Cải Cách Thể Chế Hành Chính Từ Thực Tiễn Thành Phố Hồ Chí Minh

Khám phá những cải cách thể chế hành chính tại thành phố Hồ Chí Minh, từ thực tiễn đến hiệu quả trong quản lý và phát triển đô thị.

• Tác giả: Lâm Quang Sinh
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Cải Cách Thể Chế Hành Chính Tại Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của nghiên cứu
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp mới của luận án
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến cải cách thể chế hành chính
• 1.2. Các công trình nghiên cứu liên quan đến cải cách thể chế hành chính tại thành phố Hồ Chí Minh
• 1.3. Các công trình nghiên cứu liên quan đến xây dựng chính quyền đô thị
• 1.3.1. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.3.2. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.4. Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 1.5. Những vấn đề đặt ra cần được luận án nghiên cứu, giải quyết
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CẢI CÁCH THỂ CHẾ HÀNH CHÍNH TRONG XÂY DỰNG CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ
• 2.1. Những vấn đề lý luận về cải cách thể chế hành chính nhà nước
• 2.2. Những vấn đề lý luận cải cách thể chế hành chính về xây dựng chính quyền đô thị
• 2.2.1. Đặc điểm, vai trò của cải cách thể chế hành chính về xây dựng chính quyền đô thị
• 2.2.2. Các yếu tố tác động đến cải cách thể chế hành chính về xây dựng chính quyền đô thị
• 2.3. Nội dung của cải cách thể chế hành chính (tổ chức hoạt động các cấp hành chính)
• 2.3.1. Cải cách thể chế hành chính cấp tỉnh
• 2.3.2. Cải cách thể chế hành chính cấp huyện
• 2.3.3. Cải cách thể chế hành chính cấp xã
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CẢI CÁCH THỂ CHẾ HÀNH CHÍNH TRONG XÂY DỰNG CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.1. Cải cách thể chế hành chính về tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị tại thành phố Hồ Chí Minh
• 3.1.1. Mô hình chính quyền đô thị
• 3.1.2. Tổ chức hoạt động các cấp hành chính nhà nước tại thành phố Hồ Chí Minh
• 3.1.2.1. Tổ chức hoạt động cấp thành phố
• 3.1.2.2. Tổ chức hoạt động cấp huyện
• 3.1.2.3. Tổ chức hoạt động cấp xã, phường
• 3.2. Những kết quả đạt được
• 3.3. Một số vấn đề còn vướng mắc
• 3.4. Nguyên nhân của các hạn chế, bất cập
• 3.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP TIẾP TỤC CẢI CÁCH THỂ CHẾ HÀNH CHÍNH TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 4.1. Giải pháp cải cách thể chế hành chính để hoàn thiện chính quyền đô thị tại thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2. Giải pháp cải cách thể chế hành chính từ thực tiễn tại thành phố Hồ Chí Minh
• 4.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tài liệu Tiếng Việt
• Tài liệu nước ngoài

Tóm tắt

I. Tổng Quan Cải Cách Thể Chế Hành Chính TP

Cải cách thể chế hành chính (CCHC) là một nhiệm vụ trọng tâm trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Nghị quyết 27-NQ/TW nhấn mạnh việc tiếp tục đẩy mạnh CCHC, đặc biệt là cải cách thể chế. Xây dựng chính quyền đô thị được coi là một đột phá về thể chế, đòi hỏi những giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, hướng tới phục vụ người dân. Hiện nay, TP.HCM đang có những bước chuyển mình quan trọng trong quá trình xây dựng chính quyền đô thị, mặc dù vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết. Thể chế hành chính còn nhiều hạn chế, bất cập, thể hiện ở sự thiếu rõ ràng, cụ thể trong quy định về tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước. Văn bản quy phạm pháp luật còn chồng chéo, thiếu đồng bộ, gây khó khăn cho doanh nghiệp và người dân. Mô hình quản lý nhà nước cần phù hợp với tình hình đặc điểm của từng địa phương, đặc biệt là trình độ, năng lực của công dân. Do đó, nghiên cứu đề tài này là rất cần thiết và cấp bách.

1.1. Ý nghĩa của Cải Cách Thể Chế Hành Chính ở TP.HCM

Cải cách thể chế hành chính đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của TP.HCM, thu hút đầu tư và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Theo Luận án, CCHC giúp tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng, giảm thiểu chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ công cho người dân. Điều này góp phần quan trọng vào việc thực hiện mục tiêu phát triển bền vững của thành phố. Việc cải cách hành chính cần được thực hiện một cách đồng bộ, toàn diện và liên tục, với sự tham gia của tất cả các bên liên quan, bao gồm cả cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

1.2. Vai trò của Chính Quyền Đô Thị trong Cải Cách Hành Chính

Chính quyền đô thị đóng vai trò then chốt trong việc thực hiện cải cách hành chính tại TP.HCM. Với cơ cấu tổ chức tinh gọn, hiệu quả, chính quyền đô thị có thể đưa ra các quyết định nhanh chóng, kịp thời, đáp ứng nhu cầu phát triển của thành phố. Đồng thời, chính quyền đô thị cần tăng cường tính công khai, minh bạch trong hoạt động, đảm bảo sự tham gia của người dân vào quá trình xây dựng và thực thi chính sách. Luận án nhấn mạnh, việc xây dựng chính quyền đô thị hiệu lực, hiệu quả đòi hỏi phải tổng hợp những đột phá chiến lược, trong đó cải cách để hoàn thiện thể chế hành chính là vấn đề trọng tâm.

II. Vướng Mắc Cải Cách Thể Chế Thách Thức tại TP

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, quá trình cải cách thể chế hành chính tại TP.HCM vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu đồng bộ giữa các quy định pháp luật, gây khó khăn cho việc thực thi. Bên cạnh đó, năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu của tình hình mới. Thêm vào đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động quản lý hành chính còn chậm, chưa tạo ra sự chuyển biến thực sự trong việc nâng cao hiệu quả làm việc. Thể chế về tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước, về thực thi công vụ của các cơ quan hành chính, của mỗi cán bộ, công chức vẫn chưa đủ rõ và cụ thể, còn chậm đổi mới, chồng chéo, phức tạp, chưa phù hợp với thông lệ chung của thế giới.

2.1. Thiếu Đồng Bộ Pháp Luật Ảnh Hưởng Cải Cách Thể Chế

Sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật là một trong những rào cản lớn nhất đối với cải cách thể chế hành chính tại TP.HCM. Các quy định chồng chéo, mâu thuẫn nhau, gây khó khăn cho việc áp dụng và thực thi. Điều này dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, kéo dài thời gian giải quyết công việc, gây bức xúc cho người dân và doanh nghiệp. Văn bản quy phạm pháp luật ban hành nhiều nhưng vẫn thiếu đồng bộ, còn nợ đọng; nhiều quy định không khả thi, không phù hợp, gây khó khăn, vướng mắc cho doanh nghiệp. Giải pháp cần thiết là rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật một cách đồng bộ, thống nhất, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

2.2. Năng Lực Cán Bộ Công Chức Yếu Tố Quyết Định Thành Công

Năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện cải cách thể chế hành chính. Nếu cán bộ, công chức không có đủ kiến thức, kỹ năng, phẩm chất đạo đức thì khó có thể đáp ứng được yêu cầu của công việc. Cần có chính sách đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức một cách bài bản, chuyên nghiệp, đồng thời tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Luận án nhấn mạnh đội ngũ cán bộ, công chức phải có đủ phẩm chất, năng lực, thực sự chuyên nghiệp, liêm chính.

III. Giải Pháp Cải Cách Thể Chế Hành Chính TP

Để đẩy mạnh cải cách thể chế hành chính tại TP.HCM, cần có những giải pháp đồng bộ, toàn diện. Trước hết, cần tập trung vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất, khả thi. Tiếp theo, cần nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức thông qua đào tạo, bồi dưỡng. Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động quản lý hành chính, tạo sự chuyển biến thực sự trong việc nâng cao hiệu quả làm việc. Thể chế hành chính không thể đứng yên mà phải được cải cách một cách biện chứng với các điều kiện kinh tế - xã hội, vốn vận động và phát triển không ngừng.

3.1. Hoàn Thiện Thể Chế Ưu Tiên Số Một cho Cải Cách Hành Chính

Hoàn thiện thể chế là yếu tố then chốt để đảm bảo thành công của cải cách hành chính. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật một cách đồng bộ, thống nhất, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Đồng thời, cần xây dựng các quy định mới phù hợp với tình hình thực tế, đáp ứng yêu cầu phát triển của TP.HCM. Luận án khẳng định, cải cách thể chế hành chính là điều kiện tiên quyết, nhưng đổi mới thể chế không phải là con đường dễ đi và đó là cả một quá trình.

3.2. Ứng Dụng Công Nghệ Đột Phá trong Cải Cách Thể Chế Hành Chính

Ứng dụng công nghệ thông tin là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính. Cần đẩy mạnh việc số hóa các thủ tục hành chính, xây dựng chính quyền điện tử, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp trong việc tiếp cận các dịch vụ công. Đồng thời, cần tăng cường bảo mật thông tin, đảm bảo an toàn cho hệ thống. Trong thời đại số, đây là xu thế tất yếu để bắt kịp với sự phát triển của thế giới.

3.3. Đổi mới quy trình giải quyết TTHC Yếu tố then chốt nâng cao hiệu quả phục vụ người dân

Thực hiện rà soát, đơn giản hóa và tái cấu trúc quy trình giải quyết TTHC, cắt giảm tối đa các bước trung gian, giảm thời gian và chi phí cho người dân và doanh nghiệp. Áp dụng các phương thức giải quyết TTHC trực tuyến mức độ 3, mức độ 4, tăng cường cung cấp dịch vụ công trực tuyến. Xây dựng và vận hành hiệu quả hệ thống một cửa điện tử, một cửa liên thông. Thực hiện nghiêm việc công khai, minh bạch TTHC, tạo điều kiện để người dân và doanh nghiệp giám sát hoạt động của cơ quan hành chính.

IV. Nghiên Cứu Thực Tiễn Cải Cách Hành Chính Bài Học TP

Nghiên cứu thực tiễn cải cách hành chính tại TP.HCM có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp đã triển khai, rút ra bài học kinh nghiệm để tiếp tục hoàn thiện. Cần tập trung vào việc phân tích các yếu tố thành công, thất bại, đồng thời đánh giá tác động của cải cách hành chính đến sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố. Mô hình chính quyền đô thị và tổ chức hoạt động các cấp hành chính nhà nước ở địa phương là một nội dung lớn, có ý nghĩa quan trọng và căn cơ của cải cách thể chế hành chính trong giai đoạn hiện nay.

4.1. Đánh Giá Tác Động Cải Cách Hành Chính Ảnh Hưởng Kinh Tế Xã Hội

Việc đánh giá tác động của cải cách hành chính đến sự phát triển kinh tế - xã hội của TP.HCM là rất quan trọng. Cần xem xét các chỉ số như tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư, tạo việc làm, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Đồng thời, cần đánh giá mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp đối với các dịch vụ công. Những con số này sẽ cung cấp cái nhìn khách quan, toàn diện về hiệu quả của cải cách hành chính.

4.2. Rút Ra Bài Học Kinh Nghiệm Yếu Tố Thành Công và Thất Bại

Việc rút ra bài học kinh nghiệm từ thực tiễn cải cách hành chính tại TP.HCM là rất cần thiết. Cần phân tích các yếu tố thành công, thất bại, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của thành phố. Đồng thời, cần học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia, địa phương khác để áp dụng vào Việt Nam một cách sáng tạo. Qua đó, đánh dấu điểm mốc về đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước phù hợp với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

V. Tương Lai Cải Cách Thể Chế Động Lực Phát Triển TP

Tương lai của cải cách thể chế hành chính tại TP.HCM hứa hẹn nhiều triển vọng. Với sự quyết tâm của lãnh đạo thành phố, sự tham gia của người dân và doanh nghiệp, quá trình cải cách sẽ tiếp tục được đẩy mạnh, tạo động lực cho sự phát triển bền vững của TP.HCM. Xây dựng một chính quyền đô thị hiệu lực, hiệu quả đòi hỏi phải tổng hợp những đột phá chiến lược trong đó cải cách để hoàn thiện thể chế hành chính là vấn đề trọng tâm nhằm đảm bảo đúng bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa mà Đảng và Nhà nước đang hướng đến.

5.1. Hoàn Thiện Mô Hình Chính Quyền Đô Thị Mục Tiêu Đến Năm 2045

Mục tiêu đến năm 2045 là xây dựng TP.HCM trở thành một đô thị thông minh, hiện đại, có chất lượng cuộc sống cao. Để đạt được mục tiêu này, cần tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị, đảm bảo tính hiệu lực, hiệu quả, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Điều này sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố.

5.2. Cải Cách Thể Chế Hành Chính Nền Tảng Phát Triển Bền Vững

Cải cách thể chế hành chính đóng vai trò là nền tảng cho sự phát triển bền vững của TP.HCM. Một bộ máy hành chính hiệu quả, minh bạch, trách nhiệm sẽ tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi, thu hút đầu tư, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Do đó, cần tiếp tục coi cải cách thể chế hành chính là một nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên, liên tục.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu cải cách thể chế hành chính trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế là đòi hỏi cấp bách nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đã xác định rõ trọng tâm: xây dựng nền hành chính nhà nước phục vụ nhân dân, chuyên nghiệp, pháp quyền, hiện đại, tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả. Trong tiến trình đó, Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) giữ vị thế đô thị đặc biệt, đầu tàu kinh tế, đóng góp tỷ trọng lớn vào ngân sách quốc gia và là trung tâm đổi mới sáng tạo của cả nước. Tuy nhiên, mô hình tổ chức bộ máy hành chính truyền thống vốn áp dụng đồng nhất cơ chế quản lý nông thôn cho đô thị đã bộc lộ nhiều điểm nghẽn, kìm hãm sự phát triển của một siêu đô thị đang vận hành trong thời kỳ cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng: phần lớn các công trình học thuật trước đây chỉ tiếp cận cải cách hành chính (CCHC) một cách cơ học dưới dạng các mảnh ghép rời rạc—như nghiên cứu thuần túy về thủ tục hành chính, cải cách chế độ công vụ (Trần Anh Tuấn, 2007; Trần Quốc Hải, 2008), hoặc cải cách bộ máy trung ương (Đặng Xuân Phương, 2011; Lê Sĩ Dược)—mà chưa xây dựng được một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, chuyên sâu về cải cách thể chế hành chính gắn liền với mô hình chính quyền đô thị (CQĐT) tại đô thị loại đặc biệt. Sự thiếu hụt cơ sở lý luận và thực tiễn để phân định rạch ròi giữa quản trị đô thị và quản trị nông thôn dẫn tới tình trạng "áp đặt mô hình quản lý cào bằng", làm triệt tiêu tính chủ động, linh hoạt của chính quyền cơ sở.

Luận án xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu và 03 giả thuyết khoa học tương ứng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất, nội hàm và cấu trúc của thể chế hành chính và cải cách thể chế hành chính trong điều kiện xây dựng chính quyền đô thị tại Việt Nam được xác định như thế nào? Giả thuyết 1 (H1): Thể chế hành chính nhà nước không chỉ đơn thuần là hệ thống văn bản quy phạm pháp luật mà là chỉnh thể thống nhất bao gồm các quy định pháp luật về tổ chức, thẩm quyền và phương thức vận hành của bộ máy hành chính nhằm chuyển dịch vai trò nhà nước từ "chèo thuyền" sang "cầm lái".
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực tiễn triển khai mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM theo Nghị quyết số 131/2020/QH14 đã bộc lộ những bước đột phá và nút thắt thể chế căn bản nào? Giả thuyết 2 (H2): Việc không tổ chức Hội đồng nhân dân (HĐND) cấp quận, phường tạo ra bước tinh gọn tổ chức bộ máy và nâng cao tính điều hành thông suốt, nhưng đang đối mặt với khoảng trống giám sát quyền lực và xung đột thẩm quyền tại mô hình "thành phố trong thành phố" (Thành phố Thủ Đức).
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cần xác lập hệ thống quan điểm và giải pháp thể chế nào để hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM và nhân rộng cho các đô thị tương đồng tại Việt Nam? Giả thuyết 3 (H3): Hoàn thiện thể chế hành chính đô thị đòi hỏi thực hiện đồng bộ phân cấp, phân quyền triệt để, tái cấu trúc chế độ thủ trưởng hành chính, và xác lập cơ chế tự chủ tài chính - ngân sách tương xứng với quy mô kinh tế đô thị.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Thuyết Thể chế mới (New Institutionalism), Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management - NPM) và Lý thuyết Phân quyền phi tập trung hóa (Decentralization Theory). Luận án tạo đột phá khoa học khi giải mã cơ chế vận hành của chính quyền đô thị tại TP.HCM với phạm vi không gian là địa bàn 22 đơn vị hành chính cấp huyện (16 quận, 1 thành phố, 5 huyện) và 312 đơn vị cấp xã/phường/thị trấn, trong khung thời gian trọng tâm từ khi thực hiện Chương trình tổng thể CCHC nhà nước giai đoạn 2011-2020 (Nghị quyết 30c/NQ-CP) đến mốc lịch sử ngày 01/7/2021 triển khai chính quyền đô thị theo Nghị quyết 131/2020/QH14 của Quốc hội.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu hệ thống tài liệu khoa học cho thấy các công trình nghiên cứu về cải cách hành chính và chính quyền địa phương được chia thành các dòng lý thuyết chủ đạo:

Dòng nghiên cứu về thể chế và cải cách bộ máy hành chính nhà nước: Các công trình của Nguyễn Ngọc Hiến (2001), Đào Trọng Truyến (2006), Nguyễn Hữu Hải (2012), Đặng Xuân Phương (2011) đã luận giải cơ cấu tổ chức của các cơ quan hành pháp, quá trình hoàn thiện thể chế công vụ và yêu cầu minh bạch hóa nền hành chính (Nguyễn Thị Phương). Tuy nhiên, các tác giả chủ yếu tập trung vào cấp bộ, cơ quan ngang bộ hoặc tiếp cận CCHC chung cho toàn bộ hệ thống chính trị mà chưa đi sâu vào thể chế đặc thù của không gian đô thị. Về phương diện lý luận thể chế, các nghiên cứu của Trần Đình Ân, Võ Trí Thành, Võ Kim Sơn, GS. Đinh Văn Mậu và GS. Phạm Hồng Thái đã phân tích thể chế từ giác độ luật học và kinh tế học thể chế, song còn tồn tại sự phân hóa lớn trong việc đồng nhất hay tách biệt giữa "thể chế" và "văn bản pháp luật".

Dòng nghiên cứu về chính quyền đô thị và phân cấp quản lý: Các công trình tiêu biểu của PGS. Lê Minh Thông và PGS.TS Nguyễn Như Phát (2002), TS. Lê Minh Thông (2006), GS. Nguyễn Đăng Dung (2006), TS. Phạm Văn Đạt (2012), Trương Đắc Linh (2012), Phan Trung Tuấn (2015), Trương Hồ Hải và Âu Thị Tâm Minh (2022) đã phân tích sâu sắc địa vị pháp lý của chính quyền địa phương. GS. Nguyễn Đăng Dung (2006) trong cuốn Nhà nước và trách nhiệm của Nhà nước đã sớm khẳng định tính tất yếu phải đổi mới chính quyền đô thị: loại bỏ HĐND ở cấp quận, phường nhằm xác lập sự chỉ huy thống nhất, thông suốt của nhánh hành pháp.

Tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc trong học giới:

• Luồng quan điểm thứ nhất (Truyền thống/Bảo thủ cấu trúc): Cho rằng ở mọi cấp đơn vị hành chính lãnh thổ đều bắt buộc phải tổ chức đầy đủ thiết chế HĐND và UBND để đảm bảo nguyên tắc đại diện quyền lực nhân dân và giám sát quyền lực nhà nước tại chỗ.
• Luồng quan điểm thứ hai (Hiện đại/Đặc thù đô thị): Khẳng định không gian đô thị là một thực thể kinh tế - kỹ thuật - xã hội liền mạch, thống nhất, không bị chia cắt bởi địa giới hành chính phường, quận. Do đó, việc duy trì HĐND quận, phường tạo ra sự cồng kềnh, phân tán nguồn lực, làm chậm trễ các quyết định quản lý khẩn cấp.

Luận án định vị vị trí tiên phong bằng việc vượt qua cách tiếp cận mô tả hành chính thuần túy, đặt cải cách thể chế hành chính TP.HCM vào thế đối sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Nghiên cứu của Akira Nakamura (1997) và Hiromi Muto (1997): Phân tích mô hình chính quyền đô thị Tokyo (Tokyo Metropolitan Government), chỉ ra bài học về phi tập trung hóa quyền lực trung ương, trao quyền tự trị rộng rãi cho chính quyền đô thị trong việc tự quyết định ngân sách và tổ chức cung ứng dịch vụ công.
• Nghiên cứu của William R. Barnes (1991) cùng Kimberly L. Wood và Gerald T. Gabris: Khảo sát các hình thức cấu trúc chính quyền thành phố tại Hoa Kỳ (Council-Manager và Mayor-Council), nhấn mạnh tầm quan trọng của việc trao quyền lực hành pháp mạnh mẽ cho người đứng đầu cơ quan hành chính đô thị (chế độ thủ trưởng) kết hợp với cơ chế trách nhiệm giải trình minh bạch.

Từ việc kế thừa và phê phán các công trình trên, luận án đã xác lập khoảng trống tri thức: thiết kế một khung thể chế hành chính thích ứng cho mô hình "chính quyền đô thị hai cấp" và "thành phố trong thành phố" trong lòng một quốc gia đơn nhất theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào sự phát triển của Khoa học Luật Hiến pháp và Luật Hành chính thông qua việc tái định nghĩa và mở rộng nội hàm khái niệm thể chế hành chính nhà nước. Tác giả đã tổng hợp ba trường phái học thuật hiện hành để đưa ra định nghĩa chuẩn xác:

"Thể chế bao gồm toàn bộ các cơ quan nhà nước với hệ thống quy định do Nhà nước xác lập trong hệ thống văn bản pháp luật của Nhà nước và được Nhà nước sử dụng để điều chỉnh và tạo ra các hành vi và mối quan hệ giữa Nhà nước với công dân, các tổ chức nhằm thiết lập kỷ cương xã hội."

Từ đó, luận án làm sáng tỏ:

"Thể chế hành chính nhà nước được hiểu là toàn bộ các quy định pháp luật về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước nhằm thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước."

Luận án xác lập 03 mệnh đề lý thuyết cốt lõi (Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Tính chất liên kết hữu cơ về hạ tầng kỹ thuật và dòng chảy kinh tế đô thị đòi hỏi thể chế hành chính đô thị phải vận hành theo nguyên tắc tập trung, thông suốt và trực tuyến; phân định rõ giữa chức năng hành chính công quyền (quyền lực nhà nước) và chức năng cung ứng dịch vụ sự nghiệp công.
• Mệnh đề 2 (P2): Việc tinh giản thiết chế HĐND cấp quận, phường không làm suy giảm quyền làm chủ của nhân dân nếu thể chế mở rộng các kênh dân chủ trực tiếp, củng cố thẩm quyền giám sát của HĐND cấp Thành phố và tăng cường kiểm soát tư pháp thông qua tài phán hành chính.
• Mệnh đề 3 (P3): Hiệu quả cải cách thể chế tỷ lệ thuận với mức độ tự chủ về tổ chức bộ máy, biên chế và phân cấp tài chính công của chính quyền đô thị; sự áp đặt đồng dạng thể chế nông thôn lên đô thị sẽ dẫn đến tổn thất hiệu năng quản trị quốc gia.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba trụ cột lý thuyết:

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHÂN TÍCH THỂ CHẾ HÀNH CHÍNH ĐÔ THỊ              |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
    +--------------------------------+--------------------------------+
    |                                |                                |
    v                                v                                v
[LÝ THUYẾT THỂ CHẾ MỚI]    [QUẢN LÝ CÔNG MỚI (NPM)]    [PHÂN CẤP ĐA TẦNG (MLG)]
(Luật chơi, cơ cấu tổ     (Chế độ thủ trưởng,          (Phân định thẩm quyền
 chức, văn bản QPPL)       hiệu quả dịch vụ công)       TP.HCM - Thủ Đức - Quận)
    |                                |                                |
    +--------------------------------+--------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|   ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG THỂ CHẾ TP.HCM VÀ MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ      |
|   - Thiết chế cấp Thành phố (UBND, HĐND Thành phố)                      |
|   - Thiết chế cấp Quận / Thành phố Thủ Đức (UBND không có HĐND cùng cấp)|
|   - Thiết chế cấp Phường (Cơ quan hành chính trực thuộc UBND quận)      |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|     GIẢI PHÁP ĐỘT PHÁ HOÀN THIỆN THỂ CHẾ CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ TẠI VN      |
+-------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: vận hành trong khuôn khổ Hiến pháp năm 2013 (Điều 2 về quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát; Điều 111 về tổ chức chính quyền địa phương phù hợp với đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đảo) và dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp thuyết Thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa tầng (Multi-level legal analysis) để giải phẫu sự tác động qua lại giữa 04 cấp độ thể chế:

1. Cấp độ vĩ mô: Hiến pháp và Luật của Quốc hội (Hiến pháp 2013, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Nghị quyết 131/2020/QH14, Nghị quyết 54/2017/QH14).
2. Cấp độ trung mô: Nghị định của Chính phủ và Quyết định của Thủ tướng Chính phủ (Nghị định 33/2021/NĐ-CP hướng dẫn Nghị quyết 131).
3. Cấp độ vi mô: Văn bản quy phạm pháp luật và quyết định quản lý hành chính của UBND, HĐND TP.HCM.
4. Cấp độ thực thi cơ sở: Hoạt động công vụ tại các quận, phường và Thành phố Thủ Đức.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ thông qua các phương pháp khoa học pháp lý chuyên biệt:

• Phương pháp lịch sử pháp lý: Khảo cứu tiến trình cải cách thể chế hành chính qua 75 năm phát triển của nhà nước Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn 20 năm thực hiện Quyết định số 136/2001/QĐ-TTg và Nghị quyết số 30c/NQ-CP.
• Phương pháp phân tích quy phạm và thiết chế: Giải mã cấu trúc thẩm quyền, chức năng, nhiệm vụ của UBND các cấp; phân định rõ sự khác biệt giữa cơ quan chấp hành của cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp (khi có HĐND) và cơ quan hành chính nhà nước đặt tại địa bàn (khi không tổ chức HĐND).
• Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law): Đối chiếu mô hình tổ chức chính quyền đô thị của Việt Nam với Nhật Bản (Tokyo), Hoa Kỳ, Pháp nhằm đúc kết bài học về phân quyền ngân sách, kiểm soát hành chính và cơ chế thị trưởng/thủ trưởng cơ quan hành chính.
• Phương pháp phân tích tình huống thực tiễn (Case study): Mổ xẻ sâu hai tình huống điển hình: (1) Mô hình tổ chức chính quyền đô thị TP.HCM sau ngày 01/7/2021; (2) Mô hình thể chế thành lập Thành phố Thủ Đức theo Nghị quyết 1111/NQ-UBTVQH14.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa hệ thống văn bản pháp luật, số liệu báo cáo tổng kết CCHC chính thức của UBND TP.HCM, Bộ Nội vụ và các đánh giá độc lập của các tổ chức quốc tế (APEC, The Asia Foundation).

Data và phân tích

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm:

• Toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến CCHC từ năm 1945 đến năm 2023.
• Dữ liệu thống kê về hệ thống đô thị quốc gia: 863 đô thị (gồm 2 đô thị loại đặc biệt là Hà Nội và TP.HCM, 23 đô thị loại 1, 31 đô thị loại 2, 48 đô thị loại 4 và 672 đô thị loại 5; tỷ lệ đô thị hóa đạt xấp xỉ 40%).
• Dữ liệu thực chứng về bộ máy hành chính TP.HCM: Quy mô dân số hơn 10 triệu dân, quản lý kinh tế - xã hội tại 16 quận, 5 huyện, 1 thành phố thuộc thành phố, với hàng triệu giao dịch hành chính mỗi năm.
• Công cụ phân tích: Phân tích khung nội dung pháp lý (Legal Textual and Doctrinal Coding Framework) nhằm phát hiện các mâu thuẫn quy phạm (normative conflicts), sự chồng chéo chức năng và các "khoảng trống lập pháp" (legislative gaps).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Phá vỡ tư duy "đồng dạng thể chế" giữa nông thôn và thành thị. Luận án đã chứng minh một cách khoa học tính bất hợp lý của quan điểm quản lý cào bằng tồn tại trong nhiều thập kỷ:

"Trước chúng ta máy móc rằng mô hình quản lý nhà nước phải thống nhất từ trên xuống dưới, tỉnh nào cũng như tỉnh nào cũng phải từng ấy sở, quận, huyện. Do đó, cần phải nghiên cứu đặt mô hình quản lý nhà nước ở các địa phương phù hợp với tình hình đặc điểm của địa phương ấy..."

Việc triển khai Nghị quyết 131/2020/QH14 từ ngày 01/7/2021 đã chấm dứt sự rập khuôn này, xác lập mô hình chính quyền đô thị một cấp tại TP.HCM (cấp thành phố có HĐND và UBND; cấp quận và phường chỉ tổ chức UBND là cơ quan hành chính, không tổ chức HĐND).

Phát hiện 2: Tối ưu hóa hiệu năng bộ máy qua chế độ thủ trưởng triệt để. Khi chuyển đổi UBND quận, phường từ "cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương hoạt động theo chế độ tập thể lãnh đạo" sang "cơ quan hành chính nhà nước làm việc theo chế độ thủ trưởng", tính quyết đoán và tốc độ ban hành quyết định hành chính tăng lên rõ rệt. Chủ tịch UBND quận/phường chịu trách nhiệm cá nhân trực tiếp trước Chủ tịch UBND TP.HCM, loại bỏ sự trì trệ của cơ chế biểu quyết tập thể tại cấp trung gian không có HĐND.

Phát hiện 3: Nút thắt "bình mới rượu cũ" tại Thành phố Thủ Đức. Luận án chỉ rõ phát hiện mang tính phản biện sâu sắc: Mặc dù Thành phố Thủ Đức được thành lập với tư cách là mô hình "thành phố trong thành phố" đầu tiên của cả nước, nhưng thể chế thẩm quyền, tổ chức bộ máy và cơ chế phân cấp tài chính vẫn bị đóng khung trong các quy định áp dụng cho đơn vị hành chính cấp huyện loại 1 thông thường. Sự bất cập này tạo ra "chiếc áo thể chế quá chật", cản trở Thủ Đức trở thành hạt nhân tăng trưởng kinh tế tương tác cao.

Phát hiện 4: Tình trạng "nợ đọng văn bản" và cơ chế "xin - cho" kéo dài. Hệ thống thể chế hành chính đô thị vẫn chịu tác động tiêu cực từ tình trạng "Luật chờ Nghị định, Nghị định chờ Thông tư". Các quy định thủ tục hành chính phức tạp làm gia tăng chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp, thể hiện xu hướng cơ quan hành chính giữ thuận lợi cho mình và đẩy khó khăn cho xã hội.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung vào khoa học hành chính Việt Nam lý thuyết về Phân tầng thẩm quyền đô thị thích ứng (Adaptive Multi-level Urban Governance), xác lập cơ sở khoa học cho việc phân biệt rạch ròi quy chế pháp lý giữa chính quyền đô thị và chính quyền nông thôn trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương.
• Về phương pháp luận: Cung cấp khung đánh giá tác động thể chế (RIA - Regulatory Impact Assessment) chuyên biệt cho các mô hình thí điểm thể chế đô thị đặc thù.
• Về thực tiễn quản lý: Đề xuất tái cấu trúc tổ chức bộ máy UBND TP.HCM theo hướng tinh giản các cơ quan chuyên môn chồng chéo; chuyển đổi cơ chế một cửa truyền thống sang hệ thống một cửa số hóa toàn trình.
• Về chính sách và pháp luật: Cung cấp luận cứ hoàn thiện dự thảo sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương, đề xuất ban hành Luật về Chính quyền đô thị áp dụng cho các đô thị đặc biệt và loại 1; thiết kế lộ trình phân quyền ngân sách triệt để theo cơ chế phân chia tỷ lệ điều tiết nguồn thu bền vững.

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về dữ liệu thời gian thực: Mốc đánh giá thực tiễn của luận án ghi nhận tại thời điểm Nghị quyết 131/2020/QH14 và mô hình chính quyền đô thị TP.HCM mới vận hành từ 01/7/2021 (giai đoạn chuyển tiếp 2021-2023), do đó một số tác động kinh tế - xã hội vĩ mô dài hạn cần thêm thời gian để kiểm chứng bằng chuỗi số liệu định lượng phong phú hơn.
2. Phạm vi khảo sát cơ chế tài phán: Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào nhánh thể chế hành pháp và tổ chức bộ máy, chưa mở rộng đào sâu thiết chế Tòa án hành chính trong việc tài phán bảo vệ quyền công dân tại đô thị.
3. Tính đặc thù địa phương: Do TP.HCM có quy mô kinh tế và dân số vượt trội, một số giải pháp thể chế đột phá có thể đòi hỏi điều chỉnh điều kiện biên khi áp dụng cho các đô thị loại 1 trực thuộc Trung ương như Hải Phòng, Cần Thơ hay Đà Nẵng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Đánh giá tác động thể chế của Nghị quyết số 98/2023/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM.
• Xây dựng mô hình toán kinh tế đo lường tổn thất kinh tế do sự chậm trễ của quy trình lập quy và thủ tục hành chính đô thị.
• Nghiên cứu thể chế ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) trong quản trị hành chính công của các "thành phố thông minh" (Smart Cities).
• Hoàn thiện chế định kiểm soát quyền lực độc lập đối với người đứng đầu cơ quan hành chính đô thị khi không tổ chức HĐND cùng cấp.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là nguồn tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, trường đại học đào tạo chuyên ngành Luật Hiến pháp, Luật Hành chính và Quản lý công; cung cấp khung lý thuyết phục vụ việc biên soạn giáo trình sau đại học.
• Tác động lập pháp và chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ và Bộ Nội vụ trong việc tổng kết việc thực hiện thí điểm tổ chức chính quyền đô thị tại Hà Nội, Đà Nẵng và TP.HCM, phục vụ việc sửa đổi toàn diện Luật Tổ chức chính quyền địa phương.
• Tác động kinh tế - xã hội: Giúp cắt giảm tối đa các tầng nấc trung gian trong xử lý hồ sơ hành chính, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục cho người dân và cộng đồng doanh nghiệp; khơi thông nguồn lực đầu tư xã hội vào các dự án hạ tầng chiến lược tại TP.HCM.
• Tầm ảnh hưởng quốc tế: Đóng góp kinh nghiệm thực tiễn từ Việt Nam vào kho tàng nghiên cứu quốc tế về chuyển đổi thể chế quản trị đô thị tại các nền kinh tế đang phát triển có hệ thống chính trị tập trung.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích lý luận chuyên sâu về thể chế hành chính đô thị, hệ thống tài liệu trích dẫn phong phú và các khoảng trống nghiên cứu mở.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Quốc hội, Chính phủ, Bộ Nội vụ): Sở hữu các luận cứ thực chứng và đề xuất sửa đổi văn bản pháp luật cụ thể, khả thi.
• Chính quyền TP.HCM và các thành phố trực thuộc Trung ương: Ứng dụng trực tiếp các giải pháp về sắp xếp bộ máy, phân cấp ủy quyền cho Thành phố Thủ Đức và các quận, huyện nhằm nâng cao chỉ số Cải cách hành chính (PAR Index) và Chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh (PAPI).
• Cộng đồng Doanh nghiệp và Người dân: Thụ hưởng môi trường pháp lý minh bạch, thông thoáng, loại bỏ cơ chế "xin - cho", giảm thiểu triệt để chi phí không chính thức và thời gian chờ đợi thủ tục.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc luận giải khoa học và hệ thống hóa bản chất của thể chế hành chính nhà nước trong điều kiện quản trị đô thị đặc thù. Luận án đã mở rộng lý thuyết tổ chức quyền lực nhà nước tại địa phương: chứng minh rằng việc không tổ chức HĐND cấp quận, phường không hề xung đột với bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa theo Điều 2 và Điều 111 Hiến pháp 2013, mà là sự cụ thể hóa tất yếu của nguyên tắc tập trung - thông suốt - phản ứng nhanh của nhánh quyền lực hành pháp trong không gian kinh tế đô thị liền mạch.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện như thế nào khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Hiến (2001) hay Đặng Xuân Phương (2011) vốn chỉ dùng phương pháp phân tích văn bản luật đơn thuần hoặc tiếp cận tổng thể bộ máy hành chính chung, luận án kết hợp Phương pháp luận duy vật biện chứng với Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình đa tầng (Multi-level embedded case study) và So sánh luật học. Luận án đối chiếu trực tiếp dữ liệu thể chế TP.HCM với mô hình tự trị Tokyo (Akira Nakamura, 1997) và mô hình quản trị đô thị Hoa Kỳ (Barnes, 1991), tạo nên tính đa chiều và độ tin cậy khoa học cao.

3. Phát hiện thực tiễn nào gây bất ngờ nhất và được chứng minh bằng dữ liệu nào? Phát hiện bất ngờ nhất là sự "nghẽn mạch kép" tại mô hình Thành phố Thủ Đức: dù được kỳ vọng là "quả đấm thép" phát triển kinh tế công nghệ cao, nhưng về mặt thể chế pháp lý, Thủ Đức chỉ được trao thẩm quyền tương đương một đơn vị cấp huyện. Dữ liệu khảo cứu việc áp dụng Nghị quyết 131/2020/QH14 và Nghị định 33/2021/NĐ-CP chứng minh rằng việc thiếu một cơ chế ủy quyền toàn diện và tự chủ tài chính đã biến cấp trung gian này thành điểm nghẽn hành chính mới nếu không có sự phân cấp đặc thù vượt trội từ UBND Thành phố.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức chuẩn để nhân rộng mô hình không? Có. Luận án đề xuất quy trình 4 bước chuyển đổi thể chế cho các đô thị trực thuộc Trung ương: (1) Đánh giá hiện trạng hạ tầng kỹ thuật và mức độ tích hợp kinh tế đô thị; (2) Ban hành nghị quyết của Quốc hội xác lập quy chế pháp lý đặc thù cho cơ quan hành chính không có HĐND; (3) Tái cấu trúc cơ quan hành chính quận/phường theo chế độ thủ trưởng và phân quyền trực tiếp; (4) Triển khai hệ thống giám sát dân chủ gián tiếp thông qua HĐND cấp tỉnh và Mặt trận Tổ quốc.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Chương trình 10 năm tập trung vào 03 hướng chiến lược: Hoàn thiện thể chế "kinh tế số - quản trị số đô thị"; Xây dựng cơ chế tài phán hành chính chuyên biệt cho các khiếu kiện quản lý quy hoạch - đất đai đô thị; và Thiết lập mô hình Vùng đô thị (Metropolitan Governance) liên kết TP.HCM với các tỉnh lân cận thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Kết luận

1. Chuẩn hóa khái niệm thể chế hành chính đô thị: Luận án đã xây dựng khung lý thuyết hoàn chỉnh về cải cách thể chế hành chính, khẳng định vai trò kiến tạo, điều tiết và phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
2. Khẳng định tính đúng đắn của mô hình chính quyền đô thị TP.HCM: Cung cấp cơ sở lý luận và thực chứng vững chắc cho việc không tổ chức HĐND cấp quận, phường theo Nghị quyết 131/2020/QH14, giúp tinh gọn bộ máy và tăng tốc độ điều hành công vụ.
3. Nhận diện chính xác điểm nghẽn thể chế của Thành phố Thủ Đức: Chỉ ra sự khập khiễng giữa vị thế kinh tế và thẩm quyền pháp lý, mở đường cho việc đề xuất các chính sách đặc thù tại Nghị quyết 98/2023/QH15.
4. Hệ thống hóa các giải pháp cải cách đồng bộ: Đề xuất nhóm giải pháp toàn diện từ hoàn thiện quy trình xây dựng VBQPPL, phân cấp ủy quyền triệt để, đến kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực công chức.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về quản trị vùng đô thị, chuyển đổi số thể chế và tài phán hành chính tại Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Cải cách hành chính nhà nước - Public Administration Reform là một thuật ngữ chính trị, pháp lý, hành chính thông dụng. Đây là một sự thay đổi có kế hoạch, theo một mục tiêu nhất định, được xác định bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Như vậy, nhìn nhận một cách tổng quát, CCHC được xác định là hành vi có tính hướng đích của con người nhằm cải biến nền hành chính của một quốc gia theo hướng hoàn thiện hơn. So sánh với các quốc gia, Việt Nam là quốc gia đã xây dựng một chương trình CCHC toàn diện nhằm giải quyết những vấn đề căn bản của nền hành chính nhà nước.

Ở nhiều quốc gia khác, CCHC không phải lúc nào cũng được tiến hành theo một kế hoạch tổng thể mà theo các nhóm giải pháp ở các quy mô nhỏ hơn như đổi mới cơ chế, chính sách cho khu vực nào đó, phát triển tổ chức, phát triển nguồn nhân lực, quản lý chất lượng và những lĩnh vực cải cách có liên quan khác. Những nhóm giải pháp này nhằm đóng góp cho sự phát triển kinh tế - xã hội bằng cách này hoặc cách khác. Chính vì thế, trong chương này, tác giả chỉ thống kê, phân tích và đánh giá một cách tổng quát tình hình nghiên cứu về cải cách thể chế hành chính nói chung và cải cách thể chế hành chính nói riêng gắn với việc xây dựng chính quyền đô thị tại thành phố Hồ Chí Minh thông qua một số công trình tiêu biểu. Dưới đây, tác giả xin trình bày một cách tổng quan những nội dung của đề tài đã được những nhà khoa học, nhà nghiên cứu tìm hiểu để từ đó tiếp tục xem xét hoặc bổ sung thêm để làm sâu sắc hơn các vấn đề được đặt ra trong luận án.

Các công trình nghiên cứu liên quan đến cải cách thể chế hành chính Trong quá trình đổi mới, hoàn thiện hệ thống chính trị, cải cách thể chế hành chính luôn được coi là vấn đề trọng tâm. Do vậy, vấn đề này đã và đang thu hút được rất nhiều các cơ quan, tổ chức, cá nhân, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu ở những góc độ khác nhau. Hiện nay, có rất nhiều đề tài nghiên cứu về cải cách hành chính và cải cách thể chế hành chính. Tuy nhiên, các đề tài đó lại đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau, nội dung khác nhau trong nhiều nội dung của cải cách hành chính.

Và một số đề tài khác nghiên cứu về cải cách hành chính ở các cấp khác nhau với nhiều đối 17 tượng khác nhau. Năm 2020 là năm để tổng kết và đánh giá kết quả 10 năm thực hiện Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2010-2020 trên toàn quốc nói chung và thành phố Hồ Chí Minh nói riêng. Do vậy, đề tài được nghiên cứu dựa trên kết quả tổng kết, có phân tích sâu và làm rõ những ưu điểm, hạn chế trong công tác cải cách thể chế hành chính của thành phố Hồ Chí Minh từ đó đưa ra một số kiến nghị và giải pháp thực hiện để nâng cao hiệu quả công tác này. Quá trình khảo cứu các công trình khoa học liên quan đến đề tài luận án có rất nhiều công trình khoa học, sách, tạp chí của các nhà quản lý, nhà nghiên cứu cho ra đời các tác phẩm để góp phần làm sáng tỏ thêm về vấn đề này, như: - Sách “CCHC: Vấn đề cấp thiết để đổi mới bộ máy Nhà nước”, NXB thành phố Hồ Chí Minh, năm 2004 tập hợp những bài viết, ý kiến của các nhà lãnh đạo, nhà nghiên cứu về thực trạng, giải pháp CCHC nhà nước, cải cách thể chế pháp lý và những văn bản pháp luật liên quan đến CCHC.

- Sách “CCHC và công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền” do Đoàn Trọng Tuyến (chủ biên), NXB Tư pháp, Hà Nội, năm 2006: Khái quát về mục tiêu, quan điểm, nguyên tắc và các phương hướng cải cách hành chính. - Giáo trình Hành chính nhà nước do PGS. Nguyễn Hữu Hải (chủ biên), Đặng Khắc Ánh, Hoàng Mai… NXB Giáo dục năm 2012: trình bày khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của hành chính nhà nước; tổ chức và hoạt động của nền hành chính nhà nước; Quyết định quản lý hành chính nhà nước; Chính sách, kiểm soát và CCHC nhà nước. - Tác giả Nguyễn Ngọc Hiến (2001) với cuốn sách Các giải pháp thúc đẩy cải cách hành chính ở Việt Nam: không chỉ tập trung nghiên cứu về bộ máy hành chính nhà nước mà còn nghiên cứu mọi mặt trong hệ thống hành chính ở Việt Nam.

Đầu tiên công trình đã đi thẳng nghiên cứu quá trình cải cách hành chính ở Việt Nam những năm qua; từ đó nêu ra các rào cản trong cải cách, làm rõ nguyên nhân dẫn tới hạn chế trong cải cách hành chính; tiếp theo tác giả đã đưa ra kiến nghị các giải pháp thúc đẩy cải cách hành chính, tập trung vào 4 nội dung: cải cách thể chế hành chính, cải cách bộ máy hành chính nhà nước, cải cách công vụ, công chức và cải cách tài chính công. Ngoài ra, tác giả còn nghiên cứu thêm về cải cách chính quyền địa phương, cải tiến việc cung ứng dịch vụ công và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý 18 nhà nước. Đây là công trình có nội dung đa dạng, có tính bao quát và có ý nghĩa quan trọng trong quá trình cải cách hành chính nhà nước hiện nay. Tuy nhiên công trình này vẫn chưa làm rõ về chức năng, nhiệm vụ của bộ máy hành chính nhà nước cho nên chưa xác định rõ vấn đề đang chồng chéo trong tổ chức và hoạt động của cơ quan hành chính các cấp.

- Trung tâm nghiên cứu khoa học tổ chức quản lý, Cải cách hành chính vấn đề cấp thiết để đổi mới bộ máy nhà nước; Đào Trọng Truyến với cuốn sách Cải cách hành chính và công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Trần Đình Thắng với cuốn sách Đảng Cộng sản Việt Nam với việc cải cách nền hành chính nhà nước; Nguyễn Hữu Hải với cuốn sách Cơ sở lý luận và thực tiễn về hành chính nhà nước. Tác giả Đoàn Duy Khương với cuốn sách Cải cách hành chính công phục vụ phát triển kinh tế cải thiện môi trường kinh doanh. - Cuốn sách Vấn đề minh bạch hóa hoạt động quản lý hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay của tác giả Nguyễn Thị Phương. Tác giả đã tiếp cận đến quan niệm về “minh bạch” và “minh bạch hóa”, là một vấn đề quan trọng trong những nguyên tắc tổ chức và hoạt động của nhà nước pháp quyền.

Tác giả đã tập trung nghiên cứu thực tiễn pháp lý và thực hiện minh bạch hóa hoạt động QLHC nhà nước Việt Nam trong những năm qua, trong đó có nghiên cứu ở các cơ quan quản lý hành chính nhà nước như: Chính phủ và Ủy ban nhân dân các cấp; đưa ra kết quả hoạt động trong một số Bộ, ngành và địa phương. Từ đó, đưa ra một số kiến nghị có tính khoa học và phù hợp với điều kiện thực tế ở Việt Nam hiện nay. Công trình cũng là tài liệu tham khảo trong quá trình nghiên cứu đề tài luận án của tác giả. Tuy nhiên, công trình chưa đề cập nhiều đến bộ máy hành chính nhà nước, chỉ nghiên cứu thực tiễn minh bạch hóa hoạt động quản lý hành chính nhà nước trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam để làm cho cơ quan quản lý nhà nước hoạt động có hiệu lực và hiệu quả.

- Đặng Xuân Phương (2011): “Hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Bộ, cơ quan ngang bộ trong quá trình cải cách hành chính ở Việt Nam”. Công trình đã tập trung nghiên cứu các nội dung quan trọng trong cải cách bộ máy hành chính nhà nước Trung ương. Cuốn sách đã nghiên cứu cơ sở lý luận về khái niệm, tính chất, vai trò, chức năng nhiệm vụ của bộ, cơ quan ngang bộ, đồng thời đã nêu lên cơ cấu tổ chức của bộ, cơ quan ngang bộ và hình thức tổ chức hoạt động, cơ chế làm việc của bộ, cơ 19 quan ngang bộ. Cuốn sách đã nêu thực tiễn về tổ chức và hoạt động của bộ, cơ quan ngang bộ, những bất cập, hạn chế về tổ chức và hoạt động của bộ, cơ quan ngang bộ ở Việt Nam, có tham khảo kinh nghiệm cải cách hành chính của một số nước trên thế giới, đã đưa ra một số phương hướng và giải pháp cho việc hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Bộ, cơ quan ngang bộ ở Việt Nam trong cải cách hành chính, một vấn đề quan trọng của tiến trình đổi mới, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước.

Các giải pháp nhằm hoàn thiện tổ chức và hoạt động của bộ, cơ quan ngang bộ đã tập trung vào 4 nội dung: + Một là, hoàn thiện một số vấn đề pháp lý cơ bản liên quan đến việc tổ chức và hoạt động của bộ, cơ quan ngang bộ, trong các quy định pháp luật; + Hai là, đưa ra giải pháp đổi mới cơ cấu tổ chức của Bộ và cơ quan ngang Bộ; + Ba là, tách bạch hoạt động công quyền với hoạt động cung ứng dịch vụ công và hoạt động quản lý, giám sát tài sản nhà nước tại doanh nghiệp; + Bốn là, đổi mới cơ chế hoạt động quản lý của bộ, cơ quan ngang bộ. Ngoài ra, tác giả có một số kiến nghị rất khoa học và phù hợp với điều kiện cải cách hành chính ở Việt Nam. Tuy nhiên, công trình mới chỉ dừng lại trong việc giải quyết bộ máy hành chính cấp Bộ và cơ quan ngang bộ mà không bao gồm các cơ quan thuộc Chính phủ và cơ quan hành chính ngành dọc. - Các nghiên cứu lĩnh vực hành chính, CCHC dưới góc độ chuyên khảo, luận án, luận văn và các bài viết công bố trên tạp chí trong nước như: Lê Hữu Hiền với bài viết: “Mấy vấn đề bất cập trong cải cách hành chính ở cấp tỉnh hiện nay”.