Giáo trình lý luận văn học tập 1 phần 1 - Bản chất và đặc trưng văn học, áp dụng cho giáo viên THCS

Giáo trình Lý luận văn học tập 1 (Phần 1) cung cấp kiến thức cơ bản về văn học, từ nguồn gốc, bản chất đến chức năng và các thể loại văn học.

Trường đại học

Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

Chuyên ngành

Lí Luận Văn Học

Tác giả

Trần Đình Sử, Phan Huy Dũng, La Khắc Hoà và cộng sự

Thể loại

Giáo Trình

122

Phí lưu trữ

35 Point

Mục lục chi tiết

Lời nói đầu

MỞ ĐẦU: KHÁI QUÁT VỀ LÍ LUẬN VĂN HỌC

0.1. Nội dung, tính chất của bộ môn lí luận văn học

0.2. Phương pháp nghiên cứu lí luận văn học

0.3. Mục đích, yêu cầu và phương pháp học tập lí luận văn học

0.4. Hướng dẫn học tập

0.5. Trích yếu tư liệu

0.6. Tài liệu tham khảo

1. CHƯƠNG 1: VĂN HỌC LÀ MỘT HÌNH THÁI Ý THỨC THẨM MĨ

1.1. Văn học là một hình thái ý thức xã hội

1.2. Văn học là một hình thái phản ánh thẩm mĩ. Bản chất thẩm mĩ của văn học

1.3. Hướng dẫn học tập

1.4. Trích yếu tư liệu

1.5. Tư liệu tham khảo

2. CHƯƠNG 2: VĂN HỌC VÀ CUỘC SỐNG CON NGƯỜI

2.1. Văn học bắt nguồn từ đời sống con người

2.2. Bản chất “nhân học” của văn học

2.3. Văn học và văn hoá

2.4. Hướng dẫn học tập

2.5. Trích yếu tư liệu

2.6. Tài liệu tham khảo

3. CHƯƠNG 3: VĂN HỌC - NGHỆ THUẬT NGÔN TỪ

3.1. Khái niệm văn học

3.2. Hình tượng - đặc trưng cơ bản của văn học

3.3. Ngôn từ - chất liệu của văn học

3.4. Đặc trưng của hình tượng văn học

3.5. Hướng dẫn học tập

3.6. Trích yếu tư liệu

3.7. Tài liệu tham khảo

4. CHƯƠNG 4: NGHỆ SĨ VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TẠO VĂN HỌC

4.1. Chủ thể nghệ sĩ văn học

4.2. Quá trình sáng tạo văn học

4.3. Cá tính sáng tạo và sự đổi mới không ngừng của văn học

4.4. Hướng dẫn học tập

4.5. Trích yếu tư liệu

4.6. Tài liệu tham khảo

5. CHƯƠNG 5: TIẾP NHẬN, THƯỞNG THỨC VÀ PHÊ BÌNH VĂN HỌC

5.1. Người đọc và tiếp nhận văn học

5.2. Thưởng thức văn học

5.3. Phê bình văn học

5.4. Hướng dẫn học tập

5.5. Trích yếu tư liệu

5.6. Tài liệu tham khảo

6. CHƯƠNG 6: CHỨC NĂNG CỦA VĂN HỌC

6.1. Quan niệm về chức năng văn học trong lịch sử

6.2. Chức năng thẩm mĩ

6.3. Chức năng nhận thức

6.4. Chức năng khêu gợi tư tưởng, tình cảm, nâng đỡ nhân cách con người phát triển

6.5. Hướng dẫn học tập

6.6. Trích yếu tư liệu

6.7. Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Khám phá giáo trình lý luận văn học tập 1 phần 1 cốt lõi

Giáo trình Lý luận văn học tập 1 do GS. Trần Đình Sử chủ biên là một tài liệu nền tảng trong hệ thống giáo trình đại học sư phạm. Sách được biên soạn nhằm cung cấp một hệ thống tri thức khoa học, cập nhật về bản chất và đặc trưng của văn học. Mục tiêu chính của giáo trình là trang bị cho người học những công cụ lý luận sắc bén để phân tích, cảm thụ và giảng dạy văn học một cách sâu sắc. Nội dung sách được xây dựng dựa trên cơ sở triết học Marx-Lênin nhưng có sự đổi mới trong cách tiếp cận, đặc biệt là lý thuyết phản ánh, đồng thời đề cao vai trò chủ thể và bản chất văn học theo góc nhìn nhân học. Giáo trình không chỉ hệ thống hóa các khái niệm cơ bản mà còn mở rộng tham khảo các tài liệu lý luận văn học hiện đại trong và ngoài nước, giúp người học có cái nhìn toàn diện. Cuốn sách này được coi là một sách lý luận văn học cơ bản, không thể thiếu cho sinh viên ngành Ngữ văn và các nhà nghiên cứu. Nó tạo ra một khuôn khổ lý thuyết vững chắc, phân biệt rõ ràng giữa lý luận văn học, lịch sử văn học và phê bình văn học, từ đó định hướng phương pháp học tập và nghiên cứu hiệu quả. Đây là phần khởi đầu quan trọng, tạo tiền đề để tiếp cận giáo trình lý luận văn học tập 2 và các học phần chuyên sâu hơn.

1.1. Vị trí của tài liệu lý luận văn học trong khoa học văn học

Trong khoa học văn học, lý luận văn học giữ vai trò là bộ môn nghiên cứu các quy luật chung, mang tính phổ biến nhất của hoạt động sáng tạo nghệ thuật. Nó khác biệt với lịch sử văn học (văn học sử) vốn tập trung vào tiến trình phát triển của văn học theo trật tự thời gian và không gian. Nó cũng phân biệt với phê bình văn học, hoạt động chủ yếu phân tích, đánh giá các hiện tượng văn học cụ thể, thường là đương đại. Tuy nhiên, ba bộ phận này có mối liên hệ mật thiết. GS. Trần Đình Sử trong giáo trình nhấn mạnh: “Thiếu cơ sở văn học sử và phê bình văn học thì lý luận văn học rơi vào chung chung, trừu tượng”. Ngược lại, nếu không có nền tảng lý luận, việc nghiên cứu văn học sử và phê bình sẽ thiếu đi sự sâu sắc, dễ dừng lại ở mức độ cảm tính. Do đó, lý luận văn học đại cương cung cấp hệ thống khái niệm và phương pháp luận làm công cụ cho toàn bộ ngành nghiên cứu.

1.2. Cấu trúc và mục tiêu chính của đề cương môn lý luận văn học

Giáo trình được cấu trúc một cách hệ thống, bắt đầu từ những vấn đề khái quát nhất đến các phạm trù cụ thể. Phần 1 tập trung vào bản chất văn học và các đặc trưng cơ bản. Các chương mục được sắp xếp logic, đi từ việc xác định văn học là một hình thái ý thức xã hội, đến bản chất thẩm mĩ, mối quan hệ với đời sống, và đặc trưng nghệ thuật ngôn từ. Mục tiêu của đề cương môn lý luận văn học này là giúp người học xác lập một quan niệm khoa học về văn học, hiểu rõ các quy luật chi phối quá trình sáng tác và tiếp nhận văn học. Ngoài nội dung lý thuyết, mỗi chương đều có phần Hướng dẫn học tập, câu hỏi suy nghĩ và thư mục tham khảo, tạo điều kiện cho việc tự học và nghiên cứu sâu hơn. Đây là phương pháp tiếp cận hiện đại, giúp người học không chỉ ghi nhớ kiến thức mà còn phát triển tư duy lý luận độc lập.

II. Thách thức khi tiếp cận các sách lý luận văn học cơ bản

Việc học tập và nghiên cứu lý luận văn học luôn đối mặt với những thách thức không nhỏ, đặc biệt với người mới bắt đầu. Khó khăn lớn nhất đến từ tính trừu tượng của các khái niệm và phạm trù. Các thuật ngữ như “hình thái ý thức thẩm mĩ”, “phản ánh thẩm mĩ”, hay “hình tượng nghệ thuật” thường đa nghĩa và có lịch sử phát triển phức tạp. Nếu không có một phương pháp tiếp cận đúng đắn, người học dễ rơi vào tình trạng hiểu một cách máy móc, giáo điều. Một thách thức khác là việc kết nối giữa lý thuyết và thực tiễn phân tích tác phẩm văn học. Nhiều người học thuộc các định nghĩa nhưng lại lúng túng khi vận dụng chúng để lý giải một bài thơ hay một cuốn tiểu thuyết cụ thể. Giáo trình của Trần Đình Sử và Phương Lựu đều cố gắng khắc phục điều này bằng cách đưa ra các ví dụ minh họa phong phú. Tuy nhiên, việc tự mình liên hệ và vận dụng vẫn là một rào cản lớn. Hơn nữa, sự phát triển không ngừng của các trào lưu lý luận trên thế giới cũng đòi hỏi người học phải liên tục cập nhật, tránh tư duy xơ cứng, lạc hậu. Việc tìm kiếm các ebook lý luận văn học chất lượng và có định hướng cũng là một vấn đề cần quan tâm.

2.1. Sự khô khan trừu tượng của các khái niệm khoa học văn học

Lý luận văn học là sự khái quát hóa từ kinh nghiệm văn học của nhân loại, do đó nó mang tính hệ thống và trừu tượng cao. Các khái niệm như “tính khuynh hướng”, “lí tưởng thẩm mĩ” hay “bản chất văn học” không phải là những kiến thức có thể nắm bắt ngay lập tức. Chúng đòi hỏi một quá trình tư duy, suy ngẫm và liên hệ với thực tiễn. Như N. Chernưsepski từng nói, “nếu không có lí luận về đối tượng thì thậm chí cũng sẽ không có suy nghĩ về lịch sử của đối tượng”. Sự trừu tượng này nếu không được giảng giải và minh họa một cách sinh động sẽ dễ gây cảm giác khô khan, xa rời thực tế, làm giảm hứng thú của người học. Đây là một trong những trở ngại chính mà các sách lý luận văn học cơ bản cần phải vượt qua.

2.2. Yêu cầu kết nối lý thuyết với thực tiễn phê bình văn học

Lý luận không phải là lý luận suông. Sức sống của nó nằm ở khả năng soi sáng và lý giải thực tiễn. Người học chỉ thực sự nắm vững một khái niệm lý luận khi có thể dùng nó để phân tích một tác phẩm văn học cụ thể. Ví dụ, để hiểu về hình tượng nghệ thuật, cần phải phân tích được hình tượng Kiều, hình tượng Chí Phèo được xây dựng như thế nào. Thách thức ở đây là tạo ra cầu nối liền mạch giữa lý thuyết trừu tượng và thực tiễn sinh động của văn học. Điều này đòi hỏi người học phải đọc nhiều, tích lũy kinh nghiệm cảm thụ và thường xuyên thực hành phê bình văn học. Nếu chỉ dừng lại ở việc học thuộc định nghĩa, kiến thức lý luận sẽ trở nên vô ích và nhanh chóng bị lãng quên.

III. Phương pháp giải mã bản chất văn học như một ý thức xã hội

Giáo trình Lý luận văn học tập 1 cung cấp một phương pháp luận khoa học để giải mã bản chất văn học. Cốt lõi của phương pháp này là xem xét văn học trong mối quan hệ biện chứng với đời sống xã hội. Theo quan điểm của Karl Marx, văn học là một hình thái ý thức xã hội, thuộc thượng tầng kiến trúc, phản ánh tồn tại xã hội. Tuy nhiên, đây không phải là sự phản ánh sao chép thụ động. Giáo trình của Trần Đình Sử nhấn mạnh: “Cái quan niệm chẳng qua là cái vật chất được chuyển vào trong đầu óc con người và được cải tạo ở trong đó”. Sự “cải tạo” này chính là quá trình sáng tạo mang đậm dấu ấn chủ quan của người nghệ sĩ. Văn học phản ánh hiện thực nhưng thông qua lăng kính của một quan niệm nhân sinh, một tư tưởng về thế giới. Tính khuynh hướng là một thuộc tính không thể thiếu, thể hiện thái độ, sự đánh giá của tác giả đối với hiện thực. Engels đã khẳng định ngay cả những tác giả vĩ đại như Eschyle, Dante hay Cervantes đều là những nhà văn có khuynh hướng mãnh liệt. Do đó, hiểu bản chất văn học là phải hiểu được tính tư tưởng và vai trò xã hội của nó.

3.1. Phân tích văn học là một hình thái ý thức xã hội đặc thù

Văn học, giống như chính trị, pháp luật, đạo đức, đều là các hình thái ý thức xã hội, nảy sinh từ cơ sở kinh tế và tác động trở lại nó. Tuy nhiên, tính đặc thù của văn học nằm ở phương thức chiếm lĩnh thế giới. Nếu khoa học dùng khái niệm, logic thì văn học dùng hình tượng nghệ thuật. Văn học không chỉ phản ánh thế giới khách quan mà còn “sáng tạo ra thế giới khách quan” (Lênin) trong trí tưởng tượng. Nó thể hiện quan niệm nhân sinh, ước mơ và khát vọng của con người. Truyện cổ tích Tấm Cám không chỉ kể lại một câu chuyện mà còn thể hiện quan niệm “ở hiền gặp lành, ác giả ác báo”. Tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du là sự chiêm nghiệm sâu sắc về số phận con người tài hoa trong xã hội cũ. Tính đặc thù này làm cho văn học có sức mạnh tác động sâu sắc đến tình cảm và nhận thức của nhà văn và bạn đọc.

3.2. Vai trò của tính khuynh hướng và quan niệm nhân sinh

Tính khuynh hướng là sự thể hiện thái độ, lập trường tư tưởng, tình cảm của tác giả đối với hiện thực được miêu tả. Nó là linh hồn của tác phẩm văn học. Một tác phẩm vĩ đại không bao giờ là một sự ghi chép khách quan lạnh lùng. Thơ của Nguyễn Đình Chiểu thể hiện rõ khuynh hướng yêu ghét mãnh liệt: “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm, Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà”. Tuy nhiên, tính khuynh hướng chỉ có giá trị khi nó được thể hiện một cách tự nhiên, kín đáo, toát ra từ chính hình tượng và tình huống truyện, chứ không phải là những lời rao giảng lộ liễu. Quan niệm nhân sinh đúng đắn và tiến bộ, phù hợp với quy luật phát triển của xã hội, sẽ tạo ra những tác phẩm có giá trị bền vững.

IV. Bí quyết hiểu sâu bản chất thẩm mĩ của hoạt động văn học

Điểm khác biệt căn cốt của văn học so với các hình thái ý thức xã hội khác chính là bản chất thẩm mĩ. Giáo trình Lý luận văn học tập 1 lý giải sâu sắc rằng văn học là một hình thái phản ánh thẩm mĩ. Đây không phải là sự phản ánh thông thường mà là sự phản ánh trong tình cảm thẩm mĩ và dưới ánh sáng của lí tưởng thẩm mĩ. Tình cảm thẩm mĩ là loại tình cảm đã được thanh lọc, thăng hoa, vượt lên trên những hơn thiệt cá nhân để mang giá trị phổ quát. Lí tưởng thẩm mĩ là quan niệm về cái đẹp, đóng vai trò như một “tâm thế”, định hướng cho toàn bộ quá trình sáng tác. Ví dụ, lí tưởng về chủ nghĩa anh hùng cách mạng đã giúp Tố Hữu sáng tác nên những vần thơ đầy xúc động về những tấm gương hy sinh. Bản chất thẩm mĩ còn thể hiện ở đặc tính vừa thực tại vừa siêu thoát. Văn học bắt nguồn từ đời sống nhưng luôn vượt lên trên thực tại bằng trí tưởng tượng, để kiến tạo một thế giới nghệ thuật tự do hơn, hoàn thiện hơn. Nhân vật Tấm, Thạch Sanh vừa gần gũi vừa hư ảo chính là minh chứng cho điều đó.

4.1. Lý giải phản ánh thẩm mĩ và vai trò của lí tưởng

Phản ánh thẩm mĩ là một sự đánh giá về phương diện thẩm mĩ, chịu sự chi phối của lí tưởng. Lí tưởng thẩm mĩ quyết định việc nhà văn lựa chọn đề tài gì và thể hiện nó theo phương thức nào. Nguyễn Công Hoan với lí tưởng phê phán xã hội đã chọn viết về những hiện tượng xấu xa, lố lăng. Trong khi đó, Nguyễn Tuân với lí tưởng tôn vinh vẻ đẹp tài hoa và văn hóa lại tìm đến những con người và cảnh vật phi thường. Sự phản ánh này luôn gắn liền với việc kiếm tìm một hình thức biểu đạt hoàn mĩ. Như E. Cassirer đã nói, hình thức vần, điệu, luật không phải là công cụ bên ngoài mà là “bộ phận hợp thành cơ bản của bản thân sự trực quan nghệ thuật”. Do đó, phản ánh thẩm mĩ chính là quá trình sáng tạo theo quy luật của cái đẹp.

4.2. Đặc tính song trùng vừa thực tại vừa siêu thoát vừa vụ lợi vừa phi vụ lợi

Văn học có đặc tính song trùng độc đáo. Nó vừa thuộc về thực tại, vừa siêu thoát khỏi thực tại. Nó vừa phi vụ lợi, lại vừa vụ lợi. Tính phi vụ lợi thể hiện ở chỗ hoạt động sáng tác và thưởng thức nghệ thuật không nhằm mục đích thực dụng trực tiếp. Người ta đọc một bài thơ không phải để no bụng. Tuy nhiên, về mặt gián tiếp, văn học lại vô cùng “vụ lợi” vì nó là món ăn tinh thần, nuôi dưỡng tâm hồn, khích lệ dũng khí và bồi đắp nhân cách. Cái đẹp có sức mạnh cứu rỗi và nâng đỡ con người. Sự kết hợp giữa nhận thức và đánh giá, giữa cảm tính và lí tính cũng là một biểu hiện của bản chất thẩm mĩ. Văn học giúp ta nhận thức chân tướng cuộc đời, nhưng luôn đi kèm với một sự đánh giá về mặt tình cảm: yêu, ghét, thương, giận.

V. Hướng dẫn ứng dụng lý luận vào phân tích tác phẩm văn học

Lý luận văn học chỉ thực sự phát huy giá trị khi được vận dụng vào thực tiễn phân tích và phê bình văn học. Giáo trình lý luận văn học tập 1 không chỉ cung cấp kiến thức mà còn định hướng phương pháp ứng dụng. Để phân tích một tác phẩm văn học, trước hết cần xác định được các yếu tố cốt lõi như chủ đề, tư tưởng, và đặc biệt là hệ thống hình tượng nghệ thuật. Lý luận cung cấp công cụ để nhận diện và lý giải cách nhà văn xây dựng hình tượng, từ ngoại hình, nội tâm đến hành động. Chẳng hạn, khi phân tích nhân vật Chí Phèo, lý thuyết về điển hình hóa sẽ giúp ta hiểu tại sao Chí Phèo vừa là một cá nhân độc đáo, vừa mang những nét chung của người nông dân bị tha hóa trong xã hội cũ. Tương tự, các khái niệm về không gian, thời gian nghệ thuật, kết cấu, ngôn ngữ... đều là những “chìa khóa” để mở cánh cửa vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Việc nắm vững lý luận giúp cho bài phân tích trở nên sâu sắc, có hệ thống và thuyết phục, vượt qua lối bình giảng cảm tính, chung chung. Quá trình này đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tiếp nhận văn học và tư duy lý luận.

5.1. Phương pháp luận nhận diện hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm

Hình tượng nghệ thuật là phương tiện cơ bản để văn học phản ánh đời sống. Nó là những bức tranh về con người và cuộc sống được tái hiện một cách sinh động, cụ thể, cảm tính. Khi phân tích, cần chú ý đến các chi tiết nghệ thuật tạo nên hình tượng: từ một ánh mắt, một nụ cười đến một hành động, một lời nói. Lý luận về hình tượng giúp ta hiểu rằng đó không phải là những chi tiết ngẫu nhiên mà đều mang dụng ý nghệ thuật của tác giả, chứa đựng những khái quát sâu sắc về nhân sinh. Đoạn Hương Lăng bàn về thơ với Lâm Đại Ngọc trong Hồng Lâu Mộng là một ví dụ kinh điển về việc cảm nhận sức mạnh của hình tượng ngôn từ, nơi những chữ tưởng như “vô lí” lại “rất có lí có tình”.

5.2. Vận dụng các phạm trù chức năng văn học để đánh giá tác phẩm

Mỗi tác phẩm văn học đều thực hiện những chức năng nhất định. Việc vận dụng lý thuyết về chức năng văn học (nhận thức, giáo dục, thẩm mĩ, giải trí) giúp ta đánh giá tác phẩm một cách toàn diện. Một tác phẩm có giá trị cao thường thực hiện tốt đồng thời nhiều chức năng. Chẳng hạn, “Truyện Kiều” vừa giúp ta nhận thức sâu sắc về xã hội phong kiến (chức năng nhận thức), vừa bồi đắp lòng nhân ái (chức năng giáo dục), lại vừa mang đến một khoái cảm thẩm mĩ từ vẻ đẹp của ngôn từ và hình tượng (chức năng thẩm mĩ). Việc xác định xem tác phẩm đã thực hiện các chức năng đó như thế nào và ở mức độ nào là một bước quan trọng trong quá trình phê bình văn học.

Tóm tắt và mô tả trên trang này được tạo với sự hỗ trợ của AI. Nếu bạn thấy nội dung không chính xác hoặc có vấn đề, vui lòng Báo lỗi nội dung.

28/09/2025

Bạn đang xem trước tài liệu:

Giáo trình lý luận văn học tập 1 phần 1

Tải đầy đủ

Nội dung chính

Giáo trình Lí luận văn học (Tập I: Bản chất và đặc trưng văn học) – Bộ Giáo dục và Đào tạo

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lí luận văn học – Tập I: Bản chất và đặc trưng văn học do GS. Trần Đình Sử làm chủ biên, cùng các tác giả Phan Huy Dũng, La Khắc Hoà và Lê Lưu Oanh biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành. Đây là công trình thuộc Dự án Đào tạo giáo viên Trung học cơ sở (THCS) – mã số Dự án: Loan No 1718-VIE (SF) do Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo thực hiện, nhằm phục vụ trực tiếp cho chương trình đào tạo giáo viên Ngữ văn tại các trường Cao đẳng và Đại học Sư phạm.

Trong cấu trúc chương trình đào tạo ngành Sư phạm Ngữ văn, học phần Lí luận văn học giữ vai trò là khối kiến thức cơ sở ngành bắt buộc. Mục tiêu đào tạo (learning outcomes) của giáo trình tập trung vào việc:

Trang bị hệ thống khái niệm, phạm trù khoa học cơ bản về bản chất, chức năng, đặc trưng thẩm mĩ và quy luật vận động của văn học;
Xác lập phương pháp luận khoa học, giúp người học chuyển từ trình độ cảm thụ cảm tính sang năng lực phân tích, lí giải các hiện tượng văn học một cách hệ thống;
Cung cấp công cụ lí thuyết nền tảng phục vụ trực tiếp cho hoạt động nghiên cứu văn học sử, phê bình văn học và nghiệp vụ giảng dạy môn Ngữ văn ở trường phổ thông.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình được thiết kế theo mô hình kết hợp giữa lí thuyết hệ thống và thực hành sư phạm. Mỗi đơn vị bài học đều có cấu trúc chuẩn hóa: mở đầu bằng mục tiêu cụ thể, tiếp nối bằng nội dung lí luận chi tiết, và kết thúc bằng phần Hướng dẫn học tập (bao gồm danh mục khái niệm cốt lõi, câu hỏi định hướng suy nghĩ, giải thích thuật ngữ, trích yếu tư liệu gốc và thư mục tài liệu tham khảo). Giáo trình xây dựng hệ thống tri thức dựa trên nền tảng phương pháp luận triết học Marx - Lênin, kết hợp việc tiếp thu các thành tựu lí luận văn học hiện đại trong nước và quốc tế, cân đối dẫn chứng giữa văn học dân tộc và văn học thế giới.

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             KHOA NGHIÊN CỨU VĂN HỌC
Lí luận văn học                  Lịch sử văn học                  Phê bình văn học
(Quy luật, bản chất,              (Sự phát sinh,                  (Phân tích, đánh giá
 khái niệm, phạm trù)            phát triển lịch đại)             tác phẩm, tác giả cụ thể)

Các chương và chủ đề chính

Nội dung tập I bao gồm Bài mở đầu và 6 chương chuyên đề:

Bài mở đầu: Khái quát về lí luận văn học (GS. Trần Đình Sử): Xác định vị trí của lí luận văn học trong hệ thống khoa nghiên cứu văn học (phân biệt và chỉ ra mối liên hệ hữu cơ với lịch sử văn học và phê bình văn học); trình bày mô hình cấu trúc 4 yếu tố của M. Abrams (Thế giới – Tác phẩm – Nhà văn – Người đọc) cùng mô hình nghiên cứu liên ngành của Đồng Khánh Bính (Kí hiệu học, Tâm lí học, Xã hội học, Triết học văn học); xác lập phương pháp luận nghiên cứu và yêu cầu học tập bộ môn.
Chương I: Văn học là một hình thái ý thức thẩm mĩ (GS. Trần Đình Sử): Luận giải văn học trong cấu trúc thượng tầng kiến trúc xã hội; phân tích tính khuynh hướng tư tưởng - tình cảm; xác lập bản chất phản ánh thẩm mĩ dưới sự định hướng của lí tưởng thẩm mĩ; làm rõ tính chất song trùng của văn học: vừa thực tại vừa siêu thoát, vừa phi vụ lợi vừa vụ lợi về mặt tinh thần, vừa cảm tính vừa lí tính, vừa nhận thức vừa đánh giá.
Chương II: Văn học và cuộc sống con người (GS. Trần Đình Sử): Làm sáng tỏ nguồn gốc hiện thực của văn học; phân tích bản chất nhân học của hoạt động sáng tạo ngôn từ và mối quan hệ tương tác giữa văn học với môi trường văn hóa.
Chương III: Văn học – Nghệ thuật ngôn từ (GS. Trần Đình Sử): Phân tích hình tượng như là phương thức tồn tại cơ bản của văn học; phân định ngôn từ với tư cách là chất liệu phi vật thể đặc thù; khảo sát các đặc trưng cấu trúc của hình tượng văn học.
Chương IV: Nghệ sĩ và quá trình sáng tạo văn học (GS. Trần Đình Sử & PGS.TS. Lê Lưu Oanh): Khảo sát cấu trúc chủ thể sáng tạo; các giai đoạn của quy trình sáng tác; bản chất của cá tính sáng tạo và quy luật đổi mới liên tục trong nghệ thuật.
Chương V: Tiếp nhận, thưởng thức và phê bình văn học (PGS.TS. Phan Huy Dũng): Trình bày vai trò của người đọc trong chu trình đời sống tác phẩm; cơ chế tâm lí của sự thưởng thức thẩm mĩ; nguyên tắc, tiêu chuẩn và chức năng của phê bình văn học.
Chương VI: Chức năng của văn học (PGS.TS. La Khắc Hoà): Hệ thống hóa lịch sử quan niệm về chức năng văn học; phân tích 3 chức năng trụ cột: chức năng thẩm mĩ, chức năng nhận thức, và chức năng khêu gợi tư tưởng, tình cảm, nâng đỡ nhân cách con người phát triển.

Progression logic (Logic phát triển nội dung): Toàn bộ tập I triển khai theo trình tự từ bản thể luận đến hoạt động luận: xác định vị trí phân ngành $\rightarrow$ thiết lập bản chất triết học – thẩm mĩ $\rightarrow$ khảo sát phương thức tồn tại và chất liệu $\rightarrow$ nghiên cứu chủ thể sáng tác $\rightarrow$ phân tích quy luật tiếp nhận của công chúng $\rightarrow$ tổng kết tác động xã hội thông qua hệ thống chức năng.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Fundamental theories (Hệ thống lí thuyết nền tảng):
- Lí thuyết phản ánh thẩm mĩ: Dựa trên quan điểm mác-xít (Marx, Engels, Lênin) nhưng đổi mới nhận thức: khẳng định phản ánh thẩm mĩ không phải là sự sao chép cơ học mà là sự sáng tạo giá trị thẩm mĩ, thể hiện quan niệm nhân sinh gắn với ý thức cá thể và cấu trúc tâm lí chủ quan.
- Bản thể luận văn học (Ontology): Phương pháp nghiên cứu xuất phát từ việc xác định tính đặc thù bản thể của văn học để phân biệt văn học với các hình thái ý thức xã hội khác (đạo đức, tôn giáo, chính trị) và các loại hình nghệ thuật khác.
- Thi pháp học (Poetics): Kế thừa hệ thống khái niệm từ Aristote, Lessing, Chernyshevsky, Belinsky nhằm giải quyết các bình diện cấu trúc tác phẩm, mối liên hệ giữa nội dung tư tưởng và hình thức thẩm mĩ.
Core principles (Các nguyên lí cốt lõi):
- Nguyên lí tính chất song trùng: Văn học vừa mang tính tự trị thẩm mĩ (phi vụ lợi trực tiếp, giải phóng cảm xúc), vừa là hiện tượng xã hội (mang tính khuynh hướng tư tưởng, thực hiện chức năng ích dụng gián tiếp).
- Nguyên lí thống nhất giữa cảm tính và lí tính: Hình tượng văn học là chỉnh thể mang tính cảm tính, cụ thể, trực quan nhưng luôn chứa đựng nội dung khái quát lí tính về đời sống.
Essential frameworks (Khung phân tích chủ đạo):
- Khung tứ giác đời sống văn học của M. Abrams (The Mirror and the Lamp):

$$\text{Thế giới} \longleftrightarrow \text{Nhà văn} \longleftrightarrow \text{Tác phẩm} \longleftrightarrow \text{Người đọc}$$

Khung hệ thống phân ngành khoa học văn học của G. Pospelov và khung hoạt động sản xuất - tiêu dùng thẩm mĩ của Đồng Khánh Bính.

Kỹ năng phát triển

Technical skills (Kỹ năng học thuật chuyên ngành): Thao tác tra cứu, phân biệt và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ lí luận văn học; kỹ năng đối chiếu, phê phán các định nghĩa khác nhau về cùng một hiện tượng (như khái niệm "văn học", "hình tượng", "hiện thực").
Analytical skills (Kỹ năng phân tích, lí giải): Khả năng bóc tách cấu trúc tác phẩm văn học; phân tích bản chất hình tượng ngôn từ; nhận diện tính khuynh hướng tư tưởng được thể hiện gián tiếp qua hệ thống hình tượng (minh họa qua các tác phẩm của Nguyễn Du, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Kafka, Balzac, Hugo).
Practical competencies (Năng lực thực hành nghề nghiệp): Vận dụng công cụ lí luận để phân tích văn bản nghệ thuật phục vụ trực tiếp việc thiết kế giáo án và tổ chức dạy học môn Ngữ văn cấp THCS theo định hướng khoa học, tránh lối giảng văn thuần túy cảm tính hoặc suy diễn cơ học.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm (Pedagogical approach)

Giáo trình triển khai phương pháp giảng dạy tích hợp giữa phương pháp luận triết học và phân tích thi pháp học văn bản. Mô hình giảng dạy yêu cầu người dạy không truyền thụ khái niệm theo lối tư biện, trừu tượng mà luôn đặt lí luận trong mối liên hệ tương tác ba chiều:

$$\text{Lí luận văn học} \longleftrightarrow \text{Lịch sử văn học} \longleftrightarrow \text{Phê bình văn học}$$

Giảng viên định hướng sinh viên tiếp cận khái niệm từ quy luật lịch sử, đối chiếu các trào lưu tư tưởng để nắm bắt tính đa nghĩa của thuật ngữ chuyên ngành.

Hệ thống bài tập và nghiên cứu trường hợp (Case studies)

Mỗi chương đều cung cấp hệ thống câu hỏi suy nghĩ và dẫn chứng thực tiễn:

Bài tập nhận diện và phân tích: Yêu cầu sinh viên phân tích bản chất thẩm mĩ, tính khuynh hướng qua các trường hợp điển hình như: thái độ trào phúng của Hồ Xuân Hương, Tú Xương; tư tưởng nhân đạo trong Truyện Kiều (Nguyễn Du); xung đột hiện thực trong Sống mòn (Nam Cao), Eugénie Grandet (Balzac); sự tha hóa trong Hóa thân và Vụ án (Kafka).
Bài tập so sánh khái niệm: Yêu cầu phân biệt phản ánh triết học với phản ánh thẩm mĩ; phân biệt tình cảm tự nhiên với tình cảm thẩm mĩ thông qua ví dụ tâm lí học của Susanne Langer và Lev Tolstoy.

Phương pháp đánh giá (Assessment methods)

Việc đánh giá kết quả học tập được căn cứ trên 3 tiêu chí:

Mức độ ghi nhớ và hiểu chính xác định nghĩa các phạm trù khoa học trong mục Giải thích khái niệm;
Khả năng tư duy lí luận thông qua việc trả lời các câu hỏi tự luận ở phần Hướng dẫn học tập;
Năng lực vận dụng phạm trù lí luận để phân tích, mổ xẻ các trích đoạn văn bản thực tế ở phần Trích yếu tư liệu.

Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines)

Giáo trình hướng dẫn quy trình tự học 4 bước:

Đọc kĩ mục tiêu chương để xác định chuẩn kiến thức cần đạt;
Nghiên cứu nội dung lí luận kết hợp tra cứu thuật ngữ trong các từ điển chuyên ngành;
Đọc trực tiếp các văn bản nguồn trong phần Trích yếu tư liệu (các tiểu luận, bài viết của Marx, Engels, Aristote, Lessing, Chernyshevsky, Belinsky, Adorno...);
Tự trả lời hệ thống câu hỏi suy nghĩ và liên hệ thực tế với các tác phẩm văn học đã học trong chương trình THCS.

Điểm nổi bật và cập nhật

Cập nhật so với các quan điểm lí luận cũ: Khắc phục triệt để khuynh hướng xã hội học dung tục và việc áp dụng lí thuyết phản ánh một cách máy móc trước đây. Giáo trình định vị lại phản ánh thẩm mĩ là một hoạt động sáng tạo giá trị tinh thần mang tính chủ thể, coi trọng bản chất nhân học, bản chất ngôn từ và vai trò chủ động của người tiếp nhận.
Tích hợp các khuynh hướng nghiên cứu liên ngành hiện đại: Tiếp thu có chọn lọc các thành tựu của Mĩ học tiếp nhận, Kí hiệu học văn học, Tâm lí học nghệ thuật, Xã hội học văn học và Nhân loại học văn học. Đưa vào hệ thống sơ đồ lí thuyết hiện đại như cấu trúc đời sống văn học của M. Abrams (Tấm gương và ngọn đèn) và mô hình sản xuất – tiêu dùng văn học của Đồng Khánh Bính (Đại học Sư phạm Bắc Kinh, 2003).
Gắn kết trực tiếp với thực tiễn đào tạo giáo viên: Biên soạn bám sát mục tiêu của Dự án Đào tạo giáo viên THCS (Bộ Giáo dục và Đào tạo), tạo sự liên thông trực tiếp giữa kiến thức lí thuyết hàn lâm với chương trình Ngữ văn cấp THCS hiện hành.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng	Phạm vi và mục đích sử dụng
Sinh viên Cao đẳng Sư phạm (Đơn môn)	Học tập toàn diện toàn bộ 6 chương và Bài mở đầu theo khung phân phối chương trình chính khóa.
Sinh viên Cao đẳng Sư phạm (Liên môn)	Học tập có chọn lọc theo phân phối rút gọn của Dự án THCS: Bài mở đầu (mục 1, 3); Chương I (mục 1, 3); Chương II (mục 2, 3); Chương III (mục 2, 3, 4); Chương IV (mục 1, 3); Chương V (mục 1, 2); Chương VI (mục 1, 2, 3).
Sinh viên Đại học Sư phạm / Cử nhân Văn học	Sử dụng làm tài liệu cơ sở nền tảng về bản thể luận và đặc trưng loại hình văn học nghệ thuật.
Giảng viên bộ môn Lí luận văn học	Sử dụng làm giáo trình khung, tham khảo cấu trúc mục tiêu, câu hỏi thảo luận và tư liệu trích yếu phục vụ thiết kế bài giảng.
Giáo viên Ngữ văn THCS & Người tự học	Tài liệu tra cứu thuật ngữ, hoàn thiện phương pháp luận tiếp cận và phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường phổ thông.

Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm vững kiến thức triết học đại cương (đặc biệt là chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử) cùng vốn tri thức cảm tính phong phú tích lũy qua việc đọc các tác phẩm văn học dân tộc và văn học thế giới tiêu biểu.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuẩn mực cho sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn bậc Cao đẳng và Đại học, đồng thời là tài liệu tham khảo chuyên môn cho giáo viên dạy Ngữ văn cấp THCS và học viên nghiên cứu khoa học văn học.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần có tri thức nền tảng về triết học đại cương và một dung lượng đọc tác phẩm văn học nhất định (tác phẩm cổ điển, hiện đại Việt Nam và thế giới) để làm cơ sở đối chiếu với các phạm trù lí luận trừu tượng.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu khác là gì?

Giáo trình xây dựng theo mô hình sư phạm mới: cấu trúc mỗi chương đều tích hợp đầy đủ hệ thống mục tiêu, hướng dẫn tự học, bảng giải thích thuật ngữ chuyên biệt và phần trích lục nguyên bản các văn bản lí luận kinh điển (Trích yếu tư liệu). Đồng thời, sách có hướng dẫn phân bổ thời lượng cụ thể cho hệ đào tạo đơn môn và liên môn.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?

Cần kết hợp việc đọc lí thuyết với việc trả lời câu hỏi ở mục Hướng dẫn học tập, tra cứu nghĩa thuật ngữ ở phần Giải thích khái niệm, đọc sâu các văn bản ở phần Trích yếu tư liệu, và liên hệ trực tiếp với việc phân tích các tác phẩm văn học cụ thể.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình?

Cuối mỗi chương đều có mục Tài liệu tham khảo chỉ dẫn cụ thể các công trình nghiên cứu chuyên sâu, bao gồm: Dẫn luận nghiên cứu văn học (G. Pospelov chủ biên, Trần Đình Sử dịch), Lí luận văn học (Phương Lựu, Trần Đình Sử, Lê Ngọc Trà), Lí luận văn học (R. Wellek & A. Warren), và Giáo trình lí luận văn học (Đồng Khánh Bính chủ biên).

Kết luận

Giáo trình Lí luận văn học (Tập I: Bản chất và đặc trưng văn học) do GS. Trần Đình Sử chủ biên là tài liệu học thuật xác lập nền tảng phương pháp luận khoa học về bản thể, đặc trưng, quy luật sáng tạo và tiếp nhận văn học. Công trình cung cấp hệ thống công cụ tư duy chuẩn xác cho người học ngành Sư phạm Ngữ văn.

Theo tiến trình đào tạo, sau khi hoàn thành Tập I, người học tiếp tục phát triển khối kiến thức chuyên ngành qua Tập II (Tác phẩm và thể loại văn học) và Tập III (Tiến trình văn học, phong cách và các trào lưu văn học). Để tối ưu hóa hiệu quả nghiên cứu, người học nên kết hợp tra cứu hệ thống từ điển thuật ngữ văn học và các công trình lí luận kinh điển được giới thiệu trong thư mục tham khảo của giáo trình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU KHÁI QUÁT VỀ lí LUẬN VĂN HỌC Mục tiêu: - Biết được nội dung, tính chất của môn lí luận 0uăn học, mối quan hệ cua no voi lich sw van hoc va phé binh van hoc. - Hiểu được uai trò, ý nghĩa của lí luận uăn học đối uới uiệc nghiên cứu va giang day van học. - Xác định được yêu cau va phương pháp học tập, nghiên cứu lí luận van hoc. NOI DUNG, TINH CHAT CUA BO MON Li LUAN VAN HOC 1.

Lí luận uăn học là m6t b6 phén cua khoa nghién citu van hoc Lí luận khoa học về văn học lấy các hiện tượng văn học như tác phẩm, thể loại, nhà văn, quá trình sáng tác, sự tiếp nhận, quá trình phát triển của văn học. làm đối tượng nghiên cứu. Mục đích của lí luận văn học là rút ra các khái niệm, các quy luật có tính phổ biến về văn học nhằm trả lời câu hỏi văn học là gì, tác phẩm cấu tạo như thế nào, thế nào là tác phẩm hay. từ đó giúp người đọc thưởng thức, nghiên cứu văn học một cách tự giác.

Tuy cùng nghiên cứu văn học nhưng lí luận văn học chỉ là một bộ phan cua Khoa nghiên cứu văn học, phân biệt với lịch sử văn học và phê bình văn học. Lịch su van hoc hay còn gọi là văn học sử là bộ phận nghiên cứu sự phát sinh, phát triển của các hiện tượng văn học, xem xét các sáng tác văn học trong trật tự thời gian, không gian, miêu tả tình hình văn học từng thời kì, tổng kết kinh nghiệm và quy luật của văn học dân tộc. 9 (Ví dụ: Văn học Việt Nam, Văn học Trung Quốc. Phê bình văn học là toàn bộ sự phân tích, nghiên cứu, đánh giá các nhà văn, tác phẩm và các hiện tượng văn học cụ thể (Ví dụ: nghiên cứu Truyện Kiều, đánh giá thơ văn Hồ Chí Minh.

Phê bình văn học chủ yếu có tác động trực tiếp đến dong chảy trước mắt của văn học, nên nó ưu tiên hơn dến tác phẩm đương đại và vấn đề đương đại của văn học. Lí luận văn học nghiên cứu văn học như một hoạt động sáng tạo tỉnh thần thẩm mĩ của con người, bao gồm các mặt hoạt động của các yếu tố, quan hệ tạo thành hoạt động đó. Nó nghiên cứu các hiện tượng văn học cụ thể để rút ra các khái niệm phổ biến về bản chất, tính chất, quy luật của văn học. Chính vì vậy, nội dung của lí luận văn học là các khái niệm, phạm trù về văn học.

Tuy khác nhau nhưng lí luận văn học, lịch sử văn học và phê bình văn học có mối liên hệ với nhau rất mật thiết. Lí luận văn học không thể thoát li văn học sử và phê bình văn học. Các sự kiện văn học và các kết luận được nêu ra của hai bộ phận này làm cơ sở và thúc dẩy lí luận văn học phát triển. Thiếu cơ sở văn học sử và phê bình văn học thì lí luận văn học rơi vào chung chung, trừu tượng.

Ngược lại các khái niệm lí luận văn học có vai trò chỉ đạo, định hướng giúp cho việc nhìn nhận văn học sử và phê bình văn học thêm sâu sắc, sáng tỏ, bởi cái đích cuối cùng của nghiên cứu, thưởng thức văn học là phải có được quan niệm rõ ràng về các hiện tượng văn học. Thiếu khái niệm lí luận thì việc phân tích, nhận thức văn học khó tránh khỏi trình độ cẩm tính, mơ hồ. Ví dụ đọc một bài thơ, một thiên truyện mà cảm thấy hay và thích thú, nhưng nếu muốn đi sâu tìm hiểu hay ở đâu, vì sao hay thì thiếu lí luận là không thể được.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ