CHƯƠNG 1. QUÁ TRÌNH DẠY HỌC 1.1 Bản chất, động lực, logic và quy luật của quá trình dạy học 1.1 Bản chất của quá trình dạy học Theo quan niệm hiện nay, quá trình dạy học là một quá trình tương tác (hợp tác giữa thầy và trò, trong đó thầy chủ đạo như: hoạt động tổ chức, lãnh đạo, điều chỉnh hoạt động nhận thức của học sinh, còn trò tự giác, tích cực, chủ động thông qua việc tự tổ chức, tự điều chỉnh hoạt động nhận thức của bản thân nhằm đạt tới mục đích dạy học. Quá trình dạy học gồm hai mặt dạy và học. Dạy và học phản ánh tính hai mặt của quá trình dạy học, chúng thống nhất biện chứng với nhau.
Dưới vai trò chủ đạo của giáo viên, học sinh tự giác, tích cực, chủ động lĩnh hội tri thức, kĩ năng và tự làm phong phú vốn hiểu biết của mình. Xét cho cùng, mọi sự đầu tư cho việc tổ chức, điều khiển quá trình dạy học của người giáo viên đều nhằm thúc đẩy hoạt động nhận thức của học sinh, với tư cách là chủ thể tích cực, độc lập, sáng tạo chiếm lĩnh nội dung học tập được quy định trong chương trình. Như vậy trong quá trình học tập, người học sinh phải không ngừng lĩnh hội những kiến thức do giáo viên cung cấp, mà quan trọng hơn, các em còn phải tự tìm ra tri thức mới, kĩ năng mới từ nhiều nguồn tài liệu khác nhau. Tuy nhiên, sự tìm kiếm cái mới của học sinh trong quá trình dạy học không giống như hoạt động hoàn toàn độc lập, sáng tạo của các nhà khoa học khi thực hiện một đề tài nghiên cứu khoa học để phát hiện ra những cái mới khách quan vì hoạt động học tập của học sinh được thực hiện với vai trò chủ đạo vai trò cố vấn, tổ chức, điều khiển thường xuyên của người giáo viên.
Cho nên, chỉ có thể tìm bản chất quá trình dạy học trong mối quan hệ giữa hoạt động dạy với hoạt động học; giữa hoạt động nhận thức, tìm tòi, sáng tạo của học sinh đối với những tài liệu học tập, đó là quá trình nhận thức độc đáo. Quá trình dạy học gồm 6 yếu tố: Mục đích dạy học, Nội dung dạy học; Phương pháp dạy học; Hình thức tổ chức dạy học; Phương tiện dạy học; Kiểm tra đánh giá. Trong đó: - Mục đích dạy học: là yếu tố quyết định đến chất lượng của quá trình dạy học. Mục đích đặt ra đúng đắn, phù hợp với nhu cầu phát triển của xã hội thì chất lượng của quá trình dạy học sẽ được nâng cao.
Trong QTDH, căn cứ vào mục đích dạy học người ta sẽ xác định được các nội dung cần truyền đạt, phương pháp dạy học tương ứng, phương tiện dạy học phù hợp và cách thức thích hợp để kiểm tra và đánh giá kết quả của quá trình dạy học đó một cách khách quan và chính xác nhất. 7 - Nội dung dạy học: là yếu tố xác định xem cần phải truyền thụ cái gì cho người học trong suốt thời gian quá trình dạy học diễn ra. Nội dung dạy học không phải được lựa chọn một cách bừa bãi mà phải phù hợp với mục tiêu đã đề ra. - Phương pháp dạy học: là yếu tố xác định cách thức, phương thức hiệu quả để người thầy có thể truyền đạt được nội dung dạy học cho người học, sao cho người học có thể chủ động, tích cực và sáng tạo chiếm lĩnh được nội dung đó, biến nó thực sự thành kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo của bản thân, qua đó và bằng cách đó hình thành và phát triển nhân cách của người học theo mục tiêu đã đề ra.
- Phương tiện dạy học: là yếu tố xác định các công cụ, phương tiện cần thiết được sử dụng trong quá trình dạy học để trợ giúp cho người thầy có khả năng diễn đạt được nội dung dạy học sáng sủa, dễ hiểu hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình lĩnh hội của người học nhằm đạt tới mục tiêu dạy học đã được đặt ra. - Kiểm tra đánh giá: là yếu tố để đảm bảo chất lượng của quá trình dạy học thông qua hai nhiệm vụ cơ bản: + Kiểm tra đánh giá để củng cố, nâng cao kiến thức cho người học + Kiểm tra đánh giá nhằm xem xét một cách khoa học - Hình thức tổ chức dạy học: là các hình thức tổ chức hoạt động dạy và hoạt động học của giáo viên và học sinh nhằm thực hiện phương pháp giáo dục và chiếm lĩnh nội dung dạy học. Tất cả những yếu tố nêu trên có một liên quan mật thiết với nhau, quy định lẫn nhau tạo thành một hệ thống của quá trình dạy học. Nhờ có sự liên hệ và tác động lẫn nhau giữa các thành tố mà quá trình dạy học đã làm cho hệ thống dạy học hoàn thành và phát triển.
Sự thiếu vắng một thành tố nào đó, hoặc do tính chất và trình độ không phù hợp với các thành tố khác và do vậy không phù hợp với quá trình tổng thể sẽ gây trở ngại cho quá trình hoạt động của các yếu tố khác, ảnh hưởng tới chất lượng và hiệu quả của quá trình dạy học. Trong nhưng yếu tố nêu trên, mục đích dạy học có vai trò đặc biệt quan trọng, quy định tính chất và nội dung của tất cả những yếu tố khác. Nội dung dạy học là đối tượng chiếm lĩnh của trò, là mục đích dạy học đã được đối tượng hóa trong hoạt động dạy học, có tác dụng trực tiếp dẫn dắt sự phát triển nhận thức của học sinh thông qua phương pháp và hình thức tổ chức dạy học. Việc làm cho nội dung học vấn thực sự trở thành đối tượng hoạt động của người học, việc tổ chức hoạt động tích cực và tự giác của người học để chiếm lĩnh nội dung học vấn chỉ có thể thực hiện được bởi các phương pháp giảng dạy và học tập, đó là mặt thao tác - hoạt động của qúa trình dạy học.
Chất lượng của phương pháp và hình thức tổ chức dạy học quy định hiệu quả tác dụng của nội dung giáo dục. Nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học chỉ được thực hiện bằng những phương tiện và trong những điều kiện nhất định. Hơn nữa, phương tiện và điều kiện dạy học cũng mang những đặc điểm của nội dung và phương 8 pháp dạy học, do đó cũng tác động tới chất lượng và hiệu quả của quá trình dạy học. Có thể nói, trong quá trình dạy học, hoạt động dạy của giáo viên, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức, phương tiện và điều kiện dạy học, kết quả đánh giá vv.
phải nhằm tới việc giúp cho học sinh tích cực, tự giác học tập. Mối liên hệ giữa dạy và học, việc trao đổi, phối hợp giữa hoạt động của giáo viên và hoạt động của học sinh, các mối quan hệ nhiều mặt giữa giáo viên và học sinh đã thành một loạt thành tố vận hành như một quy luật của quá trình dạy học mà ở những phần sau sẽ được lí giải kĩ càng hơn.2 Động lực của quá trình dạy học Trong quá trình dạy họ, những nhiệm vụ đặt ra cho học sinh gồm hệ thống tri thức, kĩ năng mà học sinh cần nắm vững là đối tượng khách quan của hoạt động học tập. Một khi học sinh tự ý thức được mình cần lĩnh hội cái gì? (tức là xác định được đối tượng cần chiếm lĩnh dựa trên thực lực của bản thân về kinh nghiệm và trình độ nhận thức), lĩnh hội để làm gì? (tức là mục đích cần đạt tới để thỏa mãn những nhu cầu về nhận thức). Nói cách khác, chỉ khi học sinh ý thức được nhiệm vụ học tập như một mục đích tự giác của bản thân, thì động cơ học tập mới xuất hiện.
Sự tồn tại của động cơ này thúc đẩy sự vận động của quá trình đại học, giúp cho người học vượt qua những chướng ngại về mặt nhận thức và kinh nghiệm vốn có thông qua quá trình giải quyết các nhiệm vụ học tập để đạt tới một trình độ nhận thức mới. Việc giải quyết những mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình dạy học sẽ tạo ra động lực cho sự phát triển. Có hai loại mâu thuẫn: Mâu thuẫn bên trong bao gồm các loại mâu thuẫn giữa các nhân tố cấu trúc của quá trình dạy học và các loại mâu thuẫn giữa các yếu tố trong từng nhân tố đó. Với loại mâu thuẫn bên trong chúng ta có thể kể tới: + Mâu thuẫn giữa mục đích, nhiệm vụ dạy học đã được hoàn thiện bởi quá trình sư phạm với nội dung chưa thường xuyên cặp nhật cũng như sự thay đổi của kinh nghiệm xã hội.
+ Mâu thuẫn giữa yêu cầu, nhiệm vụ học tập mới với trình độ có hạn ở học sinh về kinh nghiệm sống và trữ lượng tri thức, kĩ năng. + Mâu thuẫn giữa sự thay đổi của nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học với sự thiếu hụt tri thức, kĩ năng sư phạm tương ứng của giáo viên. + Mâu thuẫn giữa trình độ tư duy của thầy và trò v. Những mẫu thuẫn bên trong nêu trên là nguồn gốc thực sự làm cho quá trình dạy học phát triển.
Những mâu thuẫn bên ngoài được coi là những điều kiện của sự phát triển có thể được kể tới là: 9 + Mâu thuẫn giữa yêu cầu cao đối với việc nắm tri thức, kĩ năng, kĩ xảo và yêu cầu chưa tương ứng về giáo dục v. xuất hiện trong nội dung dạy học. + Mâu thuẫn giữa trình độ chuyên môn với trình độ về tay nghề sư phạm của giáo viên. + Mâu thuẫn về sự phát triển chưa hài hòa giữa tư duy cụ thể với phát triển của tư duy trừu tượng diễn ra ở học sinh.
Xem xét các mâu thuẫn bên trong và bên ngoài hiện diện trong quá trình dạy học, chúng ta nhận thấy mâu thuẫn giữa một bên là nhiệm vụ học tập do tiến trình dạy học đặt ra và một bên là trình độ phát triển trí tuệ hiện có của học sinh luôn luôn có một trong suốt quá trình dạy học. Sự xuất hiện ban đầu của mâu thuẫn được học sinh giải quyết dưới sự dẫn dắt, chỉ đạo của giáo viên, nhờ đó mà trình độ nhận thức của các em được nâng lên một bước, đáp ứng nhiệm vụ học tập đã đề ra, song những nhiệm vụ học tập mới lại xuất hiện ở mức độ cao hơn ban đầu và dễ giải quyết nó, trình độ nhận thức đạt được của học sinh chưa đủ sức, nghĩa là mâu thuẫn mới lại xuất hiện, đòi hòi phải giải quyết.