CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU Sức khoẻ của phụ nữ và trẻ em là những vấn đề quan tâm hàng đẩu của các quốc gia trên Thế Giới trong đó có Việt Nam. Phụ nữ là cốt lõi của sự phát triển kinh tế xã hội, sức khoẻ và cuộc sống của phụ nữ có ý nghĩa quan trọng đối với gia đình, b ản thân và c ộng đ ồng. H ơn th ế n ữa, đ ời sống và sức khoẻ của phụ nữ là yếu tố cơ bản và có ảnh hưởng trực tiếp tới thế hệ tương lai. Một vài điểm khái quát về thực trạng sức khoẻ bà mẹ trẻ em Hiện nay MMR, IMR, tỷ lê SDD trẻ em ở nước ta còn rất cao.
Hàng năm ở nước ta có khoảng trên 2000 phụ nữ tử vong do hậu quả trực tiếp của các bi ến ch ứng liên quan đ ến thai nghén và hàng vạn phụ nữ phải chịu biến chứng, bệnh tật kéo dài. Trên 2 triệu phụ nữ bị mắc các bệnh phụ khoa hàng năm, hàng triệu người phải nạo/hút thai.3% số phụ nữ có thai bị thiếu máu và số trẻ sơ sinh (SS) hàng năm bị chết lên tới 90000 và hàng v ạn tr ẻ em b ị tàn t ật do chăm sóc (CS) kém hoặc không được chăm sóc trong khi mẹ có thai hoặc sinh đẻ. Công tác chăm sóc thai nghén và an toàn sinh đẻ của các cơ sở y tê (CSYT) địa ph ương còn thấp. Bình quân chỉ có 1,65 lần phụ nữ đi khám thai trên một lần có thai.
Có tới hơn 30% sô' cập vợ chồng không được đáp ứng nhu cầu về các biện pháp kế hoạch hoá gia đình (KHHGĐ). Tình trạng sức khoẻ của phụ nữ 2.1 Đỉa vị của phụ nữ Phụ nữ chiếm trên 50% tổng số dân trên Thê' Giới (TG), làm nhiều việc hơn nam giới từ 2-3 lần nhưng thu nháp của họ chỉ chiếm 10% tổng thu .nhập trên toàn Thế Giới và chỉ sở hữu hơn 1% tài sản TG [WHO, 1992]. Ở các nước đang phát triển, phụ nữ làm ra khoảng 50% nông s ản, ở Bangladesh 90% phụ nữ làm nghề nông trong khi ở châu Phi tỷ lệ này là 60%-80% [UNICEF, 1980]. Trên toàn Thê' Giới phụ nữ là rhững người dược chú ý đến nhu cầu bản thân họ sau cùng, và là những người cuối cùng được hưởng những quyền lợi về y tê' cũng như các chương trình phát triển xã hội khác.
Các vấn đề đặc trưng khác của phụ nữ 5 như sinh con và nuôi con, cạnh tranh trong lĩnh vực kinh tế chính trị cũng là những vấn đề chung của phụ nữ trên toàn cầu.2 Tình trạng sức khoẻ của phụ nữ 2.1 Tuổi thọ trung bình Phụ nữ có những đặc điểm riêng về sinh lý cho phép họ có thể sống lâu hơn nam giới tới 5- 7% tuổi thọ trung bình, nhưng tại các nước đang phát triển thì sự chênh l ệch này ch ỉ t ừ 2-3%. Những ưu đãi về mặt sinh lý đã bị giảm bớt do ảnh hưởng của các yếu tố có liên quan đến việc sinh con và nuôi con. Năm 1987 tuổi thọ trung bình của phụ nữ ở các nước châu A như Bangladesh, Nepal, Bhutan.thậm chí còn thấp hơn ở nam giới. Điều này chứng tỏ có sự mất cân bằng lớn về sức khoẻ giữa nam và nữ ở các nước này.2 Sức khoẻsinh sản Trên một nửa dân số Thế Giới là phụ nữ, hàng năm có khoảng 600.000 phụ nữ chcì do các nguyên nhân có liên quan tới việc thai nghén, sinh đẻ.
Trong dó đại da sô' là phụ nữ ở các nước dang phát triển. Có từ 1/4 cho đến 1/3 sô' phụ nữ bị chết nằm trong lứa tuổi sinh đẻ. Quá nửa sô' phụ nữ bị chết sống ở vùng Nam Á đặc biệt là ở Bangladesh, Ân Độ, Pakistan.0 châu Phi, hàng năm có khoảng 150.000 phụ nữ chết và nguy cơ tử vong cao tới 1/15. Tỷ lệ có thai và đẻ con trong lứa tuổi vị thành niên khá cao.
Bà mẹ trẻ có nhiều nguy cơ đẻ non và đẻ con nhẹ cân, đẻ khó cũng như các tai biến sản khoa (TBSK) khác có thể dẫn đến tử vong mẹ. Việc có thai và đẻ con sau tuổi 35, đặc biệt với những người đã có trên 3 con thì nguy cơ tử vong cao hơn so với phụ nữ ở lứa tuổi 20-34. Tinh trạng sức kho ẻ c ủa ph ụ n ữ tu ổi cao cũng có nhiều điểm đặc biệt so với lứa tuổi trẻ.3 Dinh dưỡng Suy dinh dưỡng (SDD) là một vấn đề nổi cộm về sức khoe của phụ nữ. ở các nước đang phát triển, hiện tượng SDD và thiếu các thành phần DD vẫn là chủ yếu.
Thiếu máu dinh dưỡng là một vấn dề nan giải ớ các nước này. Khoảng 2/3 sô' ph ụ n ữ có thai và khoảng một nửa số phụ nữ bị thiếu máu. Thiếu máu đã đẩy người phụ nữ ở các nước đang phát triổn vào một chu kỳ luẩn quẩn trừ khi nhu cáu dinh 6 dưỡng bổ sung của họ được giải quyết. Mỗi lần có thai sẽ làm cho nguồn sắt dự trữ ít di, nguy cơ mắc bệnh và tử vong sẽ cao hơn, làm cho họ càng kém đáp ứng với nhu cầu về nuôi con bằng sữa mẹ.
Con của họ có nguy cơ bị SDD cao hơn, khi trưởng thành những đứa trẻ gái này sẽ có nguy cơ cao hơn về đẻ con SDD, nhẹ cân.3 Các yếu tô ảnh hưởng đến sức khoẻ của người phụ nữ 2.ỉ Các yếu tô'kinh tể Hơn 1 tỷ người trên TG sống dưới mức nghèo khổ trong đó đ ại đa s ố là ph ụ n ữ. Ph ụ n ữ thường nghèo hơn nam giới và là người nghèo nhất trong những người nghèo. Trên TG 1/3 s ố gia đình có phụ nữ chịu trách nhiệm chính về mặt kinh tế. Sô những gia đình này nghèo hơn nhiều lần so với các gia dinh có người đàn ông chịu trách nhiệm kiếm tiền.
Nghèo đói là nguyên nhan gốc rễ có liên quan đến tình trạng sức khoẻ của người phụ nữ. Mối liên quan gi ữa nghèo đói và tình tr ạng sức khoẻ thấp kém đã được chứng minh rõ nét thông qua rất nhiều công trình nghiên cứu ở mức độ cộng đồng cũng như ở mức độ cá nhan. Trình độ học vấn (TĐHV) của mẹ có ảnh hưởng lớn đến sức khoẻ của phụ nữ và trẻ em. ở các nước đang phát triển đặc biệt trong khu vực Chau Á- Thái Bình Dương, qua nghiên cứu đã tìm thấy mối liên quan chặt chẽ giữa TĐHV với tỷ lệ sinh, IMR, MMR và tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ.
Những phụ nữ có TĐHV cao thường lấy chổng muộn hơn, có ít con h ơn, hay s ử d ụng các d ịch v ụ châm sóc thai trước đẻ hơn, và thường có nhiều khả năng làm kinh tế hơn những người phụ nữ có TĐHV thấp. Mù chữ và TĐHV thấp sẽ hạn chế người phụ n ữ trong vi ệc nâng cao ch ất l ượng cu ộc sống của bản than và gia đình. Tỷ lệ tử vong và bệnh tạt của trẻ sơ sinh ở những người mẹ có TĐHV cao bao giờ cũng thấp hơn so với con của những người mẹ có TĐHV thấp, ở Tanzania, con của các bà mẹ có TĐHV trên lớp 5 có nguy cơ tử vong thấp bằng một nửa so v ới con c ủa nh ững ng ười m ẹ không biết chữ. ở Kenya, Mosley đã tìm thấy mối liên quan chạt chẽ giữa tỷ lệ tử vong của tr ẻ và TĐHV của bà mẹ.2 Gia dinh Ở các nước đang phát triển, việc đẻ nhiều con vẫn còn rất phổ biến.
Việc đẻ nhiều con liên quan đến sự sống còn, vấn đề nhân công trong gia đình và sự an toàn ở tuổi già. Do TĐHV có hạn, các dịch vụ y tê' không phát triển, IMR ở nhiều quốc gia rất cao. Chính vì thế các gia đình phải đẻ nhiều con để phòng trường hợp trẻ tử vong. Các gia đình càng nghèo thì càng cần có thêm nhân công làm việc cho nên họ cũng đẻ nhiều con.
Một lý do rất quan trọng nữa là đẻ nhiều con đ ể có th ể n ương tựa các con vào lúc tuổi già.3 Thói quen thích con trai Nhiều nghiên cứu đã cho thấy có sự phân biệt đối xử giữa trẻ em gái và trai như: trẻ em gái thường được cho ăn ít hơn trẻ em trai, trỏ em trai thường được cho bú dài ngay hơn trẻ em gái, khi ốm trẻ em trai thường được chăm sóc sức khoẻ tốt hơn trẻ em gái. Bé gái bị phân biệt đối xử ngay từ khi mới sinh, người ta đã thấy rằng có sự khác biệt đáng kổ về IMR giữa trẻ em trai và gái. ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, tỷ lộ trẻ em gái đẻ ra ít hơn hẳn so với trẻ em trai. Trung'Quốc là một quốc gia điển hình trên thế giới có sự phát triển lệch về dân s ố v ới t ỷ l ệ tr ẻ em trai/gái sinh ra là 117/100.
Hàng năm ở Trung Quốc có khoảng 50 triệu phụ nữ bị mất tích do các nguyên nhân như phá thai, bạo lực, bỏ đói trẻ em gái, không được chãm sóc sức khoẻ. Ở Nhật Bản cha mẹ thường có thói quen xác định sớm giới tính của trẻ từ lúc mang thai và nếu là con gái thì sẽ nạo thai sớm. Thích con trai là hâu quả và là nguyên nhân dẫn đ ến d ịa v ị th ấp kém c ủa ph ụ n ữ trong xã hội (XH). Người phụ nữ luôn bị coi thường, bị đánh giá thấp trong XH, trong gia dinh, chỉ được làm những việc không quan trọng.
Họ không được đầu tư học hành, làm việc như nam giới, cho nên họ không có cơ hội phát triển và bị gạt ra khỏi lề của XH và luôn giữ vị trí thấp trong XH.4 Dinh dưỡng Ớ các nước đang phát triển, số phụ nữ và trẻ em bị SDD chiếm tỷ lệ cao. Đặc biệt người phụ nữ do gánh nặng gia đình đã bỏ qua nhu cầu sức khoẻ, dinh dưỡng của bản thân mình. X Ở nhiều nước, từ khi sinh ra đến 2-3 tuổi trẻ em phụ thuộc hoàn toàn vào bà m ẹ v ề dinh dưỡng. Nuôi con bằng sữa mẹ là một điều rất quan trọng đối v ới c ả bà m ẹ và tr ẻ em.
Nó thi ết l ập mối quan hệ tình cảm giữa mẹ và bé từ lúc mới sinh, là một biện pháp tránh thai trong 6 tháng đầu, góp phần làm giảm tỷ lệ ung thư buồng trứng, ung thư vú. Nhu cầu dinh dưỡng của bà mẹ tăng lên trong thời kỳ mang thai và cho con bú.5 Phong tục tập quán Mỗi XH có bản sắc văn hoá dân tộc riêng.