Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về tham nhũng và tội phạm tham nhũng Tham nhũng là vấn đề được nhiều học giả tại nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm và dành thời gian nghiên cứu, làm rõ.
Trong thời gian vừa có có một số công trình tiêu biểu trên thế giới như: Sách “Corruption and misuse of public office” (Tham nhũng và vi phạm của cơ quan công quyền) (2011) của các tác giả Colin Nicholls QC, Timothy Daniel, Alan Bacarese và John Hatchard do Nxb Oxford University Press xuất bản đã nghiên cứu về thực tiễn tham nhũng và các quy định pháp luật liên quan đến tham nhũng, các hành vi lạm quyền của cơ quan công quyền như nhận hối lộ, lợi dụng chức vụ quyền hạn, lạm quyền… Các tác giả đồng thời phân tích chi tiết khía cạnh pháp lý của tham nhũng, những bước tiến vượt bậc trong khoa học pháp lý liên quan đến quy định về hành vi tham nhũng, hình phạt được quy định trong pháp luật của các nước Anh, Mỹ [102]. Cuốn sách “Risks of corruption to state legitimacy and stability in fragile situations” (2012) của các tác giả Sarah Dix, Karen Hussmann và Grant Walton do CHR. Michelsen Institute xuất bản đã nghiên cứu và trình bày bối cảnh chính trị, quan điểm về tham nhũng, pháp luật và sự ổn định của các nước Liberia, Nepal, Colombia. Các tác giả phân tích những ảnh hưởng của tham nhũng đến luật pháp và sự ổn định của các nước và những nỗ lực chống tham nhũng và ảnh hưởng của tham nhũng đối với luật pháp và sự ổn định của các nước trên.
[112] Cuốn sách “Corruption offences” (Tội phạm về tham nhũng) (2013) của Lenny Roth, đăng trên trang thông tin điện tử của NSW Parliamentary Research Service hệ thống hóa và trình bày các dạng tội phạm tham nhũng và hành vi tham nhũng theo pháp luật hình sự bang New South Wales – Australia bao gồm vi phạm các quy định về hành vi nơi công sở, lừa dối trong công vụ, đưa và nhận hối lộ dưới dạng vật chất và tinh thần, gian dối trong bầu cử, cản trở hoạt động tư pháp… Cùng với đó, tác giả tổng hợp và phân tích những quan điểm của Tòa án 7 trong việc xác định các hành vi tham nhũng thông qua các án lệ nhằm cụ thể hóa quy định của luật thành văn. Các hình phạt đối với tội phạm tham nhũng của bang New South Wales được tác giả so sánh với pháp luật của các bang Victoria, Tasmania, Queenland và Luật chống tham nhũng của Vương quốc Anh [109]. Cuốn sách “Corruption: economic analysis and international law” 2014) (Tham nhũng: phân tích khía cạnh kinh tế và luật quốc tế) (2014) của các tác giả Borlini và Leonardo S do Nxb. Edward Elgar Publishing Ltd xuất bản phân tích những vấn đề về quản trị, tài chính trong mối quan hệ với tham nhũng.
Dưới góc độ pháp lý, các tác giả phân tích sự hình thành các quan điểm về tham nhũng trong các điều ước quốc tế, hình sự hóa đối với hành vi tham nhũng, hình phạt và trách nhiệm của pháp nhân đối với hành vi tham nhũng và sự xung đột giữa xử lý tội phạm tham nhũng với thẩm quyền tài phán quốc gia [101]. Cuốn sách “Corruption and conflicts of interest: a comparative law approach” (Tham nhũng và xung đột lợi ích: tiếp cận luật học so sánh) (2014) của nhóm tác giả Jean Bernard Auby, Emmanuel Breen và Thomas Perround nghiên cứu chuyên sâu về tham nhũng và xung đột lợi ích trong thi hành công vụ. Theo các tác giả, xung đột lợi ích rất gần với tham nhũng, xuất hiện khi lợi ích cá nhân xung đột với trách nhiệm của công chức vì lợi ích công cộng. Các tác giả phân tích các điểm giống và khác nhau của tham nhũng và hiện tượng xung đột lợi ích, nhấn mạnh những vướng mắc trong lập pháp và tư pháp khi xử lý các tội phạm tham nhũng và xung đột lợi ích [110].
Có thể thấy, các công trình nghiên cứu ở nước ngoài hướng vào nghiên cứu cơ sở lý luận của tham nhũng trong các lĩnh vực chính trị, quản lý công, pháp luật, kinh tế và xã hội. Các công trình có điểm chung là đều cho rằng tham nhũng xuất phát từ việc không ngay thẳng trong thực thi pháp luật. Một số công trình tiếp cận luật học so sánh để nghiên cứu về tham nhũng, đã cho thấy sự khác nhau trong hệ thống pháp luật của các quốc gia khác nhau, các cách tiếp cận khác nhau, các cơ sở lý luận khác nhau về tham nhũng, tội phạm tham nhũng. Nhóm các công trình nghiên cứu về phòng ngừa tham nhũng và phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng Bên cạnh việc làm rõ bản chất, đặc điểm của tham nhũng và tội phạm tham nhũng, nhiều tác giả trên thế giới cũng đã nghiên cứu sâu sắc về các biện pháp phòng ngừa tham nhũng nói chung, phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng nói riêng, cụ thể: 8 Công trình “Corruption, corruption and governance” (Tham nhũng, chống tham nhũng và quản trị) (2013) của tác giả Dan Hough nghiên cứu và trình bày các chiến lược chống tham nhũng ở 6 quốc gia, phân tích chi tiết các biện pháp nghiệp vụ để phát hiện, xử lý tham nhũng.
Tác giả nhấn mạnh chất lượng quản trị rất quan trọng trong việc xâm nhập, phát hiện và xử lý tham nhũng [103]. Tài liệu “Putting an end to corruption” (2016) của OECD đăng tải trên trang thông tin điện tử https://www.org/corruption/putting-an-end-to- corruption.pdf phân tích tham nhũng như một hiện tượng nhiều mặt và rất phức tạp, liên quan đến dòng tiền bất hợp pháp xuyên biên giới, hối lộ quốc tế, lạm dụng công sở, trốn thuế và gian lận kế toán. Tài liệu cung cấp các công cụ pháp lý và khuyến nghị chống tham nhũng bằng cách hình sự hóa hối lộ trong kinh doanh quốc tế, thúc đẩy kinh doanh có trách nhiệm, bảo vệ người tố giác và nhấn mạnh vào tính toàn vẹn và minh bạch trong các quy trình mua sắm công [113]. Tài liệu “Is corruption efficiency – enhancing? A case study of nine central and Eastern European countries” (2016) của các tác giả Elisa Gamberoni, Christine Gartner, Claire Giordano và Paloma Lopez-Garcia do Ngân hàng Trung ương châu Âu - ECB xuất bản đã phân tích kết quả điều tra ảnh hưởng của tham nhũng trong môi trường kinh doanh trong các công ty ở 9 quốc gia trung và đông Âu bao gồm Croatia, Czech Republic, Estonia, Hungary, Lithuaria, Poland, Romania, Slovakia, và Slovenia giai đoạn 2003-2012.
Sử dụng mô hình hội tụ có điều kiện, các tác giả nhận thấy bằng chững về mối quan hệ tích cực giữa tăng trưởng tham nhũng và việc phân bổ vốn và lao động khi các quốc gia kiểm soát liên kết giữa tham nhũng và việc phân bổ vốn và lao động [108]. Tài liệu “Report of the expert advisory group on anti-corruption, transparency, and integrity in Latin America and the Caribbean” (2017) của nhóm tác giả Eduardo Engel, Delia Ferreira Rubio, Daniel Kaufmann, Armando Lara Yaffar… do IDB xuất bản gồm 10 chương, trình bày bối cảnh tham nhũng, khủng hoảng, cơ hội tham nhũng, tình hình tham nhũng, tổn thất do tham nhũng và PCTN ở Mỹ Latinh, PCTN ở Caribbean, vấn đề minh bạch trong chính phủ Mỹ Latinh và Caribbean [104]. Cuốn sách “Anti-corruption in history: from antiquity to the modern era” (Chống tham nhũng trong lịch sử: từ thời cổ đại đến hiện nay) (2018) của các tác giả Ronald Kroeze, Andre Victoria và Guy Geltner đã tổng quan tình hình tham 9 nhũng và chống tham nhũng ở châu Âu từ thời cổ đại đến nay. Các tác giả cung cấp phương pháp tiếp cận hiệu quả để nghiên cứu tham nhũng và chống tham nhũng trong các ngữ cảnh lịch sử và phạm vi địa lý khác nhau.
Thời kỳ cổ đại, các tác giả nghiên cứu trên phạm vi các nước Hy Lạp, Rome, Eurasia, Ý, Anh, Pháp, Bồ Đào Nha. Đến thời hiện đại, các tác giả nghiên cứu ở Romania, Hà Lan, Đức, Đan Mạch, Thụy Điển [111]. Có thể thấy, các công trình này không chỉ đặt ra nghiên cứu tham nhũng đơn lẻ mà đặt trong mối tương quan với tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội tại mỗi địa điểm nghiên cứu khác nhau. Đồng thời, các tác giả cũng làm rõ một số nguyên nhân phát sinh tham nhũng và tội phạm tham nhũng và đưa ra các biện pháp phòng ngừa.
Các biện pháp phòng ngừa tội phạm tham nhũng trước tiên cần phải nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, trình tự tố tụng hình sự, đồng thời kết hợp với một số biện pháp tác động xã hội khác. Tình hình nghiên cứu ở trong nước 1. Những công trình nghiên cứu lý luận về tham nhũng và các tội phạm tham nhũng Luận án tiến sĩ luật học “Các tội phạm về tham nhũng theo pháp luật hình sự Việt Nam” (2012) tại Học viện kỹ thuật quân sự, tác giả Trần Văn Đạt trình bày khái niệm, đặc điểm chung và các dấu hiệu pháp lý của các tội phạm tham nhũng; nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật hình sự Việt Nam đối với các tội phạm tham nhũng; phân tích đánh giá về mặt khoa học đối với các quy định của pháp luật hình sự về từng tội phạm tham nhũng cụ thể và các hình thức trách nhiệm hình sự đối với loại hình tội phạm này cũng như thực tiễn áp dụng các quy định này. Tác giả đồng thời phân tích, đánh giá diễn biến tình hình tội phạm tham nhũng ở Việt Nam hiện nay, đối chiếu so sánh và đánh giá tính tương thích các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam với Công ước của Liên hiệp quốc về chống tham nhũng [25].
Sách “Giáo trình lý luận và pháp luật về phòng, chống tham nhũng” (2014), của các tác giả Nguyễn Đăng Dung, Phạm Hồng Thái, Chu Hồng Thanh trình bày đối tượng và phương pháp nghiên cứu của môn học và nhận thức về tham nhũng. Các vấn đề về pháp luật và kinh nghiệm quốc tế về PCTN. Vấn đề PCTN trong thời kỳ phong kiến ở Việt Nam. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về PCTN.
Hệ thống pháp luật Việt 10 Nam về PCTN. Vấn đề phòng ngừa, phát hiện, xử lý và thu hồi tài sản tham nhũng. Hợp tác quốc tế trong PCTN. Vai trò, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và xã hội trong PCTN [12].