Chương I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình tiêu chảy và tiêu chảy cấp do vi rút Rota trên thế giới và Việt Nam 1. Khái niệm Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ bị tiêu chảy khi đi ngoài từ 3 lần trở lên, phân lỏng và nhiều nước hơn bình thường [49]. Tiêu chảy là một bệnh thường gặp và là một nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ em.
Tác nhân gây tiêu chảy khá đa dạng, nhiều nghiên cứu mô tả 26 các loại tác nhân khác nhau như vi rút, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng. Tiêu chảy cấp do vi rút Rota là bệnh cấp tính do vi rút Rota gây nên, thường gặp ở trẻ nhỏ với các triệu chứng nôn ói, tiêu chảy, đau bụng, mất nước dễ dẫn đến trụy mạch và tử vong nếu không điều trị kịp thời. Bệnh có mã trong ICD-10 là A08. Bệnh tiêu chảy cấp do vi rút Rota thuộc nhóm B trong Luật Phòng chống bệnh truyền nhiễm của Việt Nam [17].
Tình hình tiêu chảy trên thế giới và Việt Nam Tiêu chảy là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cao ở trẻ em, đặc biệt là ở các nước đang phát triển. Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), năm 2003 có khoảng 1,87 triệu trẻ dưới 5 tuổi tử vong do tiêu chảy, trong đó 80% là trẻ từ 0-2 tuổi. Trung bình, trẻ dưới 3 tuổi mắc từ 3 đến 4 đợt tiêu chảy, thậm chí có những trẻ bị 8-9 đợt mỗi năm. Trên thế giới ước tính có 712.000 trường hợp tử vong do tiêu chảy và chiếm 9,9% trong tổng số 6,9 triệu trường hợp tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi [30].
Trong những thập kỷ qua rất nhiều tác giả đã tiến hành những nghiên cứu và công bố kết quả về tử vong do tiêu chảy. Kosek và cộng sự đã phân tích 60 nghiên cứu về tỷ lệ mắc và tử vong do tiêu chảy được công bố trong những năm 1990-2000 5 đã đưa ra kết luận rằng tử vong do tiêu chảy chiếm 21% các trường hợp tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi và gây ra 2,5 triệu trẻ tử vong mỗi năm. Tuy nhiên một nghiên cứu khác do Murray và cộng sự tiến hành năm 2000 đã đưa ra con số 1,4 triệu tử vong do tiêu chảy mỗi năm, chiếm 13% tất cả các trường hợp tử vong. Tất cả các con số này đều cho thấy rằng tiêu chảy vẫn là một trong các nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em mặc dù tỷ lệ này đã giảm đáng kể từ những năm năm mươi cho đến nay [44, 52, 57].
Có nhiều nguyên nhân gây tiêu chảy bao gồm vi khuẩn, vi rút và ký sinh trùng. Với các kỹ thuật mới hiện nay, khoảng trên 75% các trường hợp đến khám tại cơ sở y tế và 50% các trường hợp nhẹ tại cộng đồng có thể xác định được căn nguyên gây bệnh. Bên cạnh một số các nguyên nhân gây tiêu chảy cấp nhưng ít gặp và khó chẩn đoán như Norovirus, Adenovirus, Aeromonas hydrophila, Plesiomonas shigelloides, Vibrio parahaemolyticus, Yersinia enterocolitica, Giardia lamblia, Entamoeba histolytica, Isospora belli và một số các tác nhân gây bệnh quan trọng khác có tính chất địa phương và gây dịch như phẩy khuẩn tả (V.cholera), thương hàn (Samonella), các nguyên nhân gây tiêu chảy cấp phổ biến ở trẻ em tất cả các nước phát triển như virút Rota, Escherichia coli, Shigella, Campylobacter và Cyptosporidium. Trong các nguyên nhân nói trên virút Rota là nguyên nhân phổ biến nhất gây tiêu chảy nặng ở trẻ nhỏ trên khắp thế giới, ở cả các nước phát triển và đang phát triển [43, 57].
Tiêu chảy hiện nay cùng với nhiễm khuẩn hô hấp cấp vẫn là hai nguyên nhân gây mắc bệnh và tử vong cao nhất ở trẻ em tại Việt Nam cũng như nhiều nước đang phát triển khác. Theo thống kê của Bộ Y tế năm 2005, bệnh tiêu chảy có nguồn gốc nhiễm khuẩn là một trong 10 nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng bệnh tật và tử vong ở Việt Nam. Ở nước ta, tiêu chảy được đưa vào trong số 26 bệnh báo cáo thường xuyên. Số ca bệnh tiêu chảy trong năm 2012 ở 28 tỉnh miền Bắc là 433.000, chỉ đứng thứ 2 sau số ca có triệu chứng cúm (870.
Số ca tử vong ước tính (năm 2005) là 9600-124000 ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi do tiêu chảy. Trong năm 2005, ước tính chi phí điều trị trực tiếp cho những trường hợp tiêu chảy lên đến 3,1 6 triệu đô la Mỹ, 685.000 đô la cho chi phí trực tiếp khác và 1,5 triệu đô la dành cho chi phí gián tiếp [39]. Trong số trẻ dưới 5 tuổi, 15% sẽ phải nhập viện do tiêu chảy và 50% cần tới phòng khám. Tình hình tiêu chảy cấp do vi rút Rota trên thế giới và Việt Nam 1.
Trên thế giới Đã có rất nhiều nghiên cứu trên thế giới đánh giá gánh nặng bệnh tật do vi rút Rota gây nên. Một bài báo phân tích 27 nghiên cứu của 20 nước được công bố từ năm 1990 đến 2000 ước tính tỷ lệ mắc tiêu chảy khoảng 3,8 lượt một trẻ một năm đối với trẻ dưới 11 tháng và khoảng 2,1 lượt một trẻ một năm đối với trẻ 1-4 tuổi. Trong số đó mỗi năm vi rút Rota gây ra 111 triệu lượt viêm dạ dày ruột cấp cần điều trị tại nhà, 25 triệu lượt đến thăm khám tại cơ sở y tế, 2 triệu lượt nhập viện và khoảng 440.000 trẻ dưới 5 tuổi tử vong (dao động từ 352. Cho đến khi trẻ được 5 tuổi hầu như mọi trẻ sẽ mắc có 1 lần viêm ruột dạ dày do vi rút Rota, và 1/5 sẽ phải đi khám tại cơ sở y tế, 1/65 sẽ nhập viện và 1/293 sẽ tử vong (Biểu đồ 1.
Trẻ em tại các nước nghèo chiếm 82% trong tổng số tử vong này [54]. Tuy nhiên, con số này trong những năm 2000 – 2004 đã tăng lên 527.000 trẻ tử vong (dao động từ 475.000) chiếm 29% tất cả các trường hợp tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi [52].000 trẻ dưới 5 tuổi tử vong 1:65 2 triệu lượt nhập viện 1:5 25 triệu lượt đến khám tại cơ sở y tế 1:1 111 triệu lượt cần điều trị tại nhà Biểu đồ 1. Gánh nặng bệnh tật do vi rút Rota (Nguồn: Umesh D. Parashar, 2003) 7 Trong số 10 nước có số trẻ tử vong cao nhất, có 6 nước thuộc Châu Á.
Do vậy giảm gánh nặng bệnh tật tại Châu Á là mục tiêu hàng đầu để có thể làm giảm gánh nặng chung do bệnh này trên toàn cầu bởi vì Châu Á tập trung đông dân cư và những nước đông dân có tình trạng kinh tế xã hội thấp. Khoảng >55% tất cả các trường hợp tử vong do vi rút Rota xảy ra tại khu vực Châu Á (Biểu đồ 1. Phân bố các trường hợp tử vong do vi rút Rota theo khu vực (Nguồn: Joseph S. Bresee, 2005) Ở châu Á, theo kết quả của Mạng lưới giám sát vi rút Rota châu Á (Asian Vi rút Rota Surveilance Network) trên 36 thành phố ở 9 nước châu Á trong năm đầu tiên (2001) cho thấy tỷ lệ mắc tiêu chảy cấp do vi rút Rota phổ biến và tăng hơn trước: Việt Nam 59%, Malaysia 57%, Myanmar 53%, Indonesia 52%, Thái Lan và Trung Quốc 44%, Hồng Kông 28% [43].
Nhiều nghiên cứu khác ở châu Á cũng cho thấy vi rút Rota được phát hiện ở 20% phân trẻ tiêu chảy ở Bangladesh, 40 nghiên cứu từ năm 1976 đến 1997 trên 13.000 trẻ dưới 12 tuổi điều trị nội trú tại Ấn Độ cho thấy tỷ lệ mắc là 18%. Ở Philippin theo dõi trong 25 tháng từ 1988 đến 1990 trên 236 trẻ em dưới 12 tuổi điều trị nội trú vì tiêu chảy tỷ lệ mắc là 69%. Tại Hàn Quốc, qua 11 nghiên cứu tại bệnh viện từ năm 1979 đến 1999 cho thấy tỷ lệ mắc ở trẻ từ 6 đến 24 tháng tuổi là 46% [11]. 8 Nhiều nghiên cứu khác ở Mỹ La Tinh cho thấy tỷ lệ mắc từ 34% (Argentina), 50% đến 60% (Costarica), ở Trung Á: Pakistan (20%) đến 69% (Bahrain).
Ở Châu Phi trên 43 nghiên cứu ở nhiều nước từ năm 1975 đến 1992 cho thấy vi rút Rota tìm thấy trung bình 24% (13 đến 55%) ở trẻ tiêu chảy nhập viện và 23% (7 đến 40%) ở bệnh nhi ngoại trú. 81% những trường hợp nhập viện đều ở trẻ dưới 1 tuổi và 38% là trẻ em dưới 6 tháng [11]. Tương tự như các nước đang phát triển, tỷ lệ mắc tiêu chảy cấp do vi rút Rota ở trẻ em các nước công nghiệp tiên tiến cũng cao: Anh (43%), Phần Lan (54%), Mỹ (6,5%), Australia (50%). Không có sự khác biệt về tỷ lệ mắc tiêu chảy do Rotavirus ở các nước đã và đang phát triển [26].
Nước phát triển Nước đang phát triển Biểu đồ 1. Nguyên nhân gây tiêu chảy nặng ở trẻ em các nước phát triển và đang phát triển (Nguồn: Kapikian AZ, Hoshino Y, Chanock RM. 2001) Tiêu chảy cấp do vi rút Rota là bệnh phổ biến ở trẻ em dưới 24 tháng tuổi gây ảnh hưởng đáng kể tới gánh nặng kinh tế và y tế đối với gia đình, hệ thống y tế và xã hội. Tiêu chảy cấp tính gây ảnh hưởng cả về chi phí y tế trực tiếp như khám bệnh, thuốc men, chăm sóc, xét nghiệm, viện phí.
Những chi phí gián tiếp như cha 9 mẹ phải nghỉ việc trông con ảnh hưởng tới thu nhập, chưa kể tới những lo lắng sợ hãi khi trẻ bị tiêu chảy nặng ảnh hưởng tới tinh thần cha mẹ. Nhiều nghiên cứu tại nhiều nước về gánh nặng kinh tế của tiêu chảy cấp do vi rút Rota cho thấy tình trạng thu nhập ảnh hưởng rõ rệt tới tỷ lệ tử vong [11]. Những nước có thu nhập thấp, tỷ lệ tử vong cao, thì tiêu chảy cấp tính là gánh nặng về cả tử vong và kinh tế. Những nước thu nhập cao tỷ lệ tử vong thấp nhưng lại là gánh nặng về kinh tế.
Ở Mỹ, tiêu chảy cấp tính do vi rút Rota gây tử vong rất thấp (20 đến 40 trẻ/năm) nhưng với 2,7 triệu trẻ 6 tháng đến 5 tuổi mắc tiêu chảy đã cần đến 500.000 lượt khám bệnh và 50.000 nhập viện mỗi năm đòi hỏi 264 triệu USD cho chi phí y tế, 66% cho nhập viện và 1 tỷ USD cho bảo hiểm xã hội[11]. Các nước khác như Australia hàng năm chi 15-18 triệu USD, Hồng Kông 9,6 triệu USD, Agentina 9 triệu USD. Do nguy cơ lây chéo trong bệnh viện nên ở Mỹ khoảng 16.000 trường hợp nhập viện hàng năm vì lây nhiễm chéo, chưa kể tới thời gian kéo dài nằm viện [11].2 Tại Việt Nam Tại Việt Nam, các nghiên cứu về vi rút Rota mới được bắt đầu từ năm 1980 và đã khẳng định vi rút Rota là nguyên nhân chính gây bệnh tiêu chảy ở trẻ em.