Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG 1. Cơ sở lý luận về thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong công tác giải phóng mặt bằng 1. Khái niệm cơ bản 1. Giải phóng mặt bằng a) Khái niệm GPMB là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến việc di dời nhà cửa, cây cối, các công trình xây dựng và một bộ phận dân cư trên một phần đất nhất định được quy hoạch cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới.
Thực tiễn hiện nay, khái niệm “GPMB” được dùng phổ biến là khi Nhà nước có quyết định thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển KT - XH. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả tập trung vào các trường hợp thu hồi đất trong quy hoạch phát triển KT - XH, mà trực tiếp là để triển khai các dự án đầu tư xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị cũng như các dự án đầu tư xây dựng khác, tức là việc thu hồi đất không phải do người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai mới bị thu hồi. b) Tầm quan trọng và sự cần thiết GPMB trong phát triển KT - XH Tầm quan trọng của GPMB Đối với sự phát triển cơ sở hạ tầng: mỗi giai đoạn phát triển KT - XH có một sự phát triển thích ứng của hạ tầng KT - XH. Với tư cách là phương tiện vật chất kỹ thuật, hạ tầng KT - XH là lực lượng sản xuất quyết định sự phát triển của nền KT - XH.
Trong đó, vấn đề cần lưu ý là, GPMB là điều kiện tiên quyết để dự án có được triển khai hay không. Nói cách khác, GPMB là một trong những yếu tố quyết định sự phát triển của cơ sở hạ tầng. 8 Đối với sự phát triển KT - XH: xảy ra hiện tượng dự án “treo” đã gây ra hậu quả là chất lượng công trình bị giảm, các mục tiêu ban đầu không thực hiện được khi hoạt động GPMB bị chậm và đây là nguyên nhân của hiện tượng lãng phí NSNN trong đầu tư xây dựng và ngược lại. Sự cần thiết của GPMB Đối với tiến độ hoàn thành dự án: tiến độ thực hiện các dự án phụ thuộc vào nhiều điều kiện như tài chính, lao động, công nghệ, điều kiện tự nhiên, phong tục và tập quán của hộ dân bị ảnh hưởng giải tỏa.
Nhìn chung, nó phụ thuộc nhiều vào việc tổ chức GPMB. Về mặt lý thuyết, GPMB được thực hiện đúng tiến độ sẽ tiết kiệm được thời gian và việc thực hiện dự án sẽ có hiệu quả. Ngược lại, tiến độ GPMB chậm có thể ảnh hưởng đến chất lượng cũng như chi phí cho công trình, thậm chí có thể gây thiệt hại không nhỏ đến việc đầu tư xây dựng. Ví dụ như một dự án dự kiến hoàn thành vào cuối mùa khô nhưng do GPMB chậm, kéo dài nên việc xây dựng phải tiến hành vào mùa mưa dẫn đến nhiều khó khăn trong thi công cũng như trong việc huy động vốn, lao động, công nghệ cho dự án và hệ quả là có thể tiếp tục có ảnh hưởng tiêu cực đến việc thực hiện dự án khác.
Đối với hiệu quả kinh tế của dự án: thực hiện tốt công tác GPMB sẽ giảm tối đa chi phí phát sinh do việc giải tỏa bồi thường gây ra, từ đó có điều kiện tập trung vốn đầu tư cho các công trình, dự án. Ngược lại, GPMB kéo dài dẫn đến chi phí bồi thường lớn, không hoàn thành dự án theo tiến độ dẫn đến sự quay vòng vốn chậm gây khó khăn cho các nhà đầu tư; điều này càng có ý nghĩa đối với trường hợp nhà đầu tư có nguồn vốn hạn hẹp, cần nhanh chóng xoay vòng vốn để tận dụng cơ hội đấu thầu các công trình, dự án khác. Tái định cư Là việc CQNN có thẩm quyền chuẩn bị nơi ở mới đáp ứng đầy đủ các điều kiện do pháp luật quy định cho người bị nhà nước thu hồi đất ở để giúp họ nhanh chóng ổn định cuộc sống. Đối tượng TĐC khi bị thu hồi đất là các hộ gia đình, cá nhân phải di chuyển chỗ ở do bị thu hồi đất ở hoặc phần diện tích đất ở còn lại sau thu hồi không đủ điều kiện về diện tích đất ở để cấp phép xây dựng, trừ trường hợp hộ gia đình, cá nhân không có nhu cầu TĐC.
Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Theo Từ điển tiếng Việt, bồi thường là sự đền đáp lại tất cả những thiệt hại mà chủ thể gây ra một cách tương xứng. Thiệt hại có thể bao gồm cả thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần. Trong lĩnh vực pháp luật, trách nhiệm bồi thường được đặt ra khi một chủ thể có hành vi gây thiệt hại cho chủ thể khác trong xã hội. Khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng hay vì mục đích phát triển KT - XH thì việc thu hồi đất này gây thiệt hại cho một số chủ thể nhưng không do lỗi của người sử dụng đất mà vì mục đích chung phát triển KT - XH.
Theo Khoản 6 Điều 4 Luật đất đai năm 2003 quy định: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị QSDĐ đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất”. Đồng thời, tại Khoản 12 Điều 3 Luật Đất đai năm 2013: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị QSDĐ đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất” [17, tr. Khoản 7 Điều 4 Luật Đất đai năm 2003 quy định: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới”. Tuy nhiên, khái niệm này cũng chưa đầy đủ và hợp lý nên tại Khoản 14 Điều 3 Luật Đất đai năm 2013 điều chỉnh, bổ sung: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” [17, tr.
Như vậy, Luật Đất đai năm 2013 đã làm rõ mục đích cơ bản trong chính sách hỗ trợ của Nhà nước cho người bị thu hồi đất nông nghiệp. Giá đất để tính tiền bồi thường khi đất bị Nhà nước thu hồi: Một khái niệm rất quan trọng và đóng vai trò quyết định đến việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ, TĐC có hiệu quả không, đó là giá đất để tính tiền bồi thường khi đất bị Nhà nước thu hồi. Theo Khoản 19, 20 Điều 3 Luật Đất đai năm 2013: Giá đất là giá trị của QSDĐ tính trên một đơn vị diện tích đất; và Giá trị QSDĐ là giá trị 10 bằng tiền của QSDĐ đối với một diện tích đất xác định trong thời hạn sử dụng đất xác định [17, tr. Theo Điều 74 Luật Đất đai 2013, mức bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được xác định theo nguyên tắc: Giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi.
Nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do UBND cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất [17, tr. Như vây, giá đất để tính tiền bồi thường khi đất bị Nhà nước thu hồi là giá đất theo mục đích đang sử dụng tại thời điểm có quyết định thu hồi đất do UBND cấp tỉnh công bố theo quy định của Chính phủ. Trường hợp không bồi thường theo giá đất sẽ được chuyển mục đích sử dụng (giá thị trường) Việc xác định giá đất cụ thể phải dựa trên cơ sở điều tra, thu thập thông tin về thửa đất, giá đất thị trường và thông tin về giá đất trong cơ sở dữ liệu đất đai; áp dụng phương pháp định giá đất phù hợp. Căn cứ kết quả tư vấn xác định giá đất, cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh trình Hội đồng thẩm định giá đất xem xét trước khi trình UBND cùng cấp quyết định theo Điều 114 Luật Đất đai 2013.
Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Để thực hiện được dự án theo đúng tiến độ, trước hết các chủ đầu tư cần phải giải phóng được mặt bằng. Đó là công việc trọng tâm và hết sức quan trọng; công việc này mang tính phức tạp, tốn nhiều thời gian, công sức và tiền bạc. Ngày nay, việc này ngày càng khó khăn hơn do đất đai ngày càng có giá trị và khan hiếm. Đồng thời, công tác này có liên quan đến lợi ích của nhiều cá nhân, tập thể và của toàn xã hội.
Ở địa phương khác nhau thì nhu cầu GPMB, đặc điểm khu vực cần GPMB, đối tượng chịu ảnh hưởng GPMB có đặc điểm khác nhau, từ đó cần có phương pháp phù hợp để thực hiện công tác này. Nhìn chung, công tác bồi thường, GPMB có tính đa dạng và phức tạp, cụ thể: Tính đa dạng: Đối với khu vực đô thị, mật độ dân cư cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn nên việc thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, TĐC có những đặc trưng nhất định. Đối với khu vực ven đô, mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân cư phức tạp, hoạt động sản 11 xuất đa dạng nên quá trình GPMB và giá đất tính bồi thường cũng có đặc trưng riêng của nó. Đối với khu vực nông thôn, đối tượng chịu ảnh hưởng chính là người nông dân, hoạt động kinh tế chủ yếu là sản xuất nông nghiệp và khu vực đất cần GPMB chủ yếu là đất nông nghiệp nên việc GPMB và giá đất tính bồi thường cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt.
Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, đối với mọi người dân nói chung, đặc biệt là tại khu vực nông thôn nói riêng thì đất đai có vai trò quan trọng trong đời sống KT - XH. Với bản chất có xuất phát điểm thấp, trình độ học vấn của người nông dân thấp; trong khi điều kiện kinh tế còn hạn chế nên người dân gặp khó khăn và ít có cơ hội tiếp cận việc chuyển đổi nghề nghiệp. Dẫn đến tình trạng người dân có xu hướng muốn có đất để sản xuất, ngay cả khi có thể cho thuê đất để đạt lợi nhuận cao hơn sản xuất nhưng họ vẫn không muốn cho thuê.