Tải tài liệu Bồi dưỡng học sinh giỏi chuyên đề Lí luận văn học lớp 10

Tài liệu bồi dưỡng học sinh giỏi (HSG) Lí luận văn học lớp 10 là nền tảng cốt lõi, trang bị hệ thống kiến thức khoa học và phương pháp luận vững… 126 trang.

• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Bồi Dưỡng Học Sinh Giỏi Lí Luận Văn Học Lớp 10
• Loại tài liệu: Tài liệu bồi dưỡng

Mục lục chi tiết

• 1. I. VĂN HỌC - KHOA HỌC NGHIÊN CỨU VỀ VĂN CHƯƠNG
• 1.1. Văn chương là gì?
• 1.2. Văn học là gì?
• 2. II. LÍ LUẬN VĂN HỌC LÀ GÌ?
• 2.1. Lí luận văn học là bộ môn có nhiệm vụ nghiên cứu những quy luật chung nhất của văn chương
• 2.2. Nhiệm vụ của lí luận văn học
• 2.3. Lí luận văn học với một số ngành nghiên cứu văn học, nghệ thuật
• 2.3.1. Lí luận văn học với Lịch sử văn học
• 2.3.2. Lí luận văn học với Phê bình văn học
• 2.3.3. Lí luận văn học và Phương pháp luận nghiên cứu văn học
• 2.3.4. Lí luận văn học với Mĩ học
• 2.3.5. Lí luận văn học với Ngôn ngữ học
• 3. III. LƯỢC SỬ LÍ LUẬN VĂN HỌC
• 3.1. Lí luận văn học trước C. Mác
• 3.1.1. Lí luận văn học phương Ðông (Trung Quốc, Việt Nam)
• 3.1.1.1. Lí luận văn học cổ Việt Nam
• 3.1.1.2. Lí luận văn học cổ Trung Quốc

Tóm tắt

I. Hướng dẫn toàn diện tài liệu bồi dưỡng HSG Lí luận văn học

Tài liệu bồi dưỡng học sinh giỏi (HSG) Lí luận văn học lớp 10 là nền tảng cốt lõi, trang bị hệ thống kiến thức khoa học và phương pháp luận vững chắc cho học sinh. Trước hết, cần làm rõ sự khác biệt căn bản giữa hai khái niệm thường bị nhầm lẫn: Văn chương và Văn học. Văn chương được xác định là một ngành nghệ thuật, sử dụng ngôn từ làm chất liệu để xây dựng hình tượng, phản ánh và biểu hiện đời sống. Trong khi đó, Văn học là khoa học chuyên nghiên cứu về văn chương, lấy các hiện tượng văn chương làm đối tượng phân tích. Mối quan hệ giữa chúng là quan hệ giữa đối tượng (nghệ thuật) và chủ thể (khoa học). Khoa nghiên cứu văn chương, hay khoa Văn học, có nhiệm vụ tìm hiểu nguyên nhân, quá trình phát sinh, phát triển, khám phá bản chất và các quy luật nội tại của văn chương. Để thực hiện nhiệm vụ này, khoa nghiên cứu văn chương được chia thành nhiều bộ môn chuyên ngành, mỗi bộ môn đảm nhận một vai trò riêng biệt nhưng có mối liên hệ mật thiết. Ba bộ môn chính và quan trọng nhất bao gồm Lí luận văn học, Lịch sử văn học, và Phê bình văn học. Bên cạnh đó, các bộ môn bổ trợ như Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Tâm lí học văn học, Xã hội học văn học, và Thi pháp học cũng đóng vai trò không thể thiếu trong việc cung cấp góc nhìn đa chiều và chuyên sâu. Việc nắm vững cấu trúc này giúp người học định hình được con đường tiếp cận môn Lí luận văn học một cách hệ thống, từ đó xây dựng nền tảng vững chắc cho quá trình bồi dưỡng HSG.

1.1. Phân biệt khái niệm Văn chương và Khoa học nghiên cứu văn học

Sự phân biệt rõ ràng giữa Văn chương và Văn học là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong quá trình tiếp cận lí luận. Văn chương, về bản chất, là nghệ thuật ngôn từ. Nó không phải là một ngành khoa học mà là một hoạt động sáng tạo thẩm mĩ, dùng ngôn ngữ để xây dựng hình tượng, qua đó phản ánh và biểu hiện đời sống một cách sinh động, giàu cảm xúc. Các tác phẩm như Truyện Kiều của Nguyễn Du hay Chiến tranh và hòa bình của Lev Tolstoy là những ví dụ điển hình của văn chương. Ngược lại, Văn học là một ngành khoa học, có đối tượng nghiên cứu chính là văn chương. Nó có nhiệm vụ hệ thống hóa, phân tích và lý giải các quy luật, bản chất của hoạt động sáng tác và tiếp nhận văn chương. Mối quan hệ này có thể được mô tả theo sơ đồ: Văn học (khoa học) → Văn chương (đối tượng nghệ thuật) → Đời sống. Hiểu lầm giữa hai khái niệm này có thể dẫn đến sai lệch trong phương pháp tiếp cận và đánh giá tác phẩm.

1.2. Vai trò của Lí luận văn học trong nghiên cứu văn chương

Lí luận văn học là bộ môn có nhiệm vụ nghiên cứu những quy luật chung nhất của văn chương. Bằng cách khảo sát hàng loạt tác phẩm từ Đông sang Tây, từ cổ chí kim, lí luận văn học tìm ra bản chất chung, những đặc tính cốt lõi mà bất kỳ tác phẩm nghệ thuật ngôn từ nào cũng phải có. Ví dụ, quy luật "Văn chương phản ánh đời sống bằng hình tượng" là một kết luận của lí luận văn học. Nó giúp xác định ranh giới giữa một tác phẩm văn chương thực thụ và một văn bản ngôn từ chỉ đơn thuần diễn đạt thông tin. Nhiệm vụ của lí luận văn học còn bao gồm việc xác định bản chất xã hội, chức năng thẩm mĩ, quy luật phản ánh hiện thực, và các nguyên tắc xây dựng hình tượng, điển hình. Nó cung cấp cơ sở lý thuyết và phương pháp luận cho các bộ môn khác như phê bình văn học và lịch sử văn học.

1.3. Các bộ môn chính trong khoa nghiên cứu văn chương

Khoa nghiên cứu văn chương bao gồm ba bộ môn chính. Lí luận văn học nghiên cứu các quy luật chung. Lịch sử văn học tập trung vào quá trình phát sinh và phát triển của các hiện tượng văn chương dân tộc, xác định đặc điểm, vị trí và ý nghĩa của chúng theo dòng thời gian. Phê bình văn học chuyên phân tích, bình giá các hiện tượng văn chương cụ thể, đặc biệt là các tác phẩm mới ra đời, dựa trên quan điểm hiện đại. Ngoài ra, các bộ môn bổ trợ như Thi pháp học (nghiên cứu cấu trúc và phương thức biểu hiện), Xã hội học văn học (nghiên cứu hoạt động tiếp nhận), và Tâm lí học văn học (khảo sát tâm lí sáng tác và thưởng thức) ngày càng khẳng định vai trò quan trọng, làm phong phú thêm các công cụ nghiên cứu, giúp việc phân tích văn chương trở nên toàn diện và sâu sắc hơn. Mỗi bộ môn có đối tượng và phương pháp riêng nhưng chúng tương tác, hỗ trợ lẫn nhau để tạo nên một hệ thống khoa học hoàn chỉnh.

II. Giải mã thách thức trong bồi dưỡng HSG Lí luận văn học 10

Quá trình bồi dưỡng HSG môn Lí luận văn học lớp 10 đối mặt với nhiều thách thức, chủ yếu xuất phát từ tính trừu tượng và độ khó của bộ môn. Một trong những rào cản lớn nhất là việc phải tiếp cận các quan niệm triết học phức tạp về nguồn gốc và bản chất của văn nghệ. Lịch sử tư tưởng nhân loại đã ghi nhận nhiều quan niệm duy tâm, sai lầm về nguồn gốc nghệ thuật. Các thuyết như quan niệm tôn giáo cho rằng nghệ thuật do một lực lượng siêu nhiên tạo ra, hay thuyết ma thuật xem nghệ thuật khởi phát từ các nghi lễ phù chú, đều phủ nhận vai trò của con người và đời sống thực tiễn. Tương tự, các thuyết bản năng như bản năng du hí (trò chơi), bản năng bắt chước hay bản năng tính dục (thuyết của Freud) quy giản một hoạt động sáng tạo phức tạp của con người thành những hành vi sinh vật học. Việc phân tích và phê phán những quan điểm này đòi hỏi học sinh phải có tư duy logic và nền tảng triết học nhất định. Thêm vào đó, các khái niệm trong tài liệu bồi dưỡng HSG Lí luận văn học lớp 10 như thượng tầng kiến trúc, cơ sở hạ tầng, tính giai cấp, tính nhân dân đều là những phạm trù trừu tượng, đòi hỏi sự liên tưởng và khả năng khái quát hóa cao. Mối quan hệ chằng chịt giữa văn nghệ và các hình thái ý thức xã hội khác như chính trị, triết học, đạo đức cũng là một vùng kiến thức sâu rộng, dễ gây khó khăn cho học sinh khi mới bắt đầu.

2.1. Nguồn gốc của văn nghệ Các quan niệm duy tâm sai lầm

Một trong những nội dung khó trong chương trình bồi dưỡng là phần lý giải về nguồn gốc văn nghệ. Trước khi có quan điểm duy vật Mác-xít, nhiều lý thuyết duy tâm đã tồn tại và gây ảnh hưởng. Quan niệm tôn giáo giải thích nguồn gốc thơ ca là do các vị thần tạo ra, dẫn đến khái niệm “thần hứng” trong sáng tác. Thuyết ma thuật lại cho rằng nghệ thuật ra đời từ các nghi lễ nhằm tác động hư ảo vào tự nhiên khi con người còn bất lực. Các lý thuyết này sai lầm ở chỗ chúng đặt nguồn gốc nghệ thuật ra ngoài đời sống con người, vào một thế giới siêu nhiên. Bên cạnh đó, các thuyết bản năng cũng phổ biến, như thuyết “bản năng du hí” của Kant và Schiller, cho rằng nghệ thuật là một trò chơi không vụ lợi, là sự phát tiết sinh lực thừa. Những quan điểm này tuy có những điểm hợp lý nhất định nhưng đã đối lập văn nghệ với lao động, tách rời nghệ thuật khỏi mục đích xã hội.

2.2. Sự trừu tượng của các khái niệm lí luận văn học cốt lõi

Lí luận văn học được xem là “bộ môn triết học cụ thể của văn chương”. Do đó, nó chứa đựng nhiều khái niệm trừu tượng, đòi hỏi người học phải có khả năng tư duy khái quát. Các thuật ngữ như hình thái ý thức xã hội, thượng tầng kiến trúc, phản ánh luận không thể được hiểu một cách trực quan mà cần thông qua phân tích và hệ thống hóa. Ví dụ, để hiểu văn chương là một hình thái ý thức xã hội thuộc thượng tầng kiến trúc, học sinh cần nắm vững học thuyết của chủ nghĩa Mác về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng (kinh tế) và kiến trúc thượng tầng (chính trị, pháp luật, văn hóa...). Sự trừu tượng này là một rào cản lớn, yêu cầu người dạy và người học phải có phương pháp tiếp cận phù hợp, gắn liền lý thuyết với các ví dụ tác phẩm văn học cụ thể để làm sáng tỏ vấn đề.

2.3. Mối quan hệ phức tạp giữa văn nghệ và các hình thái ý thức

Văn nghệ không tồn tại độc lập mà luôn có mối quan hệ tương tác phức tạp với các hình thái ý thức xã hội khác như chính trị, triết học, khoa học, và đạo đức. Phân tích các mối quan hệ này là một phần quan trọng nhưng cũng đầy thách thức. Ví dụ, quan hệ giữa văn nghệ và chính trị là quan hệ giữa lãnh đạo và phục vụ, nhưng không phải là sự phụ thuộc máy móc. Văn nghệ chịu sự chi phối của chính trị nhưng cũng có tính độc lập tương đối và tác động trở lại. Tương tự, triết học cung cấp thế giới quan cho nhà văn, trong khi văn chương lại cụ thể hóa những tư tưởng triết học bằng hình tượng. Việc làm rõ những mối liên hệ đa chiều, biện chứng này đòi hỏi một cái nhìn tổng thể và sự am hiểu sâu rộng về nhiều lĩnh vực, vượt ra ngoài phạm vi văn chương đơn thuần.

III. Bí quyết luận giải nguồn gốc văn nghệ từ lao động sản xuất

Để vượt qua các quan niệm duy tâm, tài liệu bồi dưỡng HSG Lí luận văn học lớp 10 cung cấp một lời giải khoa học và duy vật: lao động là nguồn gốc của văn nghệ. Quan điểm này khẳng định rằng nghệ thuật không phải sản phẩm của thần linh hay bản năng sinh vật, mà là kết quả của một quá trình lao động xã hội lâu dài. Chính lao động đã sáng tạo ra con người và xã hội loài người. Trong quá trình tác động vào tự nhiên để sinh tồn, con người không chỉ thay đổi thế giới bên ngoài mà còn thay đổi chính bản thân mình. Lao động đã phát triển những năng lực tiềm tàng, hoàn thiện các giác quan, hình thành tư duy và ngôn ngữ, tạo ra những tiền đề vật chất và tinh thần cho sự ra đời của nghệ thuật. Đây là một phương pháp luận nền tảng giúp học sinh giải mã nguồn gốc của hoạt động sáng tạo thẩm mĩ một cách triệt để. Quá trình lao động đã trực tiếp tạo ra chủ thể thẩm mĩ – con người với khả năng cảm nhận và sáng tạo cái đẹp. Đồng thời, chính trong lao động, các yếu tố cơ bản của nghệ thuật như tiết tấu, sự hài hòa, cân đối cũng dần được hình thành và mang ý nghĩa xã hội. Ví dụ, cảm giác về tiết tấu ban đầu chỉ mang tính sinh lý, nhưng trong lao động tập thể, nó trở thành phương tiện tổ chức hành động, giảm mệt mỏi và tăng hiệu quả.

3.1. Quan điểm duy vật Lao động là nguồn gốc của văn nghệ

Trái ngược với các quan niệm duy tâm, chủ nghĩa Mác khẳng định rằng con người trực tiếp làm ra nghệ thuật, và nguyên nhân kích thích con người làm ra nghệ thuật chính là lao động. Theo Engels, "Lao động trước tiên là hành động diễn ra giữa người với tự nhiên". Trong quá trình đó, con người đã tự cải tạo mình, từ một bộ phận của tự nhiên trở thành chủ thể của tự nhiên. Lao động không chỉ tạo ra của cải vật chất mà còn hình thành nên ý thức, tư duy, ngôn ngữ và các giác quan tinh tế. Nghệ thuật ra đời như một nhu cầu tất yếu của xã hội, gắn liền với lao động sản xuất. Nó không phải là sản phẩm của cá nhân riêng lẻ mà luôn là một hoạt động mang tính xã hội sâu sắc, giúp con người thống nhất ý chí, hành động và truyền đạt kinh nghiệm.

3.2. Quá trình lao động sáng tạo ra chủ thể thẩm mĩ

Chủ thể thẩm mĩ là con người có khả năng cảm thụ và sáng tạo cái đẹp. Khả năng này không phải bẩm sinh mà được hình thành và phát triển trong quá trình lao động. Lao động đã làm cho các "khí quan" của con người hoàn thiện. Engels đã viết một cách hình ảnh rằng bàn tay con người "không những là khí quan dùng để lao động mà còn là sản phẩm của lao động nữa". Chính nhờ lao động, bàn tay trở nên khéo léo, đôi mắt trở nên tinh tường, và đôi tai biết thưởng thức âm nhạc. Mác cũng nhấn mạnh: "Chỉ nhờ sự phong phú của sinh thể người được mở ra trong thế giới vật chất thì mới phát triển... cái tai biết nghe nhạc, con mắt cảm thấy được vẻ đẹp của hình thức". Như vậy, chính lao động đã biến các giác quan sinh vật thành giác quan thẩm mĩ, có khả năng hưởng thụ theo kiểu người.

3.3. Vai trò của lao động trong việc hình thành giá trị thẩm mĩ

Lao động không chỉ tạo ra chủ thể thẩm mĩ mà còn trực tiếp tạo ra các giá trị thẩm mĩ. Ban đầu, con người chưa phân biệt được cái đẹp và cái có ích. Plekhanov chỉ ra rằng: "con người trước hết xuất phát từ quan điểm cái có ích để quan sát sự vật và hiện tượng rồi sau mới đứng trên quan điểm thẩm mĩ để nhìn nhận chúng". Ví dụ, các bộ lạc da đỏ trang sức bằng vuốt gấu ban đầu là để tượng trưng cho lòng dũng cảm và sức mạnh, sau đó mới trở thành đồ trang sức đẹp. Lao động cũng làm nảy sinh các yếu tố nghệ thuật cơ bản như hình tượng nghệ thuật (từ trí tưởng tượng), ngôn ngữ (từ nhu cầu giao tiếp) và tiết tấu (từ nhịp điệu lao động tập thể). Những yếu tố này ban đầu gắn liền với mục đích thực tiễn, sau dần tách ra và phát triển thành các hình thức nghệ thuật độc lập.

IV. Phân tích văn nghệ như một hình thái ý thức xã hội độc đáo

Một trong những nội dung trọng tâm của tài liệu bồi dưỡng HSG Lí luận văn học lớp 10 là xem xét văn chương trong cơ cấu xã hội. Theo chủ nghĩa Mác, văn chương là một hình thái ý thức xã hội thuộc thượng tầng kiến trúc, nảy sinh từ cơ sở hạ tầng (kinh tế) và do cơ sở hạ tầng quyết định. Đây là kiến giải khoa học duy nhất, giúp lý giải bản chất xã hội của văn nghệ. Cơ sở kinh tế của một xã hội quyết định nội dung và tính chất của nền văn chương xã hội đó. Ví dụ, nền kinh tế phong kiến tự cấp tự túc với mâu thuẫn giữa nông dân và địa chủ đã sản sinh ra những tác phẩm như Truyện Kiều, phản ánh cuộc đấu tranh trong khuôn khổ xã hội phong kiến. Tuy nhiên, mối quan hệ này không phải là quan hệ một chiều, máy móc. Kinh tế chỉ là nguyên nhân quyết định "suy cho cùng". Văn nghệ có tính độc lập tương đối và tác động trở lại cơ sở hạ tầng thông qua việc ảnh hưởng đến tư tưởng, tình cảm của con người. Hơn nữa, sự phát triển của văn nghệ và kinh tế không phải lúc nào cũng tương ứng, tạo nên quy luật về sự phát triển không đều, một điểm lý thú cần được phân tích kỹ lưỡng.

4.1. Văn chương là hình thái ý thức xã hội thuộc thượng tầng kiến trúc

Chủ nghĩa Mác-Lênin chia cơ cấu xã hội thành hai bộ phận: cơ sở hạ tầng (toàn bộ kết cấu kinh tế) và kiến trúc thượng tầng (những tư tưởng xã hội và thiết chế tương ứng). Kiến trúc thượng tầng bao gồm chính trị, pháp luật, đạo đức, triết học, tôn giáo và nghệ thuật. Như vậy, văn chương là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng. Mác viết: "Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội, tức là cơ sở thực tại, trên đó dựng lên một kiến thức thượng tầng pháp lí và chính trị". Điều này khẳng định văn chương không phải là một hiện tượng tự thân, mà là sản phẩm của những điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể. Nó phản ánh tồn tại xã hội và chịu sự chi phối của tồn tại xã hội.

4.2. Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở kinh tế và văn nghệ

Mối quan hệ giữa cơ sở kinh tế và văn nghệ là mối quan hệ biện chứng. Cơ sở kinh tế quyết định văn nghệ, nhưng đây là sự quyết định gián tiếp, thông qua nhiều khâu trung gian như chính trị, đấu tranh giai cấp. Engels nhấn mạnh rằng kinh tế "không sáng tạo ra một cái gì mới cả, nó chỉ quy định phương hướng cải biến phát triển". Ngược lại, văn nghệ có tính độc lập tương đối và tác động trở lại cơ sở kinh tế. Văn nghệ cách mạng, tiến bộ có thể thâm nhập vào quần chúng, trở thành sức mạnh vật chất, thúc đẩy xã hội phát triển. Trong khi đó, văn nghệ phản động có tác dụng kìm hãm, củng cố cho các quan hệ sản xuất lỗi thời. Bác Hồ từng khẳng định: "Xã hội nào, văn nghệ ấy", một nhận định chí lí về mối quan hệ này.

4.3. Quy luật phát triển không đều giữa văn nghệ và kinh tế

Một quy luật đặc thù cần lưu ý là sự phát triển không tương ứng giữa văn nghệ và kinh tế. Mác đã chỉ ra rằng "có những thời kỳ phồn vinh (của nghệ thuật) lại tuyệt nhiên không tương ứng với sự phát triển chung của xã hội". Nghệ thuật Hy Lạp cổ đại là một ví dụ điển hình. Dù nền kinh tế thời đó còn thấp kém, các tác phẩm của Homer vẫn được xem là "mẫu mực mà chúng ta chưa đạt tới". Nguyên nhân của quy luật này nằm ở chỗ văn nghệ là hình thái ý thức xã hội cách xa cơ sở kinh tế. Nó chịu ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ hơn từ các yếu tố khác như đấu tranh giai cấp, truyền thống văn hóa, và triết học. Hơn nữa, sự phát triển tài năng sáng tạo của con người không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận với sự phát triển của sức sản xuất.

V. Ứng dụng phân tích tính giai cấp và tính nhân dân trong văn nghệ

Sau khi nắm vững các nền tảng lý thuyết, việc vận dụng chúng để phân tích các thuộc tính cơ bản của văn nghệ là kỹ năng quan trọng trong bồi dưỡng HSG Lí luận văn học. Hai thuộc tính xã hội quan trọng nhất là tính giai cấp và tính nhân dân. Trong xã hội có giai cấp, văn nghệ không thể tránh khỏi việc mang tính giai cấp. Tính giai cấp là tổng hòa những đặc điểm về đề tài, chủ đề, tư tưởng thể hiện ý thức của một giai cấp nhất định. Nó là thuộc tính tất yếu, bởi nhà văn là con đẻ của một giai cấp và tác phẩm là sự phản ánh tồn tại xã hội vốn mang bản chất giai cấp. Tuy nhiên, bên cạnh đó, những tác phẩm ưu tú còn mang trong mình tính nhân dân. Đây là khái niệm phản ánh mối liên hệ sâu sắc giữa văn chương với quần chúng nhân dân – những người làm nên lịch sử. Tính nhân dân thể hiện ở việc tác phẩm phản ánh được tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, có nội dung tư tưởng tiến bộ và hình thức nghệ thuật trong sáng, giản dị. Mối quan hệ giữa hai thuộc tính này rất phức tạp: tính nhân dân đối lập với tính giai cấp phản động nhưng lại thống nhất với tính giai cấp tiến bộ, cách mạng.

5.1. Biểu hiện của tính giai cấp trong tác phẩm văn chương

Tính giai cấp của văn nghệ biểu hiện đa dạng, từ nội dung tư tưởng đến hình thức nghệ thuật. Về nội dung, nó thể hiện qua việc lựa chọn đề tài (ví dụ, chủ nghĩa cổ điển Pháp thế kỷ XVII thường chọn đề tài cung đình), qua cách lý giải và giải quyết vấn đề trong chủ đề tư tưởng. Cùng viết về chùa Trấn Bắc, bà Huyện Thanh Quan nuối tiếc cho triều đại cũ, trong khi Ngô Ngọc Du lại vui mừng trước sự sụp đổ của chế độ Lê - Trịnh. Về hình thức, tính giai cấp bộc lộ qua quan niệm nghệ thuật về con người trong việc xây dựng hình tượng nhân vật, qua việc lựa chọn loại thể và cả trong ngôn ngữ nghệ thuật. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng tính giai cấp của tác phẩm không phải lúc nào cũng tương ứng với xuất thân giai cấp của tác giả.

5.2. Khái niệm và cơ sở xác định tính nhân dân của văn nghệ

Tính nhân dân là khái niệm phản ánh mối liên hệ giữa văn chương và nhân dân, những người sáng tạo ra lịch sử. Một tác phẩm có tính nhân dân khi nó thể hiện được những nhu cầu, khát vọng cách mạng, tiến bộ của nhân dân và có ý nghĩa đối với đời sống tinh thần của nhân loại. Cơ sở để xác định tính nhân dân nằm ở chỗ: tác phẩm có phản ánh được tâm tư, nguyện vọng của quần chúng hay không; hình thức nghệ thuật có trong sáng, giản dị, phù hợp với lí tưởng thẩm mĩ của nhân dân hay không; và quan trọng nhất là nó có tác dụng đấu tranh, thúc đẩy xã hội tiến lên hay không. Những tác phẩm như Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi hay Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu là những minh chứng tiêu biểu cho tính nhân dân sâu sắc.

5.3. Mối quan hệ thống nhất giữa tính giai cấp và tính nhân dân

Trong xã hội có giai cấp, tính nhân dân và tính giai cấp có mối quan hệ biện chứng. Tính nhân dân đối lập gay gắt với tính giai cấp của các giai cấp bóc lột, phản động, bảo thủ. Ngược lại, nó thống nhất hữu cơ với tính giai cấp của các giai cấp tiến bộ, cách mạng trong lịch sử. Ở những giai đoạn lịch sử nhất định, lợi ích của một giai cấp tiến bộ có thể thống nhất với lợi ích của toàn dân tộc. Ví dụ, trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, lợi ích của giai cấp quý tộc nhà Trần thống nhất với lợi ích của nhân dân, do đó, Hịch tướng sĩ vừa mang tính giai cấp quý tộc, vừa có tính nhân dân sâu sắc. Trong thời đại ngày nay, tính đảng cộng sản được xem là biểu hiện cao nhất, tập trung nhất của tính nhân dân, vì Đảng Cộng sản đại biểu cho lợi ích của giai cấp công nhân và toàn thể nhân dân lao động.

VI. Bí quyết nắm vững tính dân tộc và quốc tế của văn nghệ lớp 10

Phần kiến thức nâng cao trong tài liệu bồi dưỡng HSG Lí luận văn học lớp 10 đề cập đến hai thuộc tính quan trọng khác: tính dân tộc và tính quốc tế. Tính dân tộc là bản sắc độc đáo, riêng biệt của một nền văn chương, được hình thành từ những điều kiện lịch sử, địa lý, văn hóa, tâm lý của một dân tộc. Nó không chỉ là việc sử dụng đề tài nông thôn hay ngôn ngữ địa phương, mà là sự thể hiện chiều sâu tâm hồn, cách tư duy, và những truyền thống thẩm mĩ tốt đẹp của dân tộc đó. Việc xác định một quan niệm đúng đắn về tính dân tộc là rất quan trọng, tránh rơi vào các quan niệm sai lầm như tuyệt đối hóa đặc thù, đồng nhất tính dân tộc với tính nông dân, hoặc tước bỏ nội dung giai cấp của nó. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, một nền văn chương có bản sắc dân tộc đậm đà không hề đối lập với tính quốc tế. Ngược lại, chính những giá trị dân tộc độc đáo, khi đạt đến đỉnh cao, sẽ mang ý nghĩa phổ quát, đóng góp vào kho tàng văn hóa chung của nhân loại. Sự giao thoa, học hỏi tinh hoa văn hóa thế giới để làm giàu thêm cho văn hóa dân tộc chính là biểu hiện của mối quan hệ biện chứng giữa hai thuộc tính này.

6.1. Xác định quan niệm đúng đắn về tính dân tộc trong văn học

Một quan niệm khoa học về tính dân tộc phải được xây dựng trên cơ sở lịch sử - cụ thể và mang nội dung giai cấp. Tính dân tộc của văn nghệ là sự thể hiện độc đáo những vấn đề, những tình cảm có ý nghĩa sâu sắc đối với vận mệnh dân tộc, phù hợp với lợi ích và truyền thống tốt đẹp của nhân dân. Nó được biểu hiện toàn diện ở cả nội dung và hình thức: từ việc phản ánh hiện thực đặc thù của dân tộc, thể hiện tư tưởng, tình cảm, tâm lý con người dân tộc cho đến việc sử dụng ngôn ngữ, thể loại, và các phương tiện nghệ thuật mang đậm dấu ấn dân tộc. Tính dân tộc chân chính phải gắn liền với những giá trị tiến bộ như chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa nhân đạo, và tinh thần dân chủ.

6.2. Phân biệt các quan niệm sai lầm về bản sắc dân tộc

Trong quá trình nghiên cứu, cần phê phán những quan niệm sai lầm về tính dân tộc. Thứ nhất là quan niệm tuyệt đối hóa tính đặc thù, dẫn đến thái độ bảo thủ, khép kín. Thứ hai là quan niệm đồng nhất tính dân tộc với tính nông dân, làm phiến diện và hạn hẹp khái niệm, đặc biệt trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Thứ ba là quan niệm tính dân tộc là tính toàn dân tộc, một cách hiểu phi giai cấp, xóa nhòa mâu thuẫn và đấu tranh trong nội bộ dân tộc. Việc nhận diện và phân tích những sai lầm này giúp người học có cái nhìn biện chứng và chính xác hơn về bản sắc dân tộc trong văn chương, tránh những cách hiểu dung tục, hời hợt.

6.3. Mối liên hệ giữa tính dân tộc và tính quốc tế của văn chương

Tính dân tộc và tính quốc tế không đối lập mà thống nhất biện chứng với nhau. Một tác phẩm càng đậm đà bản sắc dân tộc thì càng có khả năng đóng góp cho văn học thế giới. Chính những nét riêng độc đáo của mỗi nền văn hóa đã làm nên sự phong phú, đa dạng cho văn hóa nhân loại. Gorki từng nói: “Tính dân tộc càng sâu sắc bao nhiêu thì tác phẩm nghệ thuật càng dễ được các dân tộc khác hiểu bấy nhiêu”. Ngược lại, quá trình tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại (tính quốc tế) sẽ làm giàu thêm, nâng cao nền văn nghệ dân tộc. Điều quan trọng là phải tiếp thu một cách có chọn lọc, sáng tạo, trên cơ sở giữ vững và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, tránh rơi vào tình trạng lai căng, mất gốc.

Nội dung chính

Tổng quan học thuật: Giáo trình Lý luận văn học và Phương pháp luận nghiên cứu văn chương

Tổng quan về giáo trình

Lý luận văn học là môn học cơ sở chuyên ngành trong chương trình đào tạo Cử nhân và Sau đại học thuộc các ngành Sư phạm Ngữ văn, Văn học và Khoa học Nhân văn. Về mặt vị trí phân ngành, giáo trình xác lập vị trí của Lý luận văn học như một bộ môn triết học cụ thể của văn chương, đóng vai trò phương pháp luận định hướng cho Lịch sử văn học và Phê bình văn học. Mục tiêu đào tạo của tài liệu tập trung vào việc trang bị cho người học hệ thống khái niệm chuẩn mực, các nguyên lý về quy luật phát sinh, phát triển, chức năng thẩm mĩ và bản chất xã hội của văn học nghệ thuật.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình triển khai logic chặt chẽ từ thao tác định danh khái niệm, phân lập các phân ngành khoa học nghiên cứu văn chương, tổng thuật lịch sử lý luận Đông - Tây, đến việc giải trình nguồn gốc văn nghệ từ lao động thực tiễn và bản chất hình thái ý thức xã hội thuộc kiến trúc thượng tầng. Điểm đặc thù của tài liệu là phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, xây dựng hệ thống luận điểm dựa trên cơ sở triết học Mác - Lênin, đồng thời đối chiếu trực tiếp với hệ thống tác phẩm văn học cổ điển Việt Nam và thế giới.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

• Chủ đề 1: Văn học và hệ thống phân ngành khoa học nghiên cứu văn chương
  Giáo trình phân định rạch ròi hai khái niệm "Văn chương" (ngành nghệ thuật ngôn từ, dùng chất liệu ngôn từ để xây dựng hình tượng phản ánh đời sống) và "Văn học" (khoa học nghiên cứu các hiện tượng văn chương). Mô hình vận hành được xác lập theo sơ đồ: $\text{Văn học} \rightarrow \text{Văn chương} \rightarrow \text{Đời sống}$. Hệ thống khoa học nghiên cứu văn chương được phân loại thành:

  • 3 bộ môn chính: Lý luận văn học, Lịch sử văn học, Phê bình văn học.
  • 4 bộ môn chuyên ngành: Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Tâm lý học văn học, Xã hội học văn học, Thi pháp học.
  • 2 bộ môn bổ trợ: Văn bản học (giám định văn bản) và Thư mục học (lập thư mục nghiên cứu).
  • Mối quan hệ liên ngành giữa Lý luận văn học với Mĩ học (Lukin) và Ngôn ngữ học.

• Chủ đề 2: Lược sử tư tưởng Lý luận văn học Phương Đông và Phương Tây
  Khảo sát sự hình thành và đấu tranh tư tưởng trong lịch sử lý luận:

  • Lý luận văn học cổ Việt Nam: Hệ thống hóa luận điểm của Lê Quý Đôn (thơ có ba điều: tình, cảnh, sự; tính chân thực trong Kinh thi), Nguyễn Văn Siêu ("Văn do đạo mà ra"), Phan Huy Chú, Nhữ Bá Sĩ, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Đức Đạt (quan hệ "lí - văn" tương ứng "xương cốt - da thịt"), Nguyễn Trường Tộ (chống tư tưởng nệ cổ), Hoàng Đức Lương, Lê Hữu Kiều, Phan Huy Vịnh.
  • Lý luận văn học cổ Trung Quốc: Quan niệm Nho gia của Khổng Tử (Luận ngữ), Lưu Hiệp (Văn tâm điêu long), Bạch Cư Dị ("Căn tình, miêu ngôn, hoa thanh, thực nghĩa"), Viên Mai; đối chiếu với các trường phái khác như Trang Tử (thuyết vô vi, tương đối luận), Hàn Dũ ("văn dĩ minh đạo"), Chu Đôn Di ("văn dĩ tải đạo").
  • Lý luận văn học Phương Tây: Tư tưởng thời Hy Lạp - La Mã cổ đại của Aristote (Thi học, học thuyết mô phỏng/bắt chước, phân chia 3 thể loại: tự sự, trữ tình, kịch); thần học trung cổ của Augustin (quan niệm Chúa là nguồn gốc cái đẹp).

• Chủ đề 3: Nguồn gốc của văn nghệ
  Phê phán các quan niệm duy tâm và phiến diện: quan niệm thần thoại ("thần hứng"), thuyết ma thuật (Reinach), thuyết bản năng du hí (Kant, Schiller, Spencer), thuyết bản năng bắt chước (Démocrite, Aristote bị dung tục hóa), thuyết bản năng tính dục (Freud). Khẳng định quan điểm duy vật: Lao động là nguồn gốc trực tiếp và quyết định của văn nghệ.

• Chủ đề 4: Văn chương là hình thái ý thức xã hội thuộc thượng tầng kiến trúc
  Phân tích vị trí của văn nghệ trong cơ cấu xã hội: Cơ sở kinh tế quyết định văn nghệ xét đến cùng; bản chất gián tiếp của tác động kinh tế lên văn nghệ (Ăng-ghen); phê phán chủ nghĩa xã hội học dung tục (như việc liên hệ máy móc số liệu xuất nhập khẩu lúa mì với thơ Puskin); quy luật phát triển không đồng đều giữa kinh tế và nghệ thuật (C. Mác dẫn chứng nghệ thuật Hy Lạp cổ đại, Homer, Shakespeare).

• Chủ đề 5: Tính nhân dân trong tác phẩm văn chương
  Lịch sử tiếp cận tính nhân dân qua Diderot, Rousseau, Hegel, Belinsky, Dobrolyubov; phê phán quan điểm tư sản của Ortega y Gasset và Levidov. Định nghĩa tính nhân dân theo quan điểm Mác - Lênin: Gắn liền với vai trò người sản xuất của cải vật chất và sáng tạo lịch sử. Xác định tiêu chuẩn tính nhân dân qua nội dung tư tưởng và hình thức biểu hiện (tính dân chủ, sự kết hợp giữa bình dân và bác học). Phân tích mối quan hệ giữa tính nhân dân, tính giai cấp và tính Đảng.

• Chủ đề 6: Tính dân tộc và tính quốc tế của văn nghệ
  Phân tích và bác bỏ các quan niệm sai lệch: tuyệt đối hóa tính đặc thù dân tộc, đồng nhất tính dân tộc với tính nông dân, đồng nhất tính dân tộc với tính hiện thực, quan niệm tính toàn dân tộc phi giai cấp.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập các nguyên lý nền tảng của Mĩ học và Lý luận văn học duy vật:

1. Bản chất hình tượng của văn chương: Văn chương phản ánh đời sống hiện thực thông qua hệ thống hình tượng nghệ thuật (những bức tranh sinh động về đời sống), phân biệt hoàn toàn với các văn bản diễn ca minh họa quy tắc, công thức khoa học (như diễn ca điều lệ hợp tác xã, bài ca hóa trị).
2. Cơ chế hình thành chủ thể và giá trị thẩm mĩ: Quá trình lao động thực tiễn hàng triệu năm làm hoàn thiện khí quan, bàn tay và bộ óc con người (Ăng-ghen), từ đó hình thành năng lực cảm thụ thẩm mĩ; quy luật chuyển hóa từ "cái có ích" sang "cái đẹp" (Plekhanov dẫn chứng tục đeo vuốt gấu xám của các bộ lạc bản địa Bắc Mỹ); lao động khai sinh các yếu tố hình tượng (Gorky), ngôn từ (Mác, Mayakovsky), tiết tấu (Karl Bücher) và vũ thuật.
3. Tính độc lập tương đối của văn chương: Văn nghệ chịu sự chi phối gián tiếp của cơ sở hạ tầng kinh tế, có quy luật kế thừa văn hóa và chịu sự tác động trực tiếp của đấu tranh giai cấp, chính trị và các hình thái ý thức khác.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích cấu trúc - thi pháp: Khả năng giải phẫu chỉnh thể tác phẩm văn học thông qua các cấp độ nội dung tư tưởng và hình thức biểu hiện.
• Kỹ năng thẩm định và phân loại hiện tượng văn học: Phân định tác phẩm văn học chân chính với các dạng thức phi nghệ thuật; nhận diện ranh giới giữa tính nhân dân tiến bộ với tư tưởng bảo thủ, suy đồi (Trống mái của Khái Hưng).
• Kỹ năng nghiên cứu liên ngành: Vận dụng tri thức từ Mĩ học, Ngôn ngữ học, Tâm lý học và Xã hội học để giải quyết các vấn đề thi pháp và tiếp nhận văn học.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm

Giáo trình áp dụng nguyên tắc kết hợp giữa phân tích lý thuyết hệ thống và khảo sát thực chứng lịch sử. Người học tiếp cận vấn đề theo tiến trình: Thao tác hóa khái niệm $\rightarrow$ Khảo sát quy luật vận động lịch sử $\rightarrow$ Đối chiếu tác phẩm thực tế.

Hệ thống tác phẩm minh họa và nghiên cứu trường hợp (Case Studies)

Tài liệu sử dụng hệ thống dẫn chứng từ các tác phẩm văn học kinh điển Đông - Tây để làm rõ luận điểm:

• Khảo sát tính hình tượng và hiện thực: Chiến tranh và hòa bình (Lev Tolstoy), Tấn trò đời (Balzac), Truyện Kiều (Nguyễn Du).
• Khảo sát tính nhân dân và tính cách mạng:
  • Hịch tướng sĩ (Trần Quốc Tuấn): Thể hiện sự thống nhất giữa lợi ích giai cấp quý tộc thời Trần với lợi ích bảo vệ quốc gia dân tộc.
  • Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi): Phân tích tư tưởng "yên dân", "trừ bạo", lấy nỗi đau của dân làm trung tâm phản ánh ("Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn / Vùi con đỏ xuống hầm tai vạ").
  • Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Nguyễn Đình Chiểu): Hình tượng người nông dân nghĩa sĩ trong vai trò bảo vệ tổ quốc.
• Khảo sát mối quan hệ giữa văn học bác học và văn học dân gian: So sánh đối chiếu các câu thơ trong Truyện Kiều với ca dao truyền thống (môtíp "Vừng trăng ai xẻ làm đôi", "Sầu đông càng lắc càng đầy", "Yêu nhau tam tứ núi cũng trèo") để minh họa cho sự thống nhất giữa tính giản dị và tính điêu luyện của nghệ thuật mang tính nhân dân.

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

• Đánh giá năng lực: Người học được kiểm tra thông qua khả năng vận dụng các nguyên lý (như quy luật phát triển không đồng đều giữa kinh tế và nghệ thuật, bản chất của hình tượng) để giải thích các hiện tượng văn học cụ thể.
• Tự học: Thực hiện việc ghi chép, lập sơ đồ phân loại các phân ngành khoa học văn học, đọc đối chiếu các văn bản lý luận kinh điển (Thi học của Aristote, Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp) với các văn bản tác phẩm được trích dẫn.

---

Điểm nổi bật và tính cập nhật học thuật

• Hệ thống hóa phân ngành nghiên cứu: Thiết lập bảng phân loại gồm 9 bộ môn cấu thành khoa nghiên cứu văn chương, giúp người học định vị chính xác phạm vi đối tượng nghiên cứu của từng chuyên ngành.
• Căn cứ dữ liệu liên ngành: Tích hợp các phát hiện từ khảo cổ học và nhân chủng học (so sánh mốc thời gian xuất hiện công cụ đá cách đây 2,5 triệu năm với dấu vết nghệ thuật nguyên thủy dưới 4 vạn năm và nghệ thuật đích thực dưới 1,8 vạn năm) để chứng minh tính lịch sử và nguồn gốc xã hội của văn nghệ.
• Tổng hợp tư liệu lý luận văn học truyền thống Việt Nam: Trích lục và hệ thống hóa quan điểm văn học của các tác giả trung đại và cận đại (Hoàng Đức Lương, Lê Quý Đôn, Nguyễn Văn Siêu, Phan Huy Chú, Nguyễn Đức Đạt, Nguyễn Trường Tộ), tạo nền tảng cho việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng phê bình văn học dân tộc.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên chuyên ngành: Sinh viên năm thứ nhất và các năm tiếp theo thuộc ngành Sư phạm Ngữ văn, Cử nhân Văn học, Báo chí, Văn hóa học tại các trường Đại học và Cao đẳng sư phạm.
• Học sinh hệ chuyên và đội tuyển học sinh giỏi: Học sinh chuyên Văn lớp 10, 11, 12 sử dụng làm tài liệu bồi dưỡng lý thuyết nền tảng cho các kỳ thi học sinh giỏi cấp Tỉnh và cấp Quốc gia.
• Giảng viên và Nghiên cứu sinh: Làm tài liệu tham khảo khung khái niệm, phục vụ giảng dạy các học phần Lý luận văn học đại cương, Mĩ học đại cương và Lịch sử lý luận văn học.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Người học cần có kiến thức cơ bản về lịch sử văn học Việt Nam (giai đoạn trung đại và hiện đại), nắm được các tác phẩm văn học tiêu biểu trong chương trình và có hiểu biết sơ bộ về các phạm trù triết học cơ bản.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?
Tài liệu phục vụ sinh viên đại học chuyên ngành Ngữ văn, học viên cao học, giảng viên và học sinh các lớp chuyên văn cần hệ thống hóa lý thuyết lý luận văn học từ cơ bản đến chuyên sâu.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?
Người học cần nắm vững kiến thức đọc hiểu tác phẩm văn học Việt Nam và thế giới, đồng thời có nền tảng tri thức về lịch sử xã hội và các nguyên lý triết học duy vật biện chứng cơ bản.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu khác là gì?
Giáo trình phân lập chính xác ranh giới giữa "Văn học" và "Văn chương", trình bày hệ thống 9 phân ngành nghiên cứu, giải quyết triệt để nguồn gốc văn nghệ từ cơ sở lao động sản xuất và phân tích toàn diện thuộc tính "tính nhân dân" kết hợp dẫn chứng văn học dân tộc.

4. Phương pháp tự học giáo trình đạt hiệu quả cao nhất?
Cần kết hợp việc nắm vững các định nghĩa khái niệm với việc lập sơ đồ tư duy liên kết các chương; đồng thời thực hành thao tác phân tích các tác phẩm kinh điển (Truyện Kiều, Bình Ngô đại cáo, thơ ca dân gian) dựa trên các tiêu chí lý luận đã học.

5. Giáo trình yêu cầu những tài liệu bổ trợ nào kèm theo?
Các công trình chuyên khảo cần tham khảo gồm: Thi học (Aristote), Văn tâm điêu long (Lưu Hiệp), Mĩ học (Lukin), các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin về văn hóa nghệ thuật, cùng tuyển tập tác phẩm văn học của Lev Tolstoy, Balzac, Nguyễn Du, Nguyễn Trãi.

---

Kết luận

Giáo trình cung cấp một hệ thống lý luận văn học duy vật biện chứng, phân định cấu trúc các phân ngành khoa học nghiên cứu văn chương và thiết lập cơ sở phương pháp luận cho việc tiếp nhận, phân tích tác phẩm nghệ thuật. Thông qua lộ trình tiếp cận từ khái niệm, lược sử tư tưởng Đông - Tây, nguồn gốc lao động đến các thuộc tính xã hội (tính nhân dân, tính dân tộc), tài liệu trang bị cho người học tư duy lý luận học thuật để thẩm định các hiện tượng văn học trong lịch sử và thực tiễn đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Văn chương là gì? Trong vòng mấy chục năm lại đây hai khái niệm "Văn chương" và "Văn học" bị dùng lẫn lộn. Cái gọi là Văn chương thì được dùng "Văn học" để thay thế. Còn cái gọi là "Văn học" thì được dùng "Khoa Văn học " hay khoa "Nghiên cứu văn học" để thay thế.

Sự lẫn lộn này không đơn thuần là lẫn lộn và tên gọi mà, lắm khi, dẫn đến sự hiểu lầm về bản chất. Vậy, Văn chương là gì? Văn chương là khái niệm dùng để chỉ một ngành nghệ thuật - nghệ thuật ngôn từ (chứ không phải khoa học). Văn chương dùng ngôn từ làm chất liệu để xây dựng hình tượng, phản ánh và biểu hiện đời sống. Văn học là gì? Văn học là khoa học nghiên cứu về văn chương.

Nó lấy các hiện tượng văn chương nghệ thuật làm đối tượng cho mình. Sơ đồ về mối quan hệ giữa văn chương và văn học như sau: Văn học ( Văn chương ( Ðời sống Quan hệ giữa văn chương và văn học là quan hệ giữa đối tượng và chủ thể, giữa nghệ thuật và khoa học; văn chương (nghệ thuật) là đối tượng của văn học (khoa học). Lấy văn chương làm đối tượng, khoa nghiên cứu văn chương có nhiệm vụ thông qua việc nghiên cứu những hiện tượng văn chương để tìm hiểu nguyên nhân, qúa trình phát sinh và phát triển của văn chương; tìm hiểu bản chất của văn chương, khám phá ra những qui luật nội tại của văn chương; tìm hiểu sự liên quan giữa văn chương và các hiện tượng khác của cuộc sống. Khoa học nghiên cứu về văn chương hướng về nhiều lĩnh vực khác nhau của văn chương để nghiên cứu, do đó, nó bao hàm trong bản thân mình rất nhiều ngành, nhiều bộ môn khác nhau: - Lí luận văn học.

- Lịch sử văn học. - Phê bình văn học. Ngoài 3 bộ môn chính trên, khoa nghiên cứu văn chương còn có một loạt các bộ môn khác: - Phương pháp luận nghiên cứu văn học. - Tâm lí học văn học.

- Xã hội học văn học. - Thi pháp học. Phương pháp luận nghiên cứu văn học có nhiệm vụ xác lập một hệ thống lí luận về phương pháp nghiên cứu văn chương. Tâm lí học văn học có nhiệm vụ khảo sát những đặc điểm tâm lí trong hành động sáng tác của tác Trang 2 https://sachcuatui.net giả và trong hoạt động thưởng thức của độc giả.

Xã hội học văn học xem xét hoạt động tiếp nhận tác phẩm văn chương trong thực tiển, tìm hiểu dư luận công chúng về các hoạt động văn chương. Thi pháp học có nhiệm vụ nghiên cứu cấu trúc cùng các phương tiện và phương thức thể hiện nội dung trong tác phẩm văn chương. Ngoài những bộ môn trên, khoa nghiên cứu văn chương còn có hai bộ môn bổ trợ là văn bản học và thư mục học. Văn bản học có nhiệm vụ giám định tính chính xác của văn bản văn chương.

Thư mục học là bộ môn chuyên về lập thư mục theo những yêu cầu và mục đích nhất định. II- LÍ LUẬN VĂN HỌC LÀ GÌ? 1. Lí luận văn học là bộ môn có nhiệm vụ nghiên cứu những quy luật chung nhất của văn chương. Nó có nhiệm vụ thông qua việc nghiên cứu hàng loạt tác phẩm Ðông - Tây, Kim - Cổ, tìm ra các quy luật chung nhất, cái bản chất chung của văn chương - cái mà bất kỳ tác phẩm nào được gọi là văn chương đều có sự tồn tại của nó.

Ví dụ: "Văn chương phản ánh đời sống bằng hình tượng", đó là đặc tính chung của văn chương. Như vậy, những tác phẩm ngôn từ nào không phản ánh đời sống thì không gọi là văn chương. Nhưng phản ánh cuộc sống mà không bằng xây dựng những hình tượng - tức là "những bức tranh về đời sống" - thì cũng không phải là văn chương. Chẳng hạn: những bài diễn ca như diễn ca điều lệ hợp tác xã nông nghiệp, hay những bài kiểu như: "Bài ca hóa trị" là không thuộc văn chương nghệ thuật.

Vì chúng chỉ là những đoạn văn vần nhằm mục đích làm cho người ta dễ thuộc, dễ nhớ những điều khoản, những công thức. Chúng không có tính hình tượng. Trong lúc đó, Chiến tranh và hòa bình của Lev Tolstoi là bộ sử thi và là những bức tranh, là "tấm gương phản chiếu cách mạng Nga" những năm đầu thế kỷ XIX. Hoặc bộ Tấn trò đời của Balzac là bức tranh hiện thực sinh động về xã hội tư sản pháp cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX.

Hoặc cuốn tiểu thuyết bằng thơ Truyện Kiều là bức tranh hiện thực sinh động về xã hội Việt Nam, những năm cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Chúng là những tác phẩm văn chương vì chúng phản ánh đời sống dưới dạng những bức tranh về đời sống. Nhiệm vụ của lí luận văn học. Lí luận văn học có các nhiệm vụ cụ thể sau đây: - Xác định bản chất xã hội của văn chương.

Tức nó chỉ ra nguyên nhân hình thành và thúc đẩy văn chương phát triển; mục đích phục vụ của văn chương là gì; văn chương có tác dụng trong đời sống xã hội như thế nào. - Xác định chức năng thẩm mĩ của văn chương. Trong quá trình cải tạo thế giới, đồng hóa thế giới, con người có nhiệm vụ đồng hóa thế giới về mặt thẩm mĩ. Tức là chiếm lĩnh các giá trị thẩm mĩ của thế giới và tạo ra cho thế giới các giá trị thẩm mĩ mới.

Bất kỳ một hoạt động sáng tạo nào của con người cũng có thứơ đo thẩm mĩ. Marx nói: con người sáng tạo thế giới theo qui luật của cái đẹp. Vậy văn chương, cái đẹp mà nó biểu hiện và truyền thụ cho con người là gì? Và biểu hiện bằng cách nào? cách biểu hiện có gì Trang 3 https://sachcuatui.net khác với các hoạt động sáng tạo khác của con người? v. - Xác định qui luật phản ánh hiện thực và đặc trưng của qui luật ấy.

Giữa văn chương và đời sống xã hội có quan hệ gì? Quan hệ đó như thế nào? Ðặc trưng của quan hệ đó được biểu hiện ra làm sao? - Xác định nguyên tắc xây dựng hình tượng và điển hình. Là một bộ môn nghệ thuật, văn chương biểu hiện tính nghệ thuật của mình trước hết ở tính hình tượng. Tức là ở chỗ phản ánh đời sống không phải trực tiếp khái quát thành công thức, định lí mà gián tiếp qua hình tượng. Vậy hình tượng là gì? Giữa nó với công thức, định lí khoa học khác nhau ra sao.

Giữa nó - những bức tranh về đời sống - và chính đời sống giống và khác nhau như thế nào? Tại sao? Bản chất, đặc trưng của hình tượng là gì? - Xác định phương pháp phân tích tác phẩm văn chương với những tiêu chuẩn về nội dung và hình thức. Phân tích tác phẩm là làm gì và làm như thế nào? Những tiêu chuẩn nào được dùng làm căn cứ để phân tích. - Xác định các loại và thể của văn chương. Thế giới văn chương rất phong phú, đa dạng.

Từ trước tới nay, từ Ðông sang Tây, ta không thể tìm thấy 2 tác phẩm nào giống nhau hoàn toàn. Tuy vậy, sáng tạo nghệ thuật không phải là tùy tiện, tùy hứng, mà là một công việc được tiến hành một cách có nguyên tắc, có căn cứ, theo một phương thức nhất định. Những tác phẩm có cùng một phương thức phản ánh, một cách thức xây dựng tác phẩm sẽ được xếp vào một loại nhất định và trong từng loại sẽ có các thể. - Xác định qui luật phát sinh và phát triển các trào lưu và phương pháp sáng tác.

Sáng tác văn chương cũng như nhiều hoạt động nhận thức và sáng tạo khác của con người là phải có phương pháp, có nguyên tắc. Lí luận văn học chỉ ra những nguyên tắc tư tưởng - nghệ thuật bao quát của mối quan hệ giữa nghệ sĩ và thực tại đời sống trong quá trình xây dựng hình tượng. Lí luận văn học với một số ngành nghiên cứu văn học, nghệ thuật. Lí luận văn học với Lịch sử văn học Lịch sử văn học là bộ môn nghiên cứu lịch sử của văn chương.

Nó có nhiệm vụ nghiên cứu quá trình phát sinh và phát triển của các hiện tượng văn chương dân tộc để xác đặc điểm, vai trò vị trí, ý nghĩa, tác dụng của chúng; vạch ra sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa các nền văn chương , các giai đoạn văn chương, các hiện tượng văn chương. Ví dụ: Quy luật phát sinh và phát triển của văn chương Việt Nam là gì? Sự giống nhau và khác nhau giữa nó với văn chương các dân tộc khác ra sao?. Giữa lí luận văn học và lịch sử văn học có mối quan hệ mật thiết. Cả hai đều có cùng đối tượng là văn chương.

Một bên sẽ nghiên cứu phương diện cấu trúc của văn chương, một bên khác nghiên cứu phương diện sinh thành của văn chương. Nhưng chúng quan hệ qua lại. Không có cái này thì sẽ không có cái kia và ngược lại. Cái này sẽ làm tiền đề cho cái kia và ngược lại.

Nghĩa là nếu không có quá trình phát triển của văn chương thì cũng không thể có quy luật và đặc trưng chung của văn chương. Mặt khác, nếu không thấy được đặc trưng, quy luật chung thì cũng không chỉ ra được quá trình phát triển của văn chương. Lí luận văn học với Phê bình văn học Phê bình văn học là bộ môn chuyên phát hiện, phân tích bình giá các hiện tượng văn chương cụ thể Trang 4 https://sachcuatui.net mới ra đời theo quan điểm hiện đại. Nó có nhiệm vụ cổ xúy những thành tựu văn chương theo một khuynh hướng nhất định; đồng thời, công kích những khuynh hướng trái ngược.

Phê bình văn học còn có nhiệm vụ hướng dẫn, giúp đỡ, gợi ý cho người thưởng thức và vạch rõ ưu khuyết điểm cho người sáng tác. Ví dụ: Một tác phẩm văn chương nào đó mới xuất hiện, nhà phê bình có nhiệm vụ xem xét, định giá cho nó; giá trị nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật đối với đương đại và đối với truyền thống cũng như đối với thế giới. Phê bình văn học và lịch sử văn học đều đề cập tới những hiện tượng văn chương cụ thể. Nhưng phê bình văn học đứng trên quan điểm hiện đại để bình giá một một hiện tượng văn chương mới ra đời.

Cho nên, tính hiện đại và tính thời sự là đặc điểm quan trọng của phê bình văn học. Còn lịch sử văn học, tính lịch sử lại là đặc điểm quan trọng. Nghĩa là nó nghiên cứu những hiện tượng văn chương đã xảy ra và trở nên ổn định.