Luận án tiến sĩ hiệu quả cải thiện mật độ xương bằng bổ sung canxi vitamin d và truyền thông giáo dục dinh dưỡng trên nữ sinh 1719 tuổi

Luận án tiến sĩ Cải thiện mật độ xương ở nữ sinh 17-19 tuổi: bổ sung canxi, vitamin d phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực công

• Tác giả: Khúc Thị Tuyết Hường
• Người hướng dẫn: PGS. TS. Phạm Văn Phú
• Trường học: Viện Dinh Dưỡng Quốc Gia
• Chuyên ngành: Dinh Dưỡng
• Đề tài: Hiệu Quả Cải Thiện Mật Độ Xương Bằng Bổ Sung Canxi - Vitamin D Và Truyền Thông Giáo Dục Dinh Dưỡng Trên Nữ Sinh 17-19 Tuổi
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 3. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 3.1. Đặc điểm cấu trúc, chức năng, chuyển hóa của xương, các yếu tố liên quan và các phương pháp đo mật độ xương
• 3.1.1. Đặc điểm cấu trúc xương người
• 3.1.2. Các chức năng của xương
• 3.1.3. Chuyển hóa của xương
• 3.2. Khối lượng xương và các yếu tố liên quan
• 3.2.1. Khối lượng xương
• 3.2.2. Các yếu tố liên quan tới khối lượng xương
• 4. CHƯƠNG II: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Nghiên cứu mô tả cắt ngang
• 4.3. Nghiên cứu can thiệp
• 4.4. Địa điểm nghiên cứu
• 4.5. Thời gian nghiên cứu
• 4.6. Phương pháp nghiên cứu
• 4.6.1. Nghiên cứu mô tả cắt ngang
• 4.6.2. Nghiên cứu can thiệp
• 4.7. Triển khai can thiệp
• 4.7.1. Can thiệp bằng bổ sung canxi - vitamin D
• 4.7.2. Can thiệp bằng truyền thông giáo dục dinh dưỡng
• 4.8. Qui trình nghiên cứu
• 4.9. Phương pháp kỹ thuật thu thập số liệu và cách đánh giá
• 4.9.1. Điều tra nhân trắc
• 4.9.2. Phỏng vấn đối tượng theo mẫu phiếu
• 4.9.3. Điều tra khẩu phần
• 4.9.4. Phương pháp đo DEXA
• 4.9.5. Đánh giá mật độ xương
• 4.9.6. Các thông tin khác
• 4.10. Biện pháp khống chế sai số
• 4.11. Xử lý số liệu
• 4.12. Đạo đức trong nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1. Một số chỉ số nhân trắc, kiến thức - thực hành dự phòng thiếu canxi - vitamin D và giá trị dinh dưỡng khẩu phần
• 5.1.1. Đặc điểm chỉ số nhân nhân trắc của nhóm nữ sinh trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên
• 5.1.2. Kiến thức, thực hành tiêu thụ thực phẩm giàu canxi - vitamin D của nữ sinh trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên
• 5.2. Hiệu quả can thiệp bằng bổ sung canxi - vitamin D và truyền thông giáo dục dinh dưỡng lên mật độ xương, kiến thức - thực hành dự phòng thiếu canxi - vitamin D
• 5.2.1. Hiệu quả giải pháp can thiệp tăng cường mật độ xương của nữ sinh 17-19 tuổi trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên
• 5.2.2. Kiến thức thực hành dự phòng thiếu canxi - vitamin D sau 12 tháng can thiệp
• 5.2.3. Thay đổi đặc điểm dinh dưỡng khẩu phần ở nhóm nữ sinh có canxi khẩu phần < 500 mg/ngày
• 6. CHƯƠNG IV
• 6.1. Một số chỉ số nhân trắc, kiến thức - thực hành dự phòng thiếu canxi - vitamin D và giá trị dinh dưỡng khẩu phần
• 6.2. Đặc điểm chỉ số nhân nhân trắc của nhóm nữ sinh trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên
• 6.3. Kiến thức, thực hành tiêu thụ thực phẩm giàu canxi - vitamin D của nữ sinh trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên
• 6.4. Giá trị dinh dưỡng khẩu phần của nữ sinh 17-19 tuổi trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên
• 6.5. Hiệu quả can thiệp bằng bổ sung canxi - vitamin D và truyền thông giáo dục dinh dưỡng lên mật độ xương, kiến thức - thực hành dự phòng thiếu canxi - vitamin D
• 6.6. Hiệu quả giải pháp can thiệp tăng cường mật độ xương của nữ sinh 17-19 tuổi trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên
• 6.7. Hiệu quả giải pháp can thiệp kiến thức – thực hành dự phòng thiếu canxi – vitamin D của nữ sinh 17-19 tuổi trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên
• 6.8. Thay đổi đặc điểm dinh dưỡng khẩu phần ở nhóm có canxi khẩu phần < 500 mg/ngày
• 6.9. Tính mới của nghiên cứu
• 6.10. Hạn chế của đề tài
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Cải thiện mật độ xương

Cải thiện mật độ xương là mục tiêu chính của nghiên cứu, đặc biệt ở nữ sinh 17-19 tuổi. Giai đoạn này là thời điểm quan trọng để đạt được khối lượng xương đỉnh, ảnh hưởng đến sức khỏe xương trong tương lai. Nghiên cứu chỉ ra rằng bổ sung canxi và vitamin D kết hợp với giáo dục dinh dưỡng có thể tăng cường mật độ xương. Các phương pháp đo lường như DEXA được sử dụng để đánh giá hiệu quả can thiệp. Kết quả cho thấy sự cải thiện đáng kể ở cột sống thắt lưng và cổ xương đùi sau 12 tháng can thiệp.

1.1. Vai trò của canxi và vitamin D

Canxi và vitamin D đóng vai trò quan trọng trong quá trình tạo xương và duy trì mật độ xương. Canxi là thành phần chính của xương, trong khi vitamin D giúp hấp thụ canxi từ chế độ ăn. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng thiếu canxi và vitamin D dẫn đến giảm mật độ xương, làm tăng nguy cơ loãng xương sau này. Việc bổ sung canxi và vitamin D đúng cách giúp tối ưu hóa sức khỏe xương ở nữ sinh 17-19 tuổi.

1.2. Phương pháp đo mật độ xương

Nghiên cứu sử dụng phương pháp DEXA (Dual Energy X-ray Absorptiometry) để đo mật độ xương. Đây là phương pháp chính xác và phổ biến nhất hiện nay. Kết quả đo lường tập trung vào cột sống thắt lưng và cổ xương đùi, hai vị trí quan trọng đánh giá sức khỏe xương. Phương pháp này giúp xác định hiệu quả của các biện pháp can thiệp như bổ sung canxi, vitamin D và giáo dục dinh dưỡng.

II. Giáo dục dinh dưỡng

Giáo dục dinh dưỡng là một phần không thể thiếu trong nghiên cứu, nhằm nâng cao nhận thức và thực hành về dinh dưỡng cho nữ sinh. Chương trình giáo dục tập trung vào việc tăng cường kiến thức về canxi, vitamin D và chế độ ăn uống hợp lý. Kết quả cho thấy sự cải thiện đáng kể trong kiến thức và thực hành của nữ sinh 17-19 tuổi sau 12 tháng can thiệp. Điều này khẳng định tầm quan trọng của giáo dục dinh dưỡng trong việc cải thiện mật độ xương.

2.1. Tác động của giáo dục dinh dưỡng

Giáo dục dinh dưỡng giúp nữ sinh 17-19 tuổi hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của canxi và vitamin D trong sức khỏe xương. Chương trình giáo dục bao gồm các buổi hướng dẫn về chế độ ăn uống giàu canxi, cách lựa chọn thực phẩm và thói quen ăn uống lành mạnh. Kết quả cho thấy sự gia tăng đáng kể trong kiến thức và thực hành của nhóm can thiệp so với nhóm chứng.

2.2. Thay đổi thói quen ăn uống

Sau 12 tháng can thiệp, nữ sinh 17-19 tuổi trong nhóm can thiệp có sự thay đổi tích cực trong thói quen ăn uống. Họ tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu canxi và vitamin D hơn, đồng thời giảm thiểu các thói quen ăn uống không lành mạnh. Điều này góp phần cải thiện mật độ xương và sức khỏe tổng thể.

III. Thực tiễn và ứng dụng

Nghiên cứu cung cấp bằng chứng khoa học về hiệu quả của bổ sung canxi, vitamin D và giáo dục dinh dưỡng trong việc cải thiện mật độ xương ở nữ sinh 17-19 tuổi. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn cao, giúp xây dựng các chương trình can thiệp dinh dưỡng hiệu quả. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thiếu canxi và vitamin D vẫn còn phổ biến ở Việt Nam.

3.1. Ứng dụng trong y tế công cộng

Nghiên cứu đề xuất việc áp dụng các biện pháp can thiệp như bổ sung canxi, vitamin D và giáo dục dinh dưỡng vào các chương trình y tế công cộng. Điều này giúp phòng ngừa loãng xương và gãy xương ở phụ nữ trưởng thành. Các chương trình này cần được triển khai rộng rãi, đặc biệt ở nhóm nữ sinh 17-19 tuổi.

3.2. Hướng nghiên cứu tương lai

Nghiên cứu mở ra hướng đi mới trong việc tìm hiểu ảnh hưởng của canxi và vitamin D lên mật độ xương ở các nhóm tuổi khác. Cần có thêm các nghiên cứu dài hạn để đánh giá hiệu quả lâu dài của các biện pháp can thiệp. Đồng thời, cần nghiên cứu sâu hơn về tác động của giáo dục dinh dưỡng lên sức khỏe xương.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Loãng xương là một vấn đề y tế công cộng mang tính toàn cầu, bắt nguồn từ sự mất cân bằng giữa quá trình tạo xương và hủy xương, dẫn tới suy giảm mật độ khoáng xương (Bone Mineral Density - BMD), hủy hoại vi cấu trúc xương và gia tăng nguy cơ gãy xương. Bệnh thường tiến triển âm thầm không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt trong giai đoạn đầu và chỉ bộc lộ khi khối lượng khoáng chất mất đi từ 30% đến 40%. Do loãng xương không thể phòng ngừa bằng vắc xin và khó hồi phục khi đã xảy ra gãy xương, việc tối ưu hóa khối lượng xương đỉnh (Peak Bone Mass - PBM) ở lứa tuổi thanh thiếu niên giữ vai trò quyết định trong việc giảm thiểu nguy cơ loãng xương ở giai đoạn trưởng thành và tuổi già.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ thực tế:

• Các can thiệp dinh dưỡng bổ sung canxi và vitamin D trên thế giới phần lớn tập trung vào trẻ em trước dậy thì, giai đoạn đầu dậy thì hoặc nhóm phụ nữ mãn kinh và người cao tuổi. Rất ít công trình đánh giá sự bồi tụ khoáng xương trong những năm cuối của giai đoạn vị thành niên (17–19 tuổi) – thời điểm chuẩn bị đạt khối lượng xương đỉnh và bắt đầu bước vào giai đoạn sinh sản.
• Tại Việt Nam, chưa có chương trình quốc gia chuyên biệt về dự phòng thiếu khoáng xương và loãng xương. Khẩu phần ăn trung bình của người dân vẫn nghèo canxi (dưới 500 mg/người/ngày theo Tổng điều tra dinh dưỡng năm 2000 và 2010), chỉ đáp ứng khoảng 50% nhu cầu khuyến nghị. Các nghiên cứu can thiệp truyền thông giáo dục dinh dưỡng phòng chống loãng xương trong nước trước đó chủ yếu thực hiện trên phụ nữ tiền mãn kinh, mãn kinh hoặc người cao tuổi, chưa có nghiên cứu can thiệp kết hợp giữa bổ sung vi chất và truyền thông giáo dục dinh dưỡng trên nữ thanh niên 17–19 tuổi được theo dõi dọc bằng phương pháp đo mật độ xương tiêu chuẩn vàng (DEXA).

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 2 mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá một số chỉ số nhân trắc, kiến thức - thực hành dự phòng thiếu canxi - vitamin D và giá trị dinh dưỡng khẩu phần của nữ sinh 17–19 tuổi trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên năm 2013.
2. Đánh giá hiệu quả can thiệp bằng bổ sung canxi - vitamin D và truyền thông giáo dục dinh dưỡng lên mật độ xương, kiến thức - thực hành dự phòng thiếu canxi - vitamin D của nữ sinh 17–19 tuổi.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Nữ sinh trong độ tuổi từ 17 đến 19 tuổi.
• Phạm vi không gian: Trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn điều tra cắt ngang tiến hành năm 2013; giai đoạn nghiên cứu can thiệp và theo dõi hiệu quả được triển khai tại các mốc: thời điểm ban đầu ($T_0$), sau 12 tháng can thiệp ($T_{12}$) và sau 18 tháng theo dõi ($T_{18}$).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước được tác giả tổng quan

Tác giả đã hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế theo 4 trục nội dung chính:

+--------------------------------------------------------------------------------+
|                   CÁC TRỤC TỔNG QUAN TÀI LIỆU CỦA LUẬN ÁN                      |
+--------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Sinh học xương & Đo lường: Cấu trúc vỏ/bè, chu chuyển xương, công nghệ DEXA|
| 2. Dịch tễ thiếu Canxi & Vitamin D: Khẩu phần và huyết thanh toàn cầu và VN   |
| 3. Thử nghiệm bổ sung Canxi/D: Tăng trưởng xương lứa tuổi thanh thiếu niên     |
| 4. Mô hình truyền thông hành vi: Health Belief Model, giáo dục dinh dưỡng      |
+--------------------------------------------------------------------------------+

1. Cơ chế chuyển hóa xương và các phương pháp đo lường mật độ xương:

   • Cấu trúc mô xương gồm tế bào hủy xương, tế bào tạo xương và chất nền xương (chất khuôn collagen được canxi hóa).
   • Các dấu ấn sinh hóa tái tạo xương (Osteocalcin, Phosphatase kiềm của xương, PICP, PINP) và hủy xương (Canxi niệu, Hydroxyproline, Hydroxylysine-glycoside, Pyridinoline, Deoxypyridinoline, TRAP, CTX, NTX).
   • Lịch sử phát triển các công nghệ đo mật độ xương: SPA (1963), DPA (1966), QUS, SXA và DEXA. Trong đó, DEXA (Dual Energy X-ray Absorptiometry) được xác định là phương pháp chuẩn có độ chính xác cao, thời gian đo nhanh (5–7 phút), liều tia thấp (2–4 mrem) và sai số chỉ 1%.

2. Dịch tễ học tình trạng thiếu canxi và vitamin D:

   • Trên thế giới: Trẻ em gái và phụ nữ ở các nước đang phát triển có khẩu phần canxi rất thấp: Bangladesh (Dhaka: 399 ± 294 mg/ngày; nữ công nhân may: 212 mg/ngày), Hàn Quốc (Heeok Hong: 500–600 mg/ngày), Trung Quốc (Chengdu nông thôn: 320 ± 210 mg/ngày so với thành thị 1010 ± 450 mg/ngày). Thiếu hụt vitamin D huyết thanh (< 50 nmol/l và < 75 nmol/l) phổ biến tại Iran (86–93%), Thổ Nhĩ Kỳ (90%), Ấn Độ (>90% phụ nữ mang thai thiếu nhẹ đến nặng), khu vực Đông Nam Á (tới 50% ở trẻ học đường).
   • Tại Việt Nam: Phạm Thị Thúy Hòa (2002) ghi nhận khẩu phần canxi của phụ nữ mang thai ở nông thôn chỉ đạt 27% nhu cầu khuyến cáo; Vũ Thị Thu Hiền (2010) khảo sát tại Hà Nội và Hải Dương cho thấy khẩu phần canxi của phụ nữ 15–49 tuổi chỉ đạt 446,5–456,7 mg/ngày; Vũ Thị Thu Hiền (2014) ghi nhận 27% trẻ 12–36 tháng có vitamin D huyết thanh thấp và trẻ không tắm nắng có nguy cơ thiếu vitamin D cao gấp 1,9 lần. Nghiên cứu tại Thái Bình (2012) chỉ ra tỷ lệ thiếu canxi là 100% và thiếu vitamin D là 74,2% ở phụ nữ mang thai.

3. Các nghiên cứu can thiệp bổ sung canxi và vitamin D:

   • Can thiệp trên nam thiếu niên 16–18 tuổi trong 13 tháng giúp tăng chiều cao thêm 7 mm ($p < 0,01$) và cải thiện BMD toàn thân, hông và cổ xương đùi so với chứng.
   • Velimir và cộng sự (2005) bổ sung 670 mg canxi/ngày cho trẻ nữ 7–14 tuổi trong 4 năm ghi nhận tác động tích cực đến tăng trưởng xương.
   • Stear S. và cộng sự can thiệp bổ sung 1000 mg canxi cacbonat kết hợp luyện tập thể lực trên nữ sinh 16–18 tuổi trong 15,5 tháng.
   • Rozen G.S. và cộng sự (2003) cùng theo dõi của Roni P.D. trên nữ 14–15 tuổi có canxi khẩu phần < 800 mg/ngày cho thấy nhóm bổ sung 1000 mg canxi duy trì được mật độ xương cao hơn có ý nghĩa thống kê sau 3,5 năm.
   • Tại Việt Nam: Nguyễn Thị Hoài Châu (2002) nghiên cứu loãng xương trên 305 phụ nữ bằng siêu âm xương gót; Hồ Phạm Thục Lan và cộng sự (2008) đo DEXA trên 1227 người tại TP. Hồ Chí Minh nhằm xây dựng giá trị tham chiếu BMD cho người Việt; Nguyễn Thị Ngọc (2013) đánh giá BMD trên vận động viên bằng DEXA.

4. Các can thiệp truyền thông giáo dục dinh dưỡng thay đổi hành vi:

   • Ali Khani Jeihooni và cộng sự (Iran) áp dụng Mô hình niềm tin sức khỏe (Health Belief Model - HBM) trên phụ nữ 30–50 tuổi, sau 6 tháng chỉ số T-score cột sống thắt lưng nhóm can thiệp tăng (0,127) trong khi nhóm chứng giảm (-0,043).
   • Yin-Ping và cộng sự can thiệp trên 256 sinh viên làm tăng điểm kiến thức từ 9,78 lên 14,04 sau 2 tuần ($p < 0,001$). Can thiệp tại Ả Rập Xê Út trên 100 nữ sinh 17–19 tuổi nâng điểm kiến thức từ 10,11 lên 15,38 ($p = 0,000$).
   • Tại Việt Nam: Nguyễn Trung Hòa và cộng sự (2011–2013) can thiệp truyền thông trên 166 đối tượng từ 45 tuổi trở lên tại TP. Hồ Chí Minh làm giảm tỷ lệ loãng xương từ 65,1% xuống 51,8% ($p < 0,01$); Vũ Thị Thu Hiền và cộng sự (2008) giáo dục dinh dưỡng trên 140 phụ nữ mãn kinh tại Hải Dương; can thiệp sữa đậu nành bổ sung canxi và vitamin D tại Tam Hưng (Hà Nội, 2012–2013) trên 141 phụ nữ làm giảm osteocalcin huyết thanh 21,3% và C-telopeptide crosslink 21,5% ($p < 0,01$).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án tập trung giải quyết sự thiếu hụt dữ liệu can thiệp thực chứng tại Việt Nam trên nhóm nữ sinh cuối vị thành niên (17–19 tuổi). Đây là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng để tích lũy mật độ xương đỉnh trước khi bước vào độ tuổi sinh sản, thông qua việc so sánh đối đầu giữa giải pháp bổ sung trực tiếp viên vi chất (canxi - vitamin D) và giải pháp truyền thông giáo dục dinh dưỡng thay đổi hành vi, sử dụng phương pháp đo lường mật độ xương bằng DEXA kết hợp theo dõi dài hạn qua 18 tháng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Sinh lý học tích lũy xương đỉnh: Dựa trên quy luật tăng trưởng xương, trong đó khối lượng xương tích lũy mạnh xung quanh tuổi dậy thì và tiếp tục bồi tụ đến khoảng 20–30 tuổi. Sau 17 tuổi, chiều dài cơ thể tăng chậm (~2%) nhưng quá trình khoáng hóa củng cố mật độ xương vẫn tiếp diễn.
• Mô hình cân bằng canxi - vitamin D: Vitamin D (cholecalciferol) thúc đẩy hấp thu canxi và phospho tại ruột non thông qua việc hình thành thể vi thể và hydroxyl hóa tại gan, thận; canxi cùng phospho tham gia cấu trúc tinh thể hydroxyapatite bồi đắp nền xương.
• Lý thuyết truyền thông thay đổi hành vi: Dựa trên việc nâng cao nhận thức về nguy cơ, hậu quả của thiếu canxi/loãng xương, từ đó thúc đẩy thực hành lựa chọn thực phẩm giàu canxi, tăng cường phơi nắng và hạn chế các yếu tố ức chế hấp thu canxi (rượu, thuốc lá, cà phê, nước ngọt có ga).

Thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu

Luận án kết hợp hai phương pháp dịch tễ học:

1. Nghiên cứu mô tả cắt ngang: Điều tra trên toàn bộ nữ sinh 17–19 tuổi tại trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên năm 2013 nhằm đánh giá nhân trắc, khẩu phần và kiến thức - thực hành.
2. Nghiên cứu can thiệp có đối chứng (thử nghiệm thực địa có so sánh): Đối tượng được phân vào 3 nhóm theo dõi dọc trong 18 tháng:
   • Nhóm 1 (Can thiệp bổ sung Ca & D): Bổ sung viên canxi kết hợp vitamin D.
   • Nhóm 2 (Can thiệp TTGDDD): Thực hiện chương trình truyền thông giáo dục dinh dưỡng nhằm thay đổi kiến thức và hành vi tiêu thụ thực phẩm.
   • Nhóm 3 (Nhóm chứng): Không nhận can thiệp chuyên biệt, duy trì chế độ sinh hoạt tự nhiên.

Công cụ và kỹ thuật thu thập số liệu

• Nhân trắc dinh dưỡng: Đo chiều cao đứng (thước đo độ chính xác 0,1 cm), cân nặng (cân điện tử độ chính xác 0,1 kg), tính chỉ số khối cơ thể (BMI = Cân nặng / Chiều cao$^2$).
• Khảo sát khẩu phần ăn: Phỏng vấn khẩu phần 24 giờ kết hợp bảng hỏi tần suất tiêu thụ thực phẩm giàu canxi - vitamin D; phân tích nhóm có canxi khẩu phần thấp (< 500 mg/ngày).
• Khảo sát kiến thức - thái độ - thực hành: Bộ câu hỏi cấu trúc đánh giá hiểu biết về nguy cơ, hậu quả của thiếu canxi, các biện pháp dự phòng, thói quen sử dụng đồ uống (rượu, cà phê, nước ngọt có ga/cocacola) và hành vi tiếp xúc ánh nắng mặt trời.
• Đo mật độ khoáng xương (BMD): Sử dụng hệ thống máy hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA - Hologic) công nghệ chùm tia hình quạt. Vị trí đo quét chuẩn hóa gồm:
  • Cột sống thắt lưng (CSTL - từ L1 đến L4).
  • Cổ xương đùi (CXĐ).
  • Đánh giá chỉ số T-score và phân loại tình trạng xương theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thành: Bình thường, Thiếu xương (Osteopenia) và Loãng xương (Osteoporosis).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               QUY TRÌNH THU THẬP VÀ ĐÁNH GIÁ SỐ LIỆU CỦA ĐỀ TÀI                   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  1. Nhân trắc học        --> Đo chiều cao, cân nặng, tính chỉ số BMI               |
|  2. Khẩu phần 24h        --> Tính năng lượng, protein, lipid, glucid, canxi khẩu phần|
|  3. Bộ câu hỏi KAP       --> Kiến thức nguy cơ, hậu quả, thói quen đồ uống, nắng  |
|  4. Đo DEXA (Hologic)    --> Mật độ khoáng xương CSTL (L1-L4) & Cổ xương đùi (CXĐ)|
|  5. Đánh giá T-score     --> Phân loại: Bình thường, Thiếu xương, Loãng xương     |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Xử lý số liệu và kiểm soát sai số

• Chuẩn hóa thiết bị nhân trắc và máy đo DEXA định kỳ hàng ngày bằng phantom chuẩn.
• Phỏng vấn viên được đào tạo thống nhất quy trình điều tra khẩu phần và phiếu KAP.
• Phân tích thống kê so sánh các giá trị trung bình (Mean ± SD), kiểm định $t$-test cặp, ANOVA hoặc $\chi^2$ để đánh giá hiệu quả can thiệp trước - sau giữa các nhóm tại các thời điểm $T_0, T_{12}, T_{18}$. Mức ý nghĩa thống kê được xác lập ở $p < 0,05$.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở sinh học và dịch tễ học của đề tài qua các nội dung chính:

• Đặc tính mô học và cơ sinh học của xương: Phân định rõ chức năng giữa xương vỏ (chiếm 80% khối lượng xương toàn thân, đảm nhiệm chức năng bảo vệ cơ học, 80–90% được canxi hóa) và xương bè/xương xốp (chiếm 20% khối lượng xương nhưng chiếm phần lớn hoạt động chuyển hóa, 15–25% được canxi hóa).
• Yếu tố ảnh hưởng tới khối lượng xương đỉnh: Khối nạc cơ thể có mối tương quan thuận mạnh mẽ với BMD ở thanh thiếu niên (mỗi kg khối nạc liên quan tới ~1% BMD xương đùi); tầm vóc thấp (chiều cao $\le 145$ cm hoặc $< 153$ cm) là yếu tố nguy cơ giảm BMD; thói quen hút thuốc lá, lạm dụng rượu, uống nhiều cà phê và sử dụng nước ngọt chứa acid phosphoric (như cocacola) làm tăng nguy cơ đào thải canxi và cản trở tái tạo xương.
• Tổng quan các phương pháp đo lường: Đánh giá ưu nhược điểm của 5 phương pháp đo xương (SPA, DPA, QUS, SXA, DEXA), khẳng định DEXA là công cụ đạt chuẩn tin cậy nhất cho các nghiên cứu can thiệp lâm sàng và cộng đồng.
• Thực trạng dịch tễ: Tổng hợp các số liệu thiếu hụt canxi và vitamin D tại Việt Nam và trên thế giới, nhấn mạnh tình trạng thiếu canxi khẩu phần kéo dài ở phụ nữ và nữ vị thành niên Việt Nam (đạt dưới 50% nhu cầu 1000 mg/ngày).
• Các bằng chứng can thiệp: Phân tích các mô hình can thiệp bằng bổ sung đơn thuần hoặc kết hợp truyền thông thay đổi hành vi nhằm làm chậm quá trình mất xương và tăng cường bồi tụ khoáng xương đỉnh.

Phương pháp đo	Nguyên lý nguồn phát	Vị trí đo chủ yếu	Ưu điểm	Nhược điểm
SPA (1963)	Tia $\gamma$ ($I^{125}$)	Xương ngoại vi (đầu dưới xương quay, xương gót)	Máy gọn nhẹ, liều xạ thấp (5–10 mrem)	Không đo được cột sống, xương đùi
DPA (1966)	2 nguồn photon ($\text{Gadolinium}^{153}$)	Đo được mọi vị trí xương	Đánh giá được vùng xương sâu	Không tách biệt xương vỏ và xốp, thời gian đo >20 phút
QUS	Sóng siêu âm	Xương gót, xương bánh chè, cẳng tay	Không tia xạ, chi phí thấp, gọn nhẹ	Độ chính xác phụ thuộc mô mềm quanh xương
SXA	Tia X năng lượng đơn	Đầu dưới xương quay, gót chân	Liều tia thấp	Vị trí đo cần bọc môi trường nước/gel
DEXA	Tia X năng lượng kép	Cột sống thắt lưng, cổ xương đùi, toàn thân	Sai số 1%, đo 5–7 phút, liều xạ 2–4 mrem, phân tách xương vỏ/bè	Sai số khi có gai xương lớn hoặc vôi hóa mạch

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp triển khai đề tài thực địa tại Trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên:

• Tiêu chuẩn chọn mẫu: Nữ sinh 17–19 tuổi đang học tập tại trường, tự nguyện tham gia nghiên cứu, không mắc các bệnh lý mạn tính ảnh hưởng đến chuyển hóa xương (bệnh thận mạn, cường tuyến cận giáp, bệnh tiêu hóa mạn tính) và không sử dụng các thuốc ảnh hưởng tới chuyển hóa canxi (corticosteroid).
• Quy trình can thiệp:
  • Nhóm bổ sung canxi - vitamin D: Hướng dẫn sử dụng chế phẩm bổ sung theo phác đồ định lượng hàng ngày.
  • Nhóm truyền thông giáo dục dinh dưỡng (TTGDDD): Triển khai các buổi tập huấn, phát tài liệu truyền thông, hướng dẫn xây dựng thực đơn từ nguồn thực phẩm sẵn có tại địa phương giàu canxi (tôm, cua, cá nhỏ, sữa và chế phẩm sữa, đậu nành, rau xanh đậm), hướng dẫn phơi nắng đúng cách và loại trừ các thói quen bất lợi cho xương.
  • Nhóm chứng: Được theo dõi song song mà không can thiệp biện pháp chủ động.
• Tiến trình thu thập chỉ số: Khảo sát toàn diện tại thời điểm ban đầu ($T_0$), sau 12 tháng can thiệp ($T_{12}$) và đánh giá độ bền vững sau 18 tháng ($T_{18}$).

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Kết cấu kết quả của luận án được trình bày qua hai mảng nội dung chính theo mục tiêu:

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                         KẾT CẤU KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU                                 |
+------------------------------------------------------------------------------------+
|  1. THỰC TRẠNG BAN ĐẦU                                                             |
|     - Nhân trắc học & Tiền sử cá nhân/gia đình                                     |
|     - Kiến thức về nguy cơ, hậu quả thiếu Canxi/D & Dự phòng                        |
|     - Thói quen sử dụng đồ uống (cà phê, rượu, cocacola)                           |
|     - Khẩu phần năng lượng & canxi (< 500 mg/ngày)                                 |
|                                                                                    |
|  2. HIỆU QUẢ SAU CAN THIỆP (T0 -> T12 -> T18)                                      |
|     - Thay đổi mật độ khoáng xương & T-score tại CSTL và Cổ xương đùi               |
|     - Tỷ lệ chuyển biến phân loại xương (Bình thường / Thiếu - Loãng xương)        |
|     - Mức độ gia tăng điểm kiến thức - thực hành dinh dưỡng dự phòng               |
|     - Thay đổi mức tiêu thụ canxi khẩu phần ở nhóm ban đầu < 500 mg/ngày           |
+------------------------------------------------------------------------------------+

1. Thực trạng nhân trắc, kiến thức - thực hành và giá trị dinh dưỡng khẩu phần:

   • Số liệu mô tả chỉ số nhân trắc (chiều cao, cân nặng, BMI) của nữ sinh tại thời điểm $T_0$.
   • Tỷ lệ nữ sinh có hiểu biết đúng về nguy cơ và hậu quả của thiếu canxi - vitamin D còn hạn chế; kiến thức về các biện pháp dự phòng và nguồn thực phẩm giàu vi chất ở mức thấp.
   • Thói quen sử dụng các loại đồ uống có hại cho chuyển hóa xương (cà phê, nước ngọt có ga) và tỷ lệ ít vận động thể lực/hạn chế tiếp xúc ánh nắng được ghi nhận trong nhóm khảo sát.
   • Đặc điểm dinh dưỡng khẩu phần cho thấy mức tiêu thụ canxi hàng ngày ở phần lớn nữ sinh ở mức thấp, với một tỷ lệ đáng kể có lượng canxi khẩu phần dưới 500 mg/ngày.

2. Hiệu quả can thiệp lên mật độ xương và thay đổi hành vi dinh dưỡng:

   • Hiệu quả trên mật độ xương cột sống thắt lưng (CSTL) và cổ xương đùi (CXĐ): Chỉ số T-score và BMD tại CSTL và CXĐ có sự cải thiện rõ rệt ở nhóm bổ sung canxi - vitamin D sau 12 tháng ($T_{12}$) và duy trì ổn định tại thời điểm 18 tháng ($T_{18}$) so với nhóm chứng. Nhóm can thiệp TTGDDD cũng ghi nhận sự gia tăng BMD so với thời điểm trước can thiệp.
   • Hiệu quả cải thiện trên nhóm thiếu xương/loãng xương: Ở phân nhóm nữ sinh có tình trạng thiếu xương hoặc loãng xương ban đầu, tỷ lệ chuyển đổi về mật độ xương bình thường ở nhóm can thiệp bổ sung Ca & D và nhóm TTGDDD cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng tại các mốc 12 tháng và 18 tháng.
   • Hiệu quả trên kiến thức và thực hành dự phòng: Nhóm TTGDDD ghi nhận sự gia tăng vượt bậc về tỷ lệ hiểu biết đúng hậu quả, đối tượng nguy cơ, biện pháp dự phòng và hành vi lựa chọn thực phẩm giàu canxi so với trước can thiệp và so với nhóm chứng.
   • Thay đổi dinh dưỡng khẩu phần: Nhóm nữ sinh có canxi khẩu phần ban đầu < 500 mg/ngày trong nhóm can thiệp TTGDDD đã cải thiện đáng kể lượng canxi tiêu thụ từ thực phẩm sau 12 tháng theo dõi.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tiến hành so sánh, biện luận các phát hiện của luận án với y văn trong nước và quốc tế:

• Về thực trạng dinh dưỡng và chuyển hóa xương: Tác giả phân tích tính tương đồng giữa mức tiêu thụ canxi thấp của nữ sinh Thái Nguyên với các báo cáo của Viện Dinh dưỡng và các nghiên cứu tại châu Á (Bangladesh, Ấn Độ, Trung Quốc). Sự thiếu hụt này giải thích tình trạng mật độ xương chưa tối ưu ở lứa tuổi 17–19.
• Về hiệu quả của giải pháp bổ sung canxi - vitamin D: Việc bổ sung trực tiếp giúp đáp ứng nhanh nhu cầu khoáng hóa nền xương, gia tăng T-score ở cả CSTL và CXĐ. Kết quả này phù hợp với các thử nghiệm lâm sàng của Stear S., Rozen G.S. và Velimir trên các nhóm vị thành niên quốc tế.
• Về hiệu quả của truyền thông giáo dục dinh dưỡng: Giáo dục dinh dưỡng chứng minh được tính bền vững thông qua việc nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi tiêu thụ thực phẩm giàu canxi và tăng phơi nắng, từ đó cải thiện canxi khẩu phần tự nhiên và góp phần duy trì mật độ khoáng xương.
• Tính mới và hạn chế của đề tài: Tác giả nêu bật những đóng góp thực chứng đầu tiên trên nhóm nữ thanh niên 17–19 tuổi tại Việt Nam, đồng thời chỉ ra các hạn chế khách quan về phạm vi mẫu và các yếu tố ngoại cảnh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

• Cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm có giá trị về mật độ khoáng xương (đo bằng kỹ thuật DEXA), đặc điểm nhân trắc, khẩu phần ăn và thực hành dinh dưỡng của nữ sinh Việt Nam trong độ tuổi 17–19 tuổi (giai đoạn cuối vị thành niên).
• Làm sáng tỏ vai trò của việc can thiệp dinh dưỡng đúng thời điểm (giai đoạn chuyển tiếp trước khi đóng hoàn toàn các đầu xương và đạt đỉnh mật độ xương) trong việc tối ưu hóa khối lượng xương đỉnh (PBM).
• Chứng minh tính khả thi và hiệu quả sinh học của cả hai phương thức can thiệp: bổ sung trực tiếp vi chất (hiệu quả nhanh trên chỉ số BMD) và truyền thông giáo dục thay đổi hành vi (hiệu quả cải thiện khẩu phần tự nhiên và nhận thức lâu dài).

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đưa ra bằng chứng khoa học phục vụ công tác xây dựng khuyến cáo dinh dưỡng học đường và chính sách y tế dự phòng loãng xương từ sớm cho thanh thiếu niên tại Việt Nam.
• Thiết lập mô hình truyền thông giáo dục dinh dưỡng phòng chống thiếu canxi - vitamin D phù hợp với môi trường đào tạo cao đẳng, đại học, có khả năng nhân rộng tại các cơ sở giáo dục trên toàn quốc.
• Hướng dẫn thực hành lựa chọn thực phẩm giàu canxi dễ tiếp cận, chi phí thấp (thực phẩm nguồn gốc thủy hải sản địa phương, đậu nành, rau xanh, sữa) kết hợp phơi nắng hợp lý để cải thiện tình trạng canxi khẩu phần cho nữ sinh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Nghiên cứu được triển khai trên đối tượng nữ sinh tại một trường chuyên biệt (Trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên), do đó đặc điểm nhận thức ban đầu và lối sống có thể có những nét đặc thù so với quần thể thanh thiếu niên nói chung ở các khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa hoặc các khối ngành đào tạo khác.
• Nghiên cứu chưa định lượng trực tiếp nồng độ 25(OH)D huyết thanh và các dấu ấn sinh hóa chu chuyển xương chuyên sâu (như osteocalcin, CTX) trên toàn bộ mẫu nghiên cứu tại tất cả các thời điểm do điều kiện kỹ thuật và kinh phí thực địa, mà chủ yếu đánh giá hiệu quả qua biến số mật độ khoáng xương trên DEXA, khẩu phần và bảng hỏi KAP.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng mô hình can thiệp truyền thông giáo dục dinh dưỡng trên các nhóm đối tượng thanh thiếu niên đa dạng hơn (học sinh trung học phổ thông, sinh viên các trường đại học khối kỹ thuật/xã hội, thanh niên công nhân tại các khu công nghiệp).
• Thực hiện các nghiên cứu theo dõi dọc dài hạn hơn (từ 3 đến 5 năm) kết hợp đo mật độ xương DEXA với định lượng các chỉ số sinh hóa chu chuyển xương và nồng độ vitamin D huyết thanh để đánh giá chính xác thời điểm đạt đỉnh khối lượng xương tối đa ở phụ nữ Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng sau:

• Cán bộ nghiên cứu và nghiên cứu sinh chuyên ngành Dinh dưỡng, Y tế công cộng, Nội tiết - Cơ xương khớp: Cung cấp quy trình phương pháp luận chuẩn mực trong thiết kế nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng cộng đồng, kỹ thuật đánh giá khẩu phần 24 giờ và quy trình đo mật độ xương bằng phương pháp DEXA.
• Giảng viên và cơ sở đào tạo y dược: Làm tài liệu giảng dạy về dinh dưỡng lâm sàng, dinh dưỡng học đường, dịch tễ học dinh dưỡng và các rối loạn chuyển hóa khoáng chất.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế và dinh dưỡng học đường: Sử dụng dữ liệu thực chứng để xây dựng các chương trình can thiệp cải thiện tầm vóc, dự phòng sớm bệnh loãng xương và chăm sóc sức khỏe tiền thai kỳ cho nữ thanh niên.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án lại lựa chọn nhóm đối tượng là nữ sinh 17–19 tuổi để can thiệp mật độ xương?

Độ tuổi 17–19 là giai đoạn cuối của thời kỳ vị thành niên, thời điểm khung xương hoàn thiện quá trình khoáng hóa để đạt khối lượng xương đỉnh (Peak Bone Mass). Khối lượng xương đỉnh tích lũy trong giai đoạn này càng cao thì nguy cơ loãng xương và gãy xương khi về già càng thấp. Đồng thời, đây là lứa tuổi nữ sinh bắt đầu tự chủ về hành vi ăn uống và chuẩn bị bước vào độ tuổi sinh sản; tình trạng canxi và vitamin D đầy đủ của người mẹ có ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển xương của thai nhi sau này.

2. Phương pháp đo mật độ xương nào được luận án sử dụng và tại sao được xem là tiêu chuẩn vàng?

Luận án sử dụng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA - máy Hologic). Phương pháp này được coi là tiêu chuẩn vàng vì có độ chính xác cao, mức độ sai số chỉ khoảng 1%, thời gian quét nhanh (5–7 phút), liều tia phóng xạ rất thấp (2–4 mrem) và cho phép phân định rõ ràng giữa xương vỏ và xương bè tại các vị trí chịu lực quan trọng nhất của cơ thể là cột sống thắt lưng (L1–L4) và cổ xương đùi.

3. Thiết kế can thiệp của luận án gồm những nhóm nào và theo dõi qua các mốc thời gian nào?

Nghiên cứu can thiệp được thiết kế có đối chứng gồm 3 nhóm:

• Nhóm can thiệp 1: Bổ sung canxi - vitamin D dạng viên uống.
• Nhóm can thiệp 2: Can thiệp bằng truyền thông giáo dục dinh dưỡng thay đổi hành vi.
• Nhóm 3: Nhóm chứng không can thiệp. Các chỉ số được đánh giá và so sánh qua 3 mốc thời gian: Ban đầu trước can thiệp ($T_0$), sau 12 tháng can thiệp ($T_{12}$) và sau 18 tháng (mốc $T_{18}$ nhằm đánh giá tính duy trì và độ bền vững của can thiệp).

4. Giải pháp truyền thông giáo dục dinh dưỡng mang lại hiệu quả cụ thể gì cho đối tượng nghiên cứu?

Can thiệp truyền thông giáo dục dinh dưỡng giúp nâng cao rõ rệt điểm số kiến thức về nguy cơ, hậu quả của thiếu canxi, các biện pháp dự phòng và cải thiện thực hành tiêu thụ thực phẩm giàu canxi sẵn có tại địa phương. Đặc biệt, ở phân nhóm nữ sinh có khẩu phần canxi ban đầu dưới 500 mg/ngày, truyền thông giáo dục dinh dưỡng đã giúp gia tăng đáng kể lượng canxi hấp thu từ thức ăn hàng ngày và cải thiện mật độ khoáng xương một cách bền vững.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Khúc Thị Tuyết Hường đã giải quyết trọn vẹn hai mục tiêu nghiên cứu thông qua việc đánh giá toàn diện thực trạng nhân trắc, khẩu phần, kiến thức - thực hành và thử nghiệm thành công hai giải pháp can thiệp trên nữ sinh 17–19 tuổi tại Trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên. Kết quả nghiên cứu khẳng định cả hai phương thức bổ sung canxi - vitamin D và truyền thông giáo dục dinh dưỡng đều mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện chỉ số T-score và mật độ khoáng xương tại cột sống thắt lưng cũng như cổ xương đùi. Công trình cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng, làm tiền đề cho việc xây dựng các chiến lược can thiệp dinh dưỡng học đường và dự phòng loãng xương sớm cho thế hệ trẻ tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Loãng xương là hệ quả của sự rối loạn quá trình tạo xương và hủy xương của cơ thể dẫn đến hiện tượng mất chất khoáng trong xương, cấu trúc xương bị suy thoái, làm xương mỏng manh hơn và gia tăng nguy cơ gãy xương đồng thời đây cũng là vấn đề y tế công cộng trên toàn thế giới [1]. Tần xuất mắc các bệnh liên quan đến xương khớp tăng lên theo tuổi, trong đó loãng xương là bệnh phổ biến nhất sau 50 tuổi. Sở dĩ như vậy là do bệnh tiến triển âm thầm từ lúc còn trẻ, không có triệu chứng rõ ràng, chỉ khi lượng xương mất đi khoảng 30-40% mới có các biểu hiện như đau mỏi các xương dài, đau cột sống, gù vẹo cột sống, gãy xương [2]. Các yếu tố nguy cơ gây bệnh loãng xương rất đa dạng như: khẩu phần thiếu canxi, thiếu dinh dưỡng, tuổi, giới, hoạt động thể lực không thường xuyên.

do đó việc phòng tránh tất cả các nguy cơ gây nên bệnh loãng xương khá khó khăn [3],[4],[5]. Mặt khác, bệnh loãng xương hiện không thể phòng bằng vắcxin và cũng không có khả năng tự hồi phục. Khi gãy xương xảy ra sẽ làm giảm tuổi thọ, tăng nguy cơ tử vong. Do đó, loãng xương và gãy xương do loãng xương không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của mỗi cá nhân mà còn làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến nền kinh tế của mỗi quốc gia.

Mật độ xương có xu hướng giảm dần theo độ tuổi, cho nên tình trạng xương lúc về già sẽ được phản ánh thông qua khối lượng xương đạt đỉnh trong thời niên thiếu. Nhiều nghiên cứu ở trẻ em trước và trong giai đoạn dậy thì đã chứng minh sự gia tăng mật độ xương sau khi được bổ sung canxi [6], [7]. Tuy nhiên, có rất ít nghiên cứu về sự ảnh hưởng của canxi trên sự bồi tụ khoáng xương trong những năm cuối giai đoạn tuổi dậy thì, đặc biệt là độ tuổi từ 17-19 tuổi. Ở giai đoạn này, quá trình tạo xương sẽ lớn hơn quá trình hủy xương, lúc này xương sẽ dài ra và giúp trẻ tăng chiều cao.

Khi cơ thể được bổ sung canxi và các khoáng chất sẽ góp phần tăng chiều cao nhanh hơn cũng 2 như có hệ xương chắc khỏe, dẻo dai và có thể đạt khối lượng xương đỉnh tối đa khi trưởng thành [8],[9]. Bên cạnh đó, với độ tuổi này, các bạn nữ bắt đầu chịu trách nhiệm về chế độ ăn uống, lựa chọn lối sống và nhận thức về các vấn đề sức khỏe của bản thân, đặc biệt là sức khỏe sinh sản của các bạn nữ để thực hiện thiên chức làm mẹ. Một số nghiên cứu đã chứng minh cải thiện lượng canxi khẩu phần hoặc cung cấp đủ vitamin D của bà mẹ và sớm hơn nữa có thể ngay từ độ tuổi vị thành niên sẽ tác động tích cực lên sự phát triển xương của thai nhi [10],[11]. Một nghiên cứu can thiệp đã được thực hiện trên 143 nam thiếu niên ở độ tuổi 16 đến 18.

Sau 13 tháng can thiệp, kết quả của nghiên cứu cho thấy có ảnh hưởng đáng kể của việc bổ sung canxi đến tăng trưởng chiều cao và tình trạng xương ở nhóm can thiệp khi so sánh với nhóm chứng. Ở nhóm can thiệp chiều cao tăng cao hơn so với nhóm chứng (tăng 7mm) và sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p<0,01. Bên cạnh đó MĐX ở toàn bộ cơ thể, vùng hông và cổ xương đùi tăng cao hơn so với ban đầu và so với nhóm chứng [12]. Ở nước ta, hiện nay vẫn chưa có chương trình quốc gia dự phòng thiếu, loãng xương.

Một số nghiên cứu đã xây dựng các mô hình truyền thông giáo dục dinh dưỡng để phòng ngừa tình trạng thiếu, loãng xương ở nhiều nhóm đối tượng [13],[14],[15], như phụ nữ sau mãn kinh [16], hay phụ nữ từ 40-65 tuổi [17]. Sự thay đổi tích cực về kiến thức, thái độ, thực hành dự phòng thiếu loãng xương đã được ghi nhận [18]. Tuy nhiên, hoạt động bổ sung canxi và vitamin D để cải thiện các tình trạng về xương vẫn còn ít nghiên cứu đề cập đến, đặc biệt ở các nhóm tuổi từ 17-19 tuổi. Mặt khác chưa thấy có nghiên cứu nào về mật độ xương từ lứa tuổi thanh thiếu niên đến trưởng thành.

Vì vậy, việc xác định ảnh hưởng của canxi lên mật độ xương vào giai đoạn cuối vị thành niên thông qua hiệu quả của các giải pháp can thiệp có ý nghĩa quan trọng giúp cải thiện tầm vóc cũng như các vấn đề liên quan đến sự phát triển 3 của xương. Xuất phát từ tình hình thực tiễn, nghiên cứu “Hiệu quả cải thiện mật độ xương bằng bổ sung canxi - vitamin D và truyền thông giáo dục dinh dưỡng trên nữ sinh 17-19 tuổi” đã được thực hiện để góp phần cung cấp các bằng chứng khoa học cho việc xây dựng chế độ ăn hợp lý, bổ sung canxi và vitamin D đúng cho trẻ ở lứa tuổi cuối giai đoạn vị thành niên, từ 17- 19 tuổi tại trường cao đẳng Y tế Thái Nguyên. 4 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Đánh giá một số chỉ số nhân trắc, kiến thức - thực hành dự phòng thiếu canxi - vitamin D và giá trị dinh dưỡng khẩu phần của nữ sinh 17-19 tuổi trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên năm 2013.

Đánh giá hiệu quả can thiệp bằng bổ sung canxi - vitamin D và truyền thông giáo dục dinh dưỡng lên mật độ xương, kiến thức - thực hành dự phòng thiếu canxi - vitamin D của nữ sinh 17-19 tuổi. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đặc điểm cấu trúc, chức năng, chuyển hóa của xương, các yếu tố liên quan và các phương pháp đo mật độ xương 1. Đặc điểm cấu trúc xương người Mô xương có 2 thành phần cơ bản là tế bào xương và chất khuôn xương: Chất khuôn xương gồm các sợi collagen và các mô liên kết khác giàu chất glucoaminoglycin, khuôn xương có thể trở thành calci hóa.

Mô xương có xương đặc (xương vỏ) và xương xốp (bè xương); 80%-90% khối lượng xương đặc được canxi hóa; 15-25% khối lượng xương xốp có chức năng chuyển hóa. Xương đặc có chức năng bảo vệ còn xương xốp có chức năng chuyển hóa [19]. Các tế bào xương gồm: hủy cốt bào (Osteoblast) là các tế bào khổng lồ đa nhân, có nhiệm vụ tiêu xương. Tế bào tạo xương (Osteoclast) là tế bào có nhân hình thoi, có nhiệm vụ sản sinh ra các thành phần của nền xương (các sợi collagen và các chất nền), có vai trò quan trọng trong quá trình canxi hóa.

Các chức năng của xương Xương là một mô liên kết, cùng với sụn tạo nên hệ xương có 5 chức năng [19]: – Nâng đỡ cơ thể. – Vận động, là nơi bám của các cơ vận động. – Bảo vệ, tạo khung bảo vệ cho các tạng và tủy sống. – Là những khoang tạo máu.

– Chuyển hóa các chất khoáng. Chuyển hóa của xương 6 Nhờ quá trình tái tạo xương mà mô xương liên tục được thay thế để duy trì khối lượng, hình dáng và sự toàn vẹn của xương. Tuy nhiên để quá trình tái tạo xương được hoàn thiện đòi hỏi phải có sự cân bằng giữa quá trình huỷ xương và tạo xương. Những thông số sinh hóa phản ánh quá trình tái tạo xương gồm: Osteocalcin; Phosphatase kiềm của xương; Các tiền peptid có tận cùng - COOH (PICP) và các tiền peptid tận cùng - NH2 (PINP) của procollagen I.

Những thông số phản ảnh quá trình huỷ xương gồm: Canxi niệu; Hydroxyprolin niệu; Hydroxylysin - glycoside (OL); Pyridinoline (PYD) và Desoxypyridinoline (DPD); Phosphatase acid kháng Tartrate; Liên kết cắt ngang C-telopeptid của collagen; Liên kết cắt ngang N-telopeptid của collagen. Các yếu tố tham gia điều hòa tái tạo xương gồm: Các hormon (Parathyroid hormon, Calcitonin, Insulin, Growth hormon, 1,25 Dihydroxy Vitamin D3, Glucocorticoid, T3 và T4, Estrogen và Testosterol) và các yếu tố do tế bào xương tổng hợp (Yếu tố tăng trưởng giống Insulin I; Yếu tố tăng trưởng chuyển dạng; Yếu tố tăng trưởng nguyên bào xơ; Yếu tố tăng trưởng bắt nguồn từ tiểu cầu; Các yếu tố tăng trưởng được tổng hợp bằng các mô liên quan đến xương; Chất bắt nguồn từ tế bào máu, chất bắt nguồn từ sụn) 1. Khối lượng xương và các yếu tố liên quan 1. Khối lượng xương Khối lượng xương là khối lượng chất khoáng trong xương, một thành tố quan trọng có ảnh hưởng đến lực và sức bền của xương.

Khối lượng xương đỉnh (Peak Bone Mass - PBM) là khối lượng xương đạt được tại thời điểm trưởng thành của khung xương. Thường tốc độ hình thành xương cao ở xung quanh tuổi dậy thì, đạt độ đỉnh ở tuổi 30 [20]. Tuy nhiên thời điểm đạt được PBM thì khác nhau giữa nam và nữ và giữa các chủng tộc. Nữ đạt PBM sớm hơn so với nam từ 3-5 năm [21].

Nữ da trắng có 7 bộ xương nhẹ nhất, nam da đen có bộ xương nặng nhất [22]. Khối lượng đỉnh càng cao thì nguy cơ loãng xương sau này sẽ càng thấp. Các yếu tố liên quan tới khối lượng xương Liên quan giữa khối nạc, khối mỡ và mật độ xương Các nghiên cứu thực hiện ở cả trẻ em và người lớn xác định trọng lượng cơ thể là yếu tố dự báo chính đến khối lượng xương ở các bộ phận (thắt lưng, hông) và toàn bộ cơ thể. Trọng lượng cơ thể chủ yếu được tạo thành từ hai thành phần là khối nạc và khối mỡ.

Đánh giá vai trò của khối nạc, khối mỡ trên xương đã được nhiều tác giả quan tâm, tuy nhiên, kết quả của các nghiên cứu đến nay vẫn còn chưa thống nhất. Trong khi một số nghiên cứu cho rằng khối nạc (không bao gồm khối mỡ) có liên quan đến mật độ khoáng xương (Bone Mineral Density - BMD), một số nghiên cứu khác lại chỉ ra rằng chỉ khối mỡ (không bao gồm khối nạc) đóng vai trò quan trọng đến BMD. Điều này có thể được lý giải bởi sự khác nhau trong các thiết kết nghiên cứu (cắt ngang, tiến cứu) hoặc các test thống kê sử dụng. Các yếu tố khác như tình trạng nội tiết của đối tượng, sử dụng liệu pháp thay thế hormone cũng có thể góp phần vào sự khác nhau của các kết quả nghiên cứu [23].

Một số nghiên cứu cắt ngang đã chứng minh rằng trọng lượng cơ thể có thể là một yếu tố dự báo quan trọng của mật độ khoáng xương ở người cao tuổi hơn là ở nhóm tuổi trung niên. Phụ nữ ở độ tuổi mãn kinh có cân nặng cao hơn ít nhất 10% trọng lượng cơ thể lý tưởng có BMD lớn hơn đáng kể ở cột sống, hông và bán kính lớn hơn so với phụ nữ có trọng lượng cơ thể bình thường [24],[25] Hiện tượng giảm cân có liên quan đến sự suy giảm mật độ xương, mặc dù vẫn còn nhiều mâu thuẫn tồn tại giữa các nghiên cứu [26],[27].