dưỡng. Thực tế nghiên cứu cho thấy các bà mẹ này có xu hướng cho con cai sữa sớm và ăn dặm sai cách cao hơn hẳn.

Cân nặng sơ sinh dưới 2500g để lại hệ lụy lâu dài như thế nào đối với sự phát triển của trẻ?
Trẻ sinh non hoặc nhẹ cân khởi đầu với khối cơ quan chưa hoàn thiện và lượng vi chất dự trữ thấp. Nghiên cứu chỉ ra nhóm trẻ này có nguy cơ suy dinh dưỡng nhẹ cân cao gấp 4 lần trẻ bình thường, đồng thời dễ mắc các bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp và tiêu chảy tái diễn nhiều lần trong năm.

Sự khác biệt về tình trạng dinh dưỡng giữa huyện Quỳ Hợp và huyện Tân Lạc phản ánh điều gì?
Quỳ Hợp có tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân lên tới 29,7%, cao hơn gấp đôi so với Tân Lạc (12,9%). Sự khác biệt này phản ánh điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hơn, tỷ lệ hộ nghèo cao, rào cản ngôn ngữ và địa lý phức tạp tại các bản làng người Thái so với người Mường tại Hòa Bình.

Phần mềm WHO Anthro và chuẩn tăng trưởng WHO 2006 có vai trò gì trong việc chuẩn hóa kết quả nghiên cứu?
WHO Anthro áp dụng thuật toán Z-score giúp quy đổi chính xác các số đo chiều cao, cân nặng của trẻ theo độ tuổi và giới tính về độ lệch chuẩn quốc tế. Nhờ đó, nghiên cứu loại bỏ được các sai số sinh học và giúp số liệu của 639 trẻ có thể so sánh trực tiếp với các quần thể nghiên cứu khác trên thế giới.

Kết luận

Luận văn đã phác thảo toàn diện bức tranh dịch tễ học dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc thiểu số tại Quỳ Hợp (Nghệ An) và Tân Lạc (Hòa Bình) với 5 kết luận cốt lõi:

• Tỷ lệ suy dinh dưỡng ở mức rất nghiêm trọng với 45,2% thấp còi, 23,8% nhẹ cân và 7,2% gầy còm.
• Trẻ em tại Quỳ Hợp chịu gánh nặng suy dinh dưỡng cao hơn rõ rệt so với Tân Lạc ở tất cả các thể.
• Thực hành nuôi dưỡng còn nhiều bất cập với 73,1% không được bú mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu và 20,3% ăn bổ sung trước 4 tháng tuổi.
• Tỷ lệ mắc bệnh nhiễm khuẩn đường tiêu hóa (52,1%) và hô hấp (73,8%) trong cộng đồng còn ở mức báo động.
• Trình độ học vấn của người mẹ dưới trung học cơ sở (nguy cơ gấp 5,5 lần) và cân nặng sơ sinh dưới 2500g (nguy cơ gấp 4,0 lần) là hai yếu tố nguy cơ mang tính quyết định.

Đóng góp chính của luận văn là thiết lập hệ thống dữ liệu lâm sàng - dịch tễ học tin cậy, làm cơ sở khoa học cho các can thiệp dinh dưỡng đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Trong giai đoạn tới, các địa phương cần nhanh chóng tích hợp các giải pháp truyền thông hành vi, quản lý thai nghén và bổ sung vi chất vào chương trình mục tiêu y tế quốc gia. Hãy liên hệ ngay với các đơn vị y tế dự phòng và chuyên gia dinh dưỡng để cùng chung tay bảo vệ thế hệ tương lai khỏe mạnh và phát triển toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Năm 2011, trên thế giới có 6,9 triệu trường hợp tử vong trẻ em dưới 5 tuổi, trong đó hơn một phần ba trường hợp tử vong là do các nguyên nhân liên quan đến suy dinh dưỡng (SDD). Theo Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) trung bình mỗi phút có 4 trẻ em trên thế giới chết do SDD[60]. SDD không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất mà còn ảnh hưởng tới sự phát triển tinh thần, trí tuệ của trẻ, đặc biệt ở lứa tuổi từ lúc sơ sinh cho tới 5 tuổi để lại hậu quả nặng nề cho xã hội. Trẻ em bị SDD phải đối mặt với nguy cơ mắc bệnh cao hơn những đứa trẻ khác [59].

SDD không chỉ là vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tử vong trẻ em, nó cũng ảnh hưởng lâu dài đến giáo dục và tăng trưởng kinh tế quốc gia. Ngân hàng Thế giới ước tính rằng các nước thu nhập thấp có thể giảm từ 2 đến 3% GDP hàng năm của họ vì suy dinh dưỡng trẻ em (SDDTE)[57]. Tại Việt Nam, tỷ lệ SDD thể nhẹ cân của cả nước năm 2012 là 16,2%, trong đó SDD vừa là 14,5%, SDD nặng là 1,6% và SDD rất nặng là 0,1%. 17/63 tỉnh/thành phố có mức SDD trẻ em trên 20%, xếp ở mức cao theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế Giới (WHO).

Tỷ lệ trẻ em SDD thể thấp còi là 26,7%, theo phân loại của WHO có đến 20 tỉnh có tỷ lệ trên 30% (mức cao), 1 tỉnh trên 40% (mức rất cao). Tỷ lệ SDD thể gầy còm là 6,7%[37]. Thực trạng SDD ở vùng nông thôn, miền núi, dân tộc ít người vẫn đang còn là một vấn đề nổi cộm, cần được quan tâm và khắc phục. Nếu như tỷ lệ SDD ở một số tỉnh đồng bằng đã giảm xuống mức thấp như thành phố Hồ Chí Minh (5,3%), Hà Nội (8,1%), Đà Nẵng (5,4%).

thì nhiều khu vực miền núi tỷ lệ SDD vẫn ở mức rất cao như Đắc Nông (24,8%), Kon Tum (26,3%), Lai Châu (23,5%). Nghệ An và Hòa Bình nằm trong những tỉnh/thành phố có tỷ lệ SDDTE dưới 5 tuổi khá cao. Hòa Bình xếp thứ 15/63 tỉnh/thành phố trong cả nước về tỷ lệ SDD nhẹ cân (20,6%); còn Nghệ An xếp thứ 17/63 tỉnh/thành phố trong cả nước với tỷ lệ SDD thấp còi (30,8%). Huyện Quỳ Hợp và huyện Tân Lạc là những huyện miền núi khó khăn của hai tỉnh Nghệ An và Hòa Bình.

Người dân của hai huyện trên chủ yếu 2 là đồng bào dân tộc thiểu số. Do đó công tác chăm sóc sức khỏe của người dân và phòng chống SDD cho trẻ gặp nhiều khó khăn. Năm 2012, Viện nghiên cứu Sức khỏe trẻ em – Bệnh viện Nhi TW bắt đầu triển khai dự án “Can thiệp giảm thiểu suy dinh dưỡng trẻ <5 tuổi dân tộc ít người tại một số tỉnh miền núi phía Bắc”. Một trong những mục tiêu của chương trình là (i) Xác định tỷ lệ SDD trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc ít người, (ii) Mô tả thực hành nuôi con bằng sữa mẹ và cho trẻ dưới 5 tuổi ABS của bà mẹ dân tộc ít người, và (iii) Xác định một số yếu tố liên quan đến tình trạng dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc ít người; làm cơ sở để tiến hành những can thiệp giảm tỷ lệ SDD cho trẻ em dân tộc ít người.

Luận văn này sử dụng toàn bộ số liệu của nghiên cứu tại hai địa bàn trên để phân tích nhằm đáp ứng những mục tiêu trên. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu chung Xác định tỷ lệ suy dinh dưỡng và một số yếu tố liên quan ở trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc ít người tại huyện Quỳ Hợp và huyện Tân Lạc năm 2012. Mục tiêu cụ thể 1. Xác định tỷ lệ suy dinh dưỡng của trẻ dưới 5 tuổi dân tộc ít người tại huyện Quỳ Hợp và huyện Tân Lạc theo chỉ số: cân nặng theo tuổi (CN/CC); chiều cao theo tuổi (CC/T), và cân nặng theo chiều cao (CN/CC).

Mô tả thực hành nuôi con bằng sữa mẹ, cho trẻ dưới 5 tuổi ABS của bà mẹ và tình trạng sức khỏe của trẻ dân tộc ít người tại huyện Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An và huyện Tân Lạc, tỉnh Hoà Bình năm 2012. Xác định một số yếu tố liên quan đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc ít người tại huyện Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An và huyện Tân Lạc, tỉnh Hoà Bình năm 2012. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Nguyên nhân và hậu quả của suy dinh dưỡng 1.

Định nghĩa suy dinh dưỡng Suy dinh dưỡng(SDD): là sự rối loạn dinh dưỡng dưới mọi hình thức (bao gồm cả sự mất cân bằng năng lượng, chất dinh dưỡng và vi chất dinh dưỡng đặc thù, và chế độ ăn uống). Thông thường, sự nhấn mạnh vào việc thiếu hụt, nhưng suy dinh dưỡng cũng áp dụng cho cả việc sử dụng quá mức và hấp thu mất cân bằng. Nó xảy ra khi lượng chất dinh dưỡng và vi chất dinh dưỡng thiết yếu không đáp ứng hoặc vượt quá nhu cầu trao đổi chất. Nhu cầu trao đổi chất thay đổi theo tuổi và điều kiện sinh lý, chúng cũng bị ảnh hưởng bởi điều kiện môi trường, bao gồm cả vệ sinh cá nhân và vệ sinh môi trường kém, dẫn đến tiêu chảy[68].

Do đặc thù của nghiên cứu, tác giả chỉ tập trung vào phân tích SDD ở dạng thiếu hụt. Nguyên nhân của suy dinh dưỡng BiÓu hiÖn Suy dinh d−ìng vµ tö vong Nguyªn nh©n ThiÕu ¨n BÖnh tËt trùc tiÕp Nguyªn nh©n ThiÕu an ninh Ch¨m sãc BM vµ TE ThiÕu DVYT vµ tiÒm tµng LT-TP ch−a tèt VSMT C¸c c¬ quan nhµ n−íc vµ tæ chøc x· héi Th−îng tÇng kiÕn tróc vÒ chÝnh trÞ, t− t−ëng Nguyªn nh©n c¬ b¶n C¬ cÊu kinh tÕ Nguån tiÒm n¨ng Sơ đồ 1. Nguyên nhân SDD và tử vong của trẻ dưới 5 tuổi (UNICEF, 1990). 5 Năm 1990, UNICEF đã xây dựng mô hình nguyên nhân SDD [58].

Mô hình này cho thấy nguyên nhân của SDD là đa ngành, có mối liên quan chặt chẽ với vấn đề thực phẩm, y tế và thực hành chăm sóc tại hộ gia đình. Mô hình nguyên nhân này có thể sử dụng được ở tất cả các cấp, cấp quốc gia, cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã giúp xây dựng kế hoạch hành động nhằm cải thiện vấn đề SDD một cách hiệu quả. Mô hình chỉ ra các nguyên nhân ở các cấp độ khác nhau: nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân tiềm tàng, nguyên nhân cơ bản; các yếu tố ở cấp độ này ảnh hưởng đến cấp độ khác. Nguyên nhân trực tiếp: hai yếu tố phải kể đến là khẩu phần ăn thiếu và mắc các bệnh nhiễm khuẩn.

Khẩu phần ăn thiếu về số lượng hoặc kém về chất lượng là yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp tới SDD: Trẻ không được bú sữa mẹ đầy đủ; cho ABS (ABS) quá sớm, hoặc cho trẻ ăn thức ăn đặc quá muộn; số lượng không đủ và năng lượng, protein trong khẩu phần ăn thấp cũng dễ dẫn tới SDD. Các bệnh nhiễm trùng, đặc biệt là tiêu chảy ảnh hưởng rất nhiều đến tình trạng dinh dưỡng (TTDD) của trẻ. Nhiễm trùng dẫn đến các tổn thương đường tiêu hóa do đó làm giảm hấp thu, đặc biệt là các vi chất, làm cho kháng nguyên và các vi khuẩn đi qua nhiều hơn. Nhiễm trùng làm tăng hao hụt các chất dinh dưỡng, trẻ ăn kém hơn do giảm ngon miệng.

Bên cạnh tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp (NKHH) cũng ảnh hưởng đáng kể đến TTDD của trẻ. Nguyên nhân tiềm tàng: đó là sự yếu kém trong dịch vụ chăm sóc sức khoẻ bà mẹ, trẻ em; kiến thức của bà mẹ; yếu tố chăm sóc của gia đình; các vấn đề nước sạch, vệ sinh môi trường và tình trạng nhà ở không đảm bảo, mất vệ sinh; tình trạng đói nghèo, lạc hậu về các mặt phát triển nói chung, bao gồm cả mất bình đẳng về kinh tế. Ba yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến SDD là an ninh thực phẩm, thiếu sự chăm sóc và bệnh tật. Các yếu tố này chịu ảnh hưởng lớn của đói nghèo.

Nguyên nhân cơ bản: đó là kiến trúc thượng tầng, chế độ xã hội, chính sách, nguồn tiềm năng. Cấu trúc chính trị - xã hội – kinh tế, môi trường sống (các điều kiện văn hoá - xã hội là những yếu tố ảnh hưởng đến SDDTE ở tầm vĩ mô.Trong quá trình phát triển kinh tế hiện nay của các nước phát triển, khoảng cách giàu nghèo ngày càng gia tăng, tác động đến xã hội ngày càng sâu sắc. Đặc biệt, khủng 6 hoảng kinh tế làm cho việc đảm bảo an ninh lương thực và khả năng cung cấp các dịch vụ y tế, dinh dưỡng tại các nước đang phát triển càng trở nên khó khăn. Đây chính là nguyên nhân làm cho SDD là gánh nặng sức khoẻ ở nhiều nước đang phát triển.

Hậu quả của suy dinh dưỡng SDD trẻ em thường để lại những hậu quả nặng nề. SDD ảnh hưởng rõ rệt đến phát triển trí tuệ, khả năng học hành của trẻ, khả năng lao động khi đến tuổi trưởng thành. SDD làm tăng tỷ lệ tử vong và làm tăng gánh nặng cho xã hội. Ước tính riêng trong năm 2011, trong số 6,9 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong vì tất cả các nguyên nhân khác nhau thì có 2,3 triệu trường hợp có nguyên nhân liên quan đến SDD [60].

Nhiều bằng chứng cho thấy SDD ở giai đoạn sớm, nhất là trong thời kỳ bào thai có mối liên hệ với mọi thời kỳ của đời người. Hậu quả của thiếu dinh dưỡng có thể kéo dài qua nhiều thế hệ. Phụ nữ đã từng bị SDD trong thời kỳ còn là trẻ em hoặc trong độ tuổi vị thành niên đến khi lớn lên có thể trở thành bà mẹ bị SDD. Bà mẹ bị SDD thường dễ đẻ con nhỏ yếu, cân nặng sơ sinh (CNSS) thấp.

Hầu hết những trẻ có CNSS thấp bị SDD ngay trong năm đầu sau sinh. Những trẻ này có nguy cơ tử vong cao hơn và khó có khả năng phát triển bình thường. Tác giả Barker nêu ra một lý thuyết mới về nguồn gốc bào thai của một số bệnh mạn tính. Theo ông, các bệnh tim mạch, đái đường, rối loạn chuyển hóa ở người trưởng thành có thể có nguồn gốc từ SDD bào thai.

Chính vì thế, phòng chống SDD bào thai hoặc trong những năm đầu tiên sau khi ra đời có một ý nghĩa rất quan trọng trong dinh dưỡng theo chu kỳ vòng đời [41]. Ảnh hưởng đến vóc dáng/chiều cao khi trưởng thành Chiều cao có thể bị ảnh hưởng bởi yếu tố gen và môi trường thông qua các giai đoạn tăng trưởng. Một số nghiên cứu triển khai ở các nước có thu nhập thấp và trung bình cho thấy chiều cao của người trưởng thành có mối quan hệ thuận chiều với cân nặng và chiều cao sơ sinh[63].