Khóa luận: Phân tích Kí của Lan Khai từ lí thuyết trường văn học

Luận văn phân tích Kí của Lan Khai qua lý thuyết trường văn học, làm rõ vị thế và quan điểm nghệ thuật của ông trong văn học cách tân 1930-1945.

• Tác giả: Đỗ Nguyễn Hoài Thuận
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Trường
• Trường học: Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Kí của Lan Khai nhìn từ lý thuyết trường văn học
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Khái niệm về Lý thuyết Trường Văn học và Tầm quan trọng của nó

Lý thuyết trường văn học là một công cụ phân tích hữu hiệu trong nghiên cứu văn học hiện đại. Khác với các phương pháp truyền thống chỉ tập trung vào văn bản hoặc ngữ cảnh xã hội riêng lẻ, lý thuyết này xem xét mối quan hệ tương tác giữa văn bản và chủ thể trong nhiều khu vực tiếp xúc thẩm mỹ. Lý thuyết trường ra đời nhằm dẫn giải vị thế của nhà văn trên văn đàn bằng cách phân tích những tác nhân ảnh hưởng đến quá trình kiến tạo tác phẩm. Đặc biệt, lý thuyết này giúp nhận diện hành trình sáng tạo của một nghệ sĩ, từ những ảnh hưởng từ khu vực văn học trung tâm đến ngoại biên, qua đó phân tích sự phát triển và tồn tại của hiện tượng, khuynh hướng văn học. Điều này làm cho lý thuyết trường trở thành công cụ đắc lực cho các nhà nghiên cứu văn học.

1.1. Định nghĩa Lý thuyết Trường trong Văn học

Lý thuyết trường không chú trọng phân biệt giữa yếu tố bên trong hay bên ngoài văn bản, mà tập trung vào mối liên hệ động giữa các yếu tố này. Theo lý thuyết này, một tác phẩm văn học được hình thành từ sự tương tác của nhiều yếu tố: từ khuynh hướng thẩm mỹ, xu hướng xã hội, cho đến vị thế cá nhân của tác giả. Nó cung cấp cách nhìn toàn diện về quá trình sáng tạo văn học.

1.2. Vai trò của Lý thuyết Trường trong Phân tích Văn bản

Vai trò chính của lý thuyết trường là giúp phân tích những lớp diễn ngôn mà nhà văn tạo lập trong văn bản. Nó cho phép chúng ta hiểu rõ hơn về cách một tác giả chiếm lĩnh hiện thực, cách họ tương tác với các truyền thống văn học trước đó, và cách họ tạo nên những sáng tạo mới. Điều này đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu các tác phẩm trong các giai đoạn chuyển tiếp của văn học.

II. Hành trình Kí của Lan Khai trong Trường Văn học Cách tân 1930 1945

Lan Khai là một cây bút kí xuất sắc trong giai đoạn văn học cách tân (1930-1945), thời kỳ văn học Việt Nam chứng kiến những thay đổi sâu sắc về nội dung và hình thức. Mặc dù Lan Khai nổi tiếng với danh xưng "lão tướng" trong lĩnh vực tiểu thuyết lịch sử và truyện đường rừng, nhưng những tác phẩm kí của ông lại thể hiện một phong cách sáng tạo độc đáo và khác biệt. Trong thể loại kí, Lan Khai đã kế thừa truyền thống từ những tác phẩm cổ điển như Công dư tiệp kí, Vũ trung tuỳ bút, nhưng đồng thời hiện đại hóa chúng theo tinh thần của thời đại. Sự viết kí của Lan Khai là quá trình trải hiện tiếng lòng với cuộc đời, là tri nhận những góc nhìn mới về hiện thực. Tác phẩm kí của ông không chỉ là những tập hợp tư liệu sinh động về cuộc sống, mà còn là những biểu lộ sâu sắc về nhân sinh quan.

2.1. Điều kiện Văn học và Xã hội của Giai đoạn 1930 1945

Giai đoạn 1930-1945 là thời kỳ sôi động của văn học Việt Nam khi phong trào cách tân văn học đạt đỉnh cao. Những tác giả như Tam Lang, Trương Vĩnh Ký, Vũ Trọng Phụng cùng nhau tạo nên một trường văn học mới. Trong bối cảnh này, thể loại kí được hiện đại hóa cả về nội dung lẫn hình thức, gắn chặt với những đổi thay của xã hội.

2.2. Quan điểm Nghệ thuật và Phong cách Sáng tạo của Lan Khai

Quan điểm nghệ thuật của Lan Khai nhấn mạnh cá tính sáng tạo và tính chân thực trong viết lách. Ông không tuân theo các khuôn mẫu cũ mà tạo nên những lối viết đề cao tính nhân văn. Phong cách kí của Lan Khai hòa quyện giữa trữ tình và kịch tính, tạo nên những tác phẩm vừa sâu sắc tâm lý vừa sinh động hiện thực.

III. Định chế Xã hội Văn học và Những Tác nhân Tạo sinh Trường Lực trong Kí Lan Khai

Định chế xã hội văn học đóng vai trò quyết định trong việc hình thành nên những tác phẩm kí của Lan Khai. Lý thuyết trường văn học cho phép chúng ta phân tích những tác nhân xã hội như truyền thống từ kí cổ điển, ảnh hưởng của những tác giả khác, sự thay đổi của xã hội, và những yêu cầu của độc giả thời đó. Kí của Lan Khai thể hiện rõ hai cực đối lập: "cực tự chủ" - nơi chủ thể tự quyết định góc nhìn của mình, và "cực quyền lực" - nơi những lực lượng xã hội và thẩm quyền diễn ngôn tác động lên cách thức biểu hiện. Cái tôi trong kí Lan Khai không đơn thuần là cái tôi trần thuật mà đã nâng cao thành cái tôi thẩm mỹ, thậm chí là cái tôi siêu vị hoá trong dòng chảy cuộc đời. Từ đó, Lan Khai xác lập quyền năng nhân vị trong tinh thần hữu thể, tạo nên những tác phẩm vừa cá nhân vừa phổ quát.

3.1. Cực Tự chủ Từ Cái tôi Trần thuật đến Cái tôi Siêu vị

Trong kí Lan Khai, cái tôi trần thuật của những ghi chép bề ngoài được nâng lên thành cái tôi thẩm mỹ - một cái tôi suy ngẫm và phán xét. Đây không phải là sự kể chuyện đơn giản mà là một lối nhìn siêu vị hoá, nơi mà những sự kiện đời sống trở thành những biểu tượng cho những chân lý nhân sinh sâu sắc hơn.

3.2. Cực Quyền lực Thẩm quyền Diễn ngôn và Vị thế Xã hội

Thẩm quyền diễn ngôn trong kí Lan Khai xuất phát từ vị thế xã hội của nhân vật và tác giả. Lan Khai không chỉ ghi lại những sự kiện mà xác lập quyền năng nhân vị thông qua cách lựa chọn từ ngữ, lựa chọn góc nhìn, và cách tổ chức nội dung. Điều này tạo nên vị thế độc lập cho tác phẩm kí trong trường văn học.

IV. Vốn và Chiến lược Tạo mã trong Thiết lập Vị thế cho Kí Lan Khai

Vốn trong lý thuyết trường văn học bao gồm những yếu tố tích lũy mà một tác giả sử dụng để tạo nên tác phẩm của mình: vốn ngôn ngữ, vốn thẩm mỹ, vốn kiến thức. Lan Khai sử dụng mã ngôn ngữ một cách tinh tế, kết hợp giữa ngôn ngữ đời sống bình dân và ngôn ngữ thi ca để tạo sinh các mã biểu tượng phong phú. Chiến lược tạo mã của Lan Khai còn thể hiện qua mã thể loại - ông không chỉ tuân theo quy tắc kí truyền thống mà còn dung hợp những yếu tố từ truyện ngắn, tiểu thuyết, và kịch. Trong kí Lan Khai, có ảnh hưởng của tư duy trữ tình - cái nhìn cảm xúc, cá nhân - nhưng cũng gặp gỡ ánh sáng kịch - cái nhìn khách quan, xã hội. Những chiến lược này giúp Lan Khai thiết lập vị thế độc đáo cho kí của mình trong trường văn học cách tân, vừa kế thừa truyền thống vừa tạo nên sáng tạo mới.

4.1. Mã Ngôn ngữ Hạt nhân Cấu trúc Trường Văn bản Kí

Mã ngôn ngữ là nền tảng cơ bản tạo sinh tất cả các mã khác trong kí Lan Khai. Từ ngôn ngữ đời sống - những từ bình dân, gần gũi - Lan Khai nâng lên thành ngôn ngữ thi ca - những hình ảnh, biểu tượng đầy chất thơ. Việc kết hợp này tạo sinh các mã biểu tượng độc đáo, làm cho những ghi chép đời sống trở thành những tác phẩm nghệ thuật.

4.2. Mã Thể loại Những Biến thể trong Trường Tương tác

Kí của Lan Khai không là thể loại thuần túy mà là sự dung hợp của nhiều thể loại. Dưới ảnh hưởng của tư duy trữ tình, kí mang tính cá nhân, cảm xúc sâu sắc. Nhưng cũng có ánh sáng kịch - tính xã hội, tính nhân vật, tính sự kiện rõ nét. Sự hòa quyện này với truyện ngắn và tiểu thuyết tạo nên một thể loại kí độc đáo và hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG KHOA NGỮ VĂN ĐỖ NGUYỄN HOÀI THUẬN KÍ CỦA LAN KHAI NHÌN TỪ LÍ THUYẾT TRƯỜNG VĂN HỌC KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Chuyên ngành: Lí luận văn học Người hướng dẫn TS. NGUYỄN THANH TRƯỜNG Đà Nẵng, tháng 12/2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG KHOA NGỮ VĂN ĐỖ NGUYỄN HOÀI THUẬN KÍ CỦA LAN KHAI NHÌN TỪ LÍ THUYẾT TRƯỜNG VĂN HỌC KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Chuyên ngành: Lí luận văn học Người hướng dẫn TS. NGUYỄN THANH TRƯỜNG Đà Nẵng, tháng 12/2023 LỜI CẢM ƠN Sau 4 năm học tập tại khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, tôi đã lựa chọn đề tài khoá luận tốt nghiệp là “Kí của Lan Khai nhìn từ lý thuyết trường văn học”. Để hoàn thành được khoá luận tốt nghiệp này, tôi xin gửi lời cảm ơn đến TS. Nguyễn Thanh Trường (giảng viên khoa Ngữ Văn - Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng) đã trực tiếp hướng dẫn tôi rất tận tình trong suốt quá trình nghiên cứu. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Ban giám hiệu cùng quý thầy cô khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành khoá luận. Cuối cùng, tôi chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè thân thiết đã quan tâm, động viên và hỗ trợ tôi hoàn thành khoá luận tốt nghiệp. Đà Nẵng, ngày 20 tháng 12 năm 2023 Tác giả Đỗ Nguyễn Hoài Thuận LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan khoá luận với đề tài “Kí của Lan Khai nhìn từ lý thuyết trường văn học” là công trình nghiên cứu trung thực của tôi, dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Thanh Trường (giảng viên khoa Ngữ Văn - Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng). Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về nội dung đã cam đoan trên. Đà Nẵng, ngày 20 tháng 12 năm 2023 Tác giả Đỗ Nguyễn Hoài Thuận MỤC LỤC MỞ ĐẦU . Lí do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề nghiên cứu . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Đóng góp của khóa luận . Cấu trúc khóa luận . 10 TRƯỜNG VĂN HỌC VÀ KÍ CỦA LAN KHAI . Khái quát về trường văn học . Quan niệm về “Trường” . Sự tương tác của trường văn học . Đặc trưng và vai trò của trường văn học . Hành trình kí của Lan Khai trong trường văn học cách tân (1930 - 1945) . Trường cách tân trong thể loại kí (1930 - 1945) . Quan điểm nghệ thuật của Lan Khai . Kí của Lan Khai - kế thừa và sáng tạo trong trường văn học cách tân (1930 - 1945). 31 Tiểu kết chương 1 . 37 ĐỊNH CHẾ XÃ HỘI VĂN HỌC VÀ NHỮNG TÁC NHÂN . 37 TẠO SINH TRƯỜNG LỰC TRONG KÍ LAN KHAI . “Cực tự chủ” và vị thế của chủ thể siêu vị. Từ cái tôi trần thuật. đến cái tôi thẩm mỹ . …một cái tôi siêu vị hoá trong dòng chảy cuộc đời . “Cực quyền lực” và thẩm quyền diễn ngôn trong trường đối thoại . Từ đời sống xã hội con người . … đến vị thế xã hội con người . … một lối xác lập quyền năng nhân vị trong tinh thần hữu thể . 68 VỐN VÀ NHỮNG CHIẾN LƯỢC TẠO MÃ . 68 TRONG THIẾT LẬP VỊ THẾ CHO KÍ LAN KHAI . Mã ngôn ngữ - hạt nhân cấu trúc cho trường văn bản kí . Từ ngôn ngữ đời sống . … đến ngôn ngữ thi ca . … tạo sinh các mã biểu tượng . Mã thể loại, những biến thể trong trường tương tác . Từ ảnh hưởng của tư duy trữ tình . … đến gặp gỡ trong ánh sáng kịch . … một lối dung hợp với truyện ngắn và tiểu thuyết . 103 TÀI LIỆU THAM KHẢO . Lí do chọn đề tài 1. Lý thuyết Trường không chú trọng nghiên cứu trong phạm vi văn bản hay ngoài văn bản mà tập trung quan tâm đến mối quan hệ giữa văn bản và chủ thể trong nhiều khu vực tiếp xúc thẩm mĩ. Lý thuyết này ra đời nhằm dẫn giải vị thế của một nhà văn trên văn đàn bằng cách xem xét, phân tích những tác nhân ảnh hưởng đến quá trình kiến tạo tác phẩm. Đồng thời, hướng tới kiến giải những lớp diễn ngôn mà nhà văn tạo lập trong văn bản. Theo đó, lý thuyết Trường là công cụ đắc lực giúp nhận diện hành trình sáng tạo của một nghệ sĩ, xem xét mọi ảnh hưởng từ khu vực văn học trung tâm đến ngoại biên, qua đấy, phân tích sự phát triển và tồn tại của một hiện tượng, khuynh hướng văn học. Kí là thể loại có lịch sử phát triển lâu dài với nguồn cội xa xưa như bi kí, minh kí, mộ kí, tạp kí,… Một số tác phẩm thuộc thể loại kí trong văn học trung đại phải kể đến là Công dư tiệp kí (Vũ Phương Đề), Thượng kinh kí sự (Lê Hữu Trác), Vũ trung tuỳ bút (Phạm Đình Hổ), Trung Hưng thực lục (Hồ Sĩ Dương),. Đến giai đoạn văn học hiện đại đầu thế kỉ XX, thể loại này phát triển cả về số lượng và chất lượng. Đặc biệt, trong trào lưu cách tân văn học (1930 – 1945), kí văn học được hiện đại hoá ở cả phương diện nội dung và hình thức, gắn với những tên tuổi như: Tam Lang, Trương Vĩnh Ký, Lan Khai, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Vũ Bằng, Nguyễn Tuân, Tô Hoài,… đã đem đến một bước ngoặt cho hệ hình tư duy. Mặc dù, mỗi tác giả có sự khác biệt về cách chiếm lĩnh hiện thực nhưng đều gặp gỡ ở một lối viết đề cao cá tính sáng tạo. Trong số các cây bút tài hoa trên, Lan Khai - người được gọi với danh xưng “lão tướng” ở tiểu thuyết lịch sử hay truyện đường rừng cũng được xem là cây viết kí xuất sắc. Với người nghệ sĩ, sự viết là quá trình trải hiện tiếng lòng với cuộc đời, là tri nhận những góc nhìn mới về hiện thực. Tác phẩm không chỉ là những tập hợp các tư liệu sinh động về cuộc sống, mà xa hơn, từ đối tượng phản ánh, được dẫn chiếu trên đường biên hư cấu và khai mở nhiều trường ý nghĩa cho các lớp văn bản nghệ thuật. Bởi vậy, mỗi trang kí của nhà văn Lan Khai đã riêng mình rẽ lối cho những thể nghiệm táo bạo và thực sự tạo ra nhiều khoảng trống vẫy gọi tầm đón đợi của người đọc. Tựu trung, các yếu tính khoa học đã nêu trên chính là cơ sở để chúng tôi hướng tới lựa chọn “Kí của Lan Khai nhìn từ lý thuyết trường văn học” làm đề tài nghiên cứu. Soi chiếu kí của Lan Khai dưới ánh sáng trường văn học nhằm chỉ ra chiến lược nghệ thuật của nhà văn và đánh giá đúng về vị thế của Lan Khai trong dòng chảy thể loại giai đoạn 1930 - 1945. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2. Những công trình, bài viết nghiên cứu liên quan đến lý thuyết trường văn học Pierre Bourdieu là người đã đặt những viên gạch đầu tiên cho lý thuyết Trường. Không giống thi pháp học hay cấu trúc luận tập trung vào văn bản để phân tích. Lý thuyết Trường của Bourdieu chú trọng lý giải những mối quan hệ giữa các tác nhân trong cùng một cộng đồng. Trong cuốn sách Quy tắc nghệ thuật Bourdieu đưa ra ba khái niệm quan trọng là: vốn (capital), tập tính (habitus) và trường (field) [31]. Thông qua đó đã giải quyết rất nhiều vấn đề như: ba trạng thái của trường, tìm kiếm tự chủ, sự nổi lên của một cấu trúc đôi, thị trường tài sản tượng trưng; những nền tảng của một khoa học về tác phẩm: vấn đề phương pháp và điểm nhìn của tác giả. Bourdieu cho rằng quyền lực xã hội chi phối toàn bộ hệ thống cấu trúc và mọi luật lệ trong trường. Tuy nhiên, hướng nghiên cứu này vẫn còn nghiêng về hướng phân tích văn bản văn học dựa vào tiểu sử nhà văn và thị trường tiêu thụ, chưa thật sự đi sâu phân tích những chiến lược nghệ thuật tạo ra trong nội tại văn bản cùng những ảnh hưởng của nó đến trường văn học. Được thúc đẩy rất mạnh mẽ bởi nghiên cứu của Bourdieu, lý thuyết trường lại tiếp tục được phát triển bởi Neil Fligstein và Doug McAdam [60]. Các tác giả đã đưa ra mô hình mới gọi là trường hành động chiến lược (strategic action fields). Trong quá trình lập thuyết, nhóm nghiên cứu tập trung dẫn giải về sự cạnh tranh giữa các thể chế và thị trường cũng như tìm hiểu động cơ quyền lực của một trường. Vấn đề trung tâm nhất là bàn về trật tự xã hội được kiến tạo từ quá trình tương tác chiến lược từ các chủ thể đang nắm giữ vị trí có lợi. Trên cơ sở đó, các học giả đề xuất các khái niệm: khung định hình, cơ hội chính trị, sự đổ vỡ và sự dàn xếp, các giai đoạn của tranh chấp, người 2 đương nhiệm và người thách thức. Qua đó, trật tự xã hội được lý giải rất sâu về nguồn gốc ra đời, quá trình tồn tại, đấu tranh và tiếp tục phát triển trong một trường. Sau là Paul DiMaggio cùng với Walter Powell [61] đã đưa ra khái niệm trường tổ chức (organizational field), với công trình mang tên: The Iron Cage Revisited: Institutional Isomorphism and Collective Rationality in Organizational Fields. Ở bài nghiên cứu này, hai tác giả đi sâu khai thác, tìm hiểu tính đồng nhất giữa các trường. Họ cho rằng mọi trường lúc mới hình thành luôn tồn tại sự đa dạng đối kháng nhau nhưng sẽ dần mang tính ổn định khi đã được định hình và thống nhất. Mỗi tác nhân tham gia vào trường tuy có sự đa dạng ban đầu nhưng để được công nhận thì họ buộc phải bị “đồng hoá” (homogenization) để có được sự đồng dạng (isomorphism). Tóm lại, nghiên cứu chú trọng đến quá trình các chủ thể đồng dạng để tạo nên sự thống nhất trong trường. Alain Viala tiếp tục phát triển lý thuyết Trường thành lý thuyết về định chế văn học “Đến những năm 1970 - 1980, khái niệm định chế văn học đã thực sự chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu văn học. Viala cho rằng: “những thực hành văn học luôn diễn ra trong một phạm vi định chế” [39, tr. Song phần lớn, vẫn thiên về chính trị, Viala cho thấy tính chất của mối liên kết giữa văn học và chính trị. Trong đó, văn học chịu sự chi phối của định chế nhà nước nên sự ra đời của tác phẩm theo ông phụ thuộc vào rất nhiều thể chế các bên từ nhà xuất bản, viện thẩm định và salon văn học.