BỒI DƢỠNG HỌC SINH GIỎI LÍ LUẬN VĂN HỌC PHẦN 1 I. VĂN HỌC - KHOA HỌC NGHIÊN CỨU VỀ VĂN CHƢƠNG 1. Văn chƣơng là gì? Trong vòng mấy chục năm lại đây hai khái niệm "Văn chƣơng" và "Văn học" bị dùng lẫn lộn. Cái gọi là Văn chƣơng thì đƣợc dùng "Văn học" để thay thế.
Còn cái gọi là "Văn học" thì đƣợc dùng "Khoa Văn học " hay khoa "Nghiên cứu văn học" để thay thế. Sự lẫn lộn này không đơn thuần là lẫn lộn và tên gọi mà, lắm khi, dẫn đến sự hiểu lầm về bản chất. Vậy, Văn chƣơng là gì? Văn chƣơng là khái niệm dùng để chỉ một ngành nghệ thuật - nghệ thuật ngôn từ (chứ không phải khoa học). Văn chƣơng dùng ngôn từ làm chất liệu để xây dựng hình tƣợng, phản ánh và biểu hiện đời sống.
Văn học là gì? Văn học là khoa học nghiên cứu về văn chƣơng. Nó lấy các hiện tƣợng văn chƣơng nghệ thuật làm đối tƣợng cho mình. Sơ đồ về mối quan hệ giữa văn chƣơng và văn học nhƣ sau: Văn học ( Văn chƣơng ( Ðời sống Quan hệ giữa văn chƣơng và văn học là quan hệ giữa đối tƣợng và chủ thể, giữa nghệ thuật và khoa học; văn chƣơng (nghệ thuật) là đối tƣợng của văn học (khoa học). Lấy văn chƣơng làm đối tƣợng, khoa nghiên cứu văn chƣơng có nhiệm vụ thông qua việc nghiên cứu những hiện tƣợng văn chƣơng để tìm hiểu nguyên nhân, qúa trình phát sinh và phát triển của văn chƣơng; tìm hiểu bản chất của văn chƣơng, khám phá ra những qui luật nội tại của văn chƣơng; tìm hiểu sự liên quan giữa văn chƣơng và các hiện tƣợng khác của cuộc sống.
Khoa học nghiên cứu về văn chƣơng hƣớng về nhiều lĩnh vực khác nhau của văn chƣơng để nghiên cứu, do đó, nó bao hàm trong bản thân mình rất nhiều ngành, nhiều bộ môn khác nhau: - Lí luận văn học. - Lịch sử văn học. - Phê bình văn học. 1 Ngoài 3 bộ môn chính trên, khoa nghiên cứu văn chƣơng còn có một loạt các bộ môn khác: - Phƣơng pháp luận nghiên cứu văn học.
- Tâm lí học văn học. - Xã hội học văn học. - Thi pháp học. Phƣơng pháp luận nghiên cứu văn học có nhiệm vụ xác lập một hệ thống lí luận về phƣơng pháp nghiên cứu văn chƣơng.
Tâm lí học văn học có nhiệm vụ khảo sát những đặc điểm tâm lí trong hành động sáng tác của tác giả và trong hoạt động thƣởng thức của độc giả. Xã hội học văn học xem xét hoạt động tiếp nhận tác phẩm văn chƣơng trong thực tiển, tìm hiểu dƣ luận công chúng về các hoạt động văn chƣơng. Thi pháp học có nhiệm vụ nghiên cứu cấu trúc cùng các phương tiện và phương thức thể hiện nội dung trong tác phẩm văn chƣơng. Ngoài những bộ môn trên, khoa nghiên cứu văn chƣơng còn có hai bộ môn bổ trợ là văn bản học và thƣ mục học.
Văn bản học có nhiệm vụ giám định tính chính xác của văn bản văn chương. Thư mục học là bộ môn chuyên về lập thư mục theo những yêu cầu và mục đích nhất định. II- LÍ LUẬN VĂN HỌC LÀ GÌ? 1. Lí luận văn học là bộ môn có nhiệm vụ nghiên cứu những quy luật chung nhất của văn chƣơng.
Nó có nhiệm vụ thông qua việc nghiên cứu hàng loạt tác phẩm Ðông - Tây, Kim - Cổ, tìm ra các quy luật chung nhất, cái bản chất chung của văn chƣơng - cái mà bất kỳ tác phẩm nào đƣợc gọi là văn chƣơng đều có sự tồn tại của nó. Ví dụ: "Văn chƣơng phản ánh đời sống bằng hình tƣợng", đó là đặc tính chung của văn chƣơng. Nhƣ vậy, những tác phẩm ngôn từ nào không phản ánh đời sống thì không gọi là văn chƣơng. Nhƣng phản ánh cuộc sống mà không bằng xây dựng những hình tƣợng - tức là "những bức tranh về đời sống" - thì cũng không phải là văn chƣơng.
Chẳng hạn: những bài diễn ca nhƣ diễn ca điều lệ hợp tác xã nông nghiệp, hay những bài kiểu nhƣ: "Bài ca hóa trị" là không thuộc văn chƣơng nghệ thuật. Vì chúng chỉ là những đoạn văn vần nhằm mục đích làm cho ngƣời ta dễ thuộc, dễ nhớ những điều khoản, những công thức. Chúng không có tính hình tƣợng. Trong lúc đó, Chiến tranh và hòa bình của Lev Tolstoi là bộ sử thi và là những bức tranh, là "tấm gƣơng phản chiếu cách mạng Nga" những năm đầu thế kỷ XIX.
Hoặc bộ Tấn trò đời của Balzac là bức tranh hiện thực sinh động về xã hội tƣ sản pháp cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. 2 Hoặc cuốn tiểu thuyết bằng thơ Truyện Kiều là bức tranh hiện thực sinh động về xã hội Việt Nam, những năm cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Chúng là những tác phẩm văn chƣơng vì chúng phản ánh đời sống dƣới dạng những bức tranh về đời sống. Nhiệm vụ của lí luận văn học.
Lí luận văn học có các nhiệm vụ cụ thể sau đây: - Xác định bản chất xã hội của văn chƣơng. Tức nó chỉ ra nguyên nhân hình thành và thúc đẩy văn chƣơng phát triển; mục đích phục vụ của văn chƣơng là gì; văn chƣơng có tác dụng trong đời sống xã hội nhƣ thế nào. - Xác định chức năng thẩm mĩ của văn chƣơng. Trong quá trình cải tạo thế giới, đồng hóa thế giới, con ngƣời có nhiệm vụ đồng hóa thế giới về mặt thẩm mĩ.
Tức là chiếm lĩnh các giá trị thẩm mĩ của thế giới và tạo ra cho thế giới các giá trị thẩm mĩ mới. Bất kỳ một hoạt động sáng tạo nào của con ngƣời cũng có thứơ đo thẩm mĩ. Marx nói: con ngƣời sáng tạo thế giới theo qui luật của cái đẹp. Vậy văn chƣơng, cái đẹp mà nó biểu hiện và truyền thụ cho con ngƣời là gì? Và biểu hiện bằng cách nào? cách biểu hiện có gì khác với các hoạt động sáng tạo khác của con ngƣời? v.
- Xác định qui luật phản ánh hiện thực và đặc trƣng của qui luật ấy. Giữa văn chƣơng và đời sống xã hội có quan hệ gì? Quan hệ đó nhƣ thế nào? Ðặc trƣng của quan hệ đó đƣợc biểu hiện ra làm sao? - Xác định nguyên tắc xây dựng hình tƣợng và điển hình. Là một bộ môn nghệ thuật, văn chƣơng biểu hiện tính nghệ thuật của mình trƣớc hết ở tính hình tƣợng. Tức là ở chỗ phản ánh đời sống không phải trực tiếp khái quát thành công thức, định lí mà gián tiếp qua hình tƣợng.
Vậy hình tƣợng là gì? Giữa nó với công thức, định lí khoa học khác nhau ra sao. Giữa nó - những bức tranh về đời sống - và chính đời sống giống và khác nhau nhƣ thế nào? Tại sao? Bản chất, đặc trƣng của hình tƣợng là gì? - Xác định phƣơng pháp phân tích tác phẩm văn chƣơng với những tiêu chuẩn về nội dung và hình thức. Phân tích tác phẩm là làm gì và làm nhƣ thế nào? Những tiêu chuẩn nào đƣợc dùng làm căn cứ để phân tích. - Xác định các loại và thể của văn chƣơng.
Thế giới văn chƣơng rất phong phú, đa dạng. Từ trƣớc tới nay, từ Ðông sang Tây, ta không thể tìm thấy 2 tác phẩm nào giống nhau hoàn toàn. Tuy vậy, sáng tạo nghệ thuật không phải là tùy tiện, tùy hứng, mà là một công việc đƣợc tiến hành một cách có nguyên tắc, có căn cứ, theo một phƣơng thức nhất định. Những tác phẩm có cùng một phƣơng thức phản ánh, một cách thức xây dựng tác phẩm sẽ đƣợc xếp vào một loại nhất định và trong từng loại sẽ có các thể.
- Xác định qui luật phát sinh và phát triển các trào lƣu và phƣơng pháp sáng tác. Sáng tác văn chƣơng cũng nhƣ nhiều hoạt động nhận thức và sáng tạo khác của con ngƣời là phải có phƣơng pháp, có nguyên tắc. Lí luận văn học chỉ ra những nguyên tắc tƣ tƣởng - nghệ thuật bao quát của mối quan hệ giữa nghệ sĩ và thực tại đời sống trong quá trình xây dựng hình tƣợng. Lí luận văn học với một số ngành nghiên cứu văn học, nghệ thuật.
Lí luận văn học với Lịch sử văn học Lịch sử văn học là bộ môn nghiên cứu lịch sử của văn chương. Nó có nhiệm vụ nghiên cứu quá trình phát sinh và phát triển của các hiện tƣợng văn chƣơng dân tộc để xác đặc điểm, vai trò vị trí, ý nghĩa, tác dụng của chúng; vạch ra sự ảnh hƣởng lẫn nhau giữa các nền văn chƣơng , các giai đoạn văn chƣơng, các hiện tƣợng văn chƣơng. Ví dụ: Quy luật phát sinh và phát triển của văn chƣơng Việt Nam là gì? Sự giống nhau và khác nhau giữa nó với văn chƣơng các dân tộc khác ra sao?. Giữa lí luận văn học và lịch sử văn học có mối quan hệ mật thiết.
Cả hai đều có cùng đối tƣợng là văn chƣơng. Một bên sẽ nghiên cứu phƣơng diện cấu trúc của văn chƣơng, một bên khác nghiên cứu phƣơng diện sinh thành của văn chƣơng. Nhƣng chúng quan hệ qua lại. Không có cái này thì sẽ không có cái kia và ngƣợc lại.
Cái này sẽ làm tiền đề cho cái kia và ngƣợc lại. Nghĩa là nếu không có quá trình phát triển của văn chƣơng thì cũng không thể có quy luật và đặc trƣng chung của văn chƣơng. Mặt khác, nếu không thấy đƣợc đặc trƣng, quy luật chung thì cũng không chỉ ra đƣợc quá trình phát triển của văn chƣơng. Lí luận văn học với Phê bình văn học Phê bình văn học là bộ môn chuyên phát hiện, phân tích bình giá các hiện tƣợng văn chƣơng cụ thể mới ra đời theo quan điểm hiện đại.
Nó có nhiệm vụ cổ xúy những thành tựu văn chƣơng theo một khuynh hƣớng nhất định; đồng thời, công kích những khuynh hƣớng trái ngƣợc. Phê bình văn học còn có nhiệm vụ hƣớng dẫn, giúp đỡ, gợi ý cho ngƣời thƣởng thức và vạch rõ ƣu khuyết điểm cho ngƣời sáng tác. Ví dụ: Một tác phẩm văn chƣơng nào đó mới xuất hiện, nhà phê bình có nhiệm vụ xem xét, định giá cho nó; giá trị nội dung tƣ tƣởng và hình thức nghệ thuật đối với đƣơng đại và đối với truyền thống cũng nhƣ đối với thế giới. Phê bình văn học và lịch sử văn học đều đề cập tới những hiện tƣợng văn chƣơng cụ thể.
Nhƣng phê bình văn học đứng trên quan điểm hiện đại để bình giá một một hiện tƣợng văn chƣơng mới ra đời. Cho nên, tính hiện đại và tính thời sự là đặc điểm quan trọng của phê bình văn học. Còn lịch sử văn học, tính lịch sử lại là đặc điểm quan trọng. Nghĩa là nó nghiên cứu những hiện tƣợng văn chƣơng đã xảy ra và trở nên ổn định.