Chương 1: Cơ sở lý luận của giáo dục phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam. Chương 2: Thực trạng về giáo dục phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam. Chương 3: Giải pháp tăng cƣờng công tác giáo dục phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA GIÁO DỤC PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM 1.
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA GIÁO DỤC PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm về tham nhũng và phòng, chống tham nhũng Trƣớc hết, muốn nhận thức đƣợc toàn diện về giáo dục phòng, chống tham nhũng thì cần nắm đƣợc quan niệm cơ bản về tham nhũng và phòng, chống tham nhũng Tham nhũng là một hiện tƣợng xã hội gắn liền với sự hình thành giai cấp và sự ra đời, phát triển của Nhà nƣớc. Tham nhũng diễn ra ở tất cả các nƣớc trên thế giới, không phân biệt chế độ chính trị, xảy ra ở mọi lĩnh vực có liên quan đến hoạt động quản lý xã hội. Đồng thời, tham nhũng cũng gây ra những hậu quả vô cùng tai hại về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và là kẻ thù của mọi tầng lớp nhân dân.
Tham nhũng có thể đƣợc coi nhƣ là biểu hiện của sự “tha hóa quyền lực của Nhà nƣớc”, là căn bệnh cố hữu khó tránh khỏi của các chế độ. Montesquiers đã chỉ rõ: “Mọi ngƣời có quyền lực đều có khuynh hƣớng lạm dụng nó, hình thức và nội dung tham nhũng thay đổi theo bối cảnh kinh tế, chính trị xã hội, phụ thuộc vào mối quan hệ giữa sự quan tâm của xã hội đối với vấn đề tham nhũng và nền dân chủ” [14]. Hiện nay, có rất nhiều cách tiếp cận về khái niệm tham nhũng. Có nhiều quan niệm khác nhau về tham nhũng nhƣ: - Theo Tổ chức Minh bạch Thế giới (Transperancy International – TI), tham nhũng là hành vi “của ngƣời lạm dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc cố ý làm trái pháp luật để phục vụ cho lợi ích cá nhân”.
Ngân hàng Thế giới (World Bank – WB) cho rằng tham nhũng là “sự lạm dụng chức vụ công để tƣ lợi” 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Ban Tổng thƣ ký Liên hợp quốc cho rằng: Tham nhũng bao hàm: Một là: Hành vi của những ngƣời có chức, có quyền ăn cắp, tham ô và chiếm đoạt tài sản của Nhà nƣớc. Hai là: Lạm dụng chức quyền để trục lợi bất hợp pháp thông qua việc sử dụng các quy chế chính thức một cách không chính thức. Ba là: Sự mâu thuẫn, không cân đối giữa các lợi ích chính đáng do thực hiện nghĩa vụ xã hội với những món tƣ lợi riêng [34]. Chủ tịch Hồ Chí Minh không sử dụng danh từ “tham nhũng”, nhƣng Ngƣời thƣờng nói nó là tham ô – biểu hiện đặc trƣng nhất của tham nhũng: “Tham ô là gì?” - Đứng về phía cán bộ mà nói, tham ô là: Ăn cắp của công làm của tƣ; Đục khoét của nhân dân; Ăn bớt của bộ đội.
Tiêu ít mà khai nhiều, lợi dụng của chung của Chính phủ để làm quỹ riêng cho địa phƣơng mình, đơn vị mình, cũng là tham ô. - Đứng về phía nhân dân mà nói, tham ô là: Ăn cắp của công, khai gian, lậu thuế. Ngƣời đồng thời khẳng định: “Tham ô là hành động xấu xa nhất, tội lỗi đê tiện nhất trong xã hội. Tham ô là trộm cắp của công, chiếm của công làm của tƣ” [7, tr.
Theo nghĩa rộng, tham nhũng đƣợc hiểu là hành vi của bất kỳ ngƣời nào có chức vụ, quyền hạn hoặc đƣợc giao nhiệm vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc nhiệm vụ đƣợc giao để vụ lợi. Theo Từ điển Tiếng Việt, tham nhũng là lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu dân lấy của [15]. Tài liệu hƣớng dẫn của Liên hợp quốc về cuộc đấu tranh quốc tế chống tham nhũng (năm 1969) định nghĩa tham nhũng trong một phạm vi hẹp, đó là sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng… 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo nghĩa hẹp và là khái niệm đƣợc pháp luật Việt Nam quy định, tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi [17, tr. Ngƣời có chức vụ, quyền hạn chỉ giới hạn ở những ngƣời làm việc trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị thuộc hệ thống chính trị; nói cách khác là ở các cơ quan, tổ chức, đơn vị có sử dụng ngân sách, vốn, tài sản của Nhà nƣớc.
Việc giới hạn nhƣ vậy nhằm tập trung đấu tranh chống những hành vi tham nhũng ở khu vực xảy ra phổ biến nhất, chống có trọng tâm, trọng điểm, thích hợp với việc áp dụng các biện pháp phòng, chống tham nhũng nhƣ: kê khai tài sản, công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị xử lý trách nhiệm của ngƣời đứng đầu. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, tham nhũng có những đặc trƣng cơ bản nhƣ sau: Chủ thể tham nhũng là người có chức vụ, quyền hạn Đặc điểm của tham nhũng là chủ thể thực hiện hành vi phải là ngƣời có chức vụ, quyền hạn. Ngƣời có chức vụ, quyền hạn bao gồm: cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn – kỹ thuật trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân; cán bộ lãnh đạo, quản lý trong doanh nghiệp của Nhà nƣớc; cán bộ lãnh đạo, quản lý ngƣời đại diện phần vốn góp của Nhà nƣớc tại doanh nghiệp; ngƣời đƣợc giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ có quyền hạn trong khu thực hiện nhiệm vụ, công vụ [17]. Nhìn chung, nhóm đối tƣợng này có đặc điểm đặc thù so với các nhóm đối tƣợng khác nhƣ: họ thƣờng là những ngƣời có quá trình công tác và cống hiến nên có nhiều kinh nghiệm; đƣợc đào tạo có hệ thống, là những chuyên gia trên nhiều lĩnh vực khác nhau, là những ngƣời có quan hệ rộng và có uy tín xã hội nhất định và thậm chí có thế mạnh về kinh tế.
Những đặc điểm này 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của chủ thể hành vi tham nhũng chính là yếu tố gây khó khăn cho việc phát hiện, điều tra, xét xử hành vi tham nhũng. Chủ thể tham nhũng lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn” để vụ lợi là đặc trƣng thứ hai của tham nhũng. Khi thực hiện hành vi tham nhũng, kẻ tham nhũng phải sử dụng “chức vụ, quyền hạn của mình” nhƣ một phƣơng tiện để mang lại lợi ích cho mình, cho gia đình mình hoặc cho ngƣời khác. Đây là yếu tố cơ bản để xác định hành vi tham nhũng.
Một ngƣời có chức vụ, quyền hạn nhƣng không lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó thì không thể có hành vi tham nhũng. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi của ngƣời có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó đều đƣợc coi là hành vi tham nhũng. Ở đây có sự giao thoa giữa hành vi này với các hành vi tội phạm khác, do vậy cần lƣu ý khi phân biệt hành vi tham nhũng với các hành vi vi phạm pháp luật khác [13]. Mục đích của hành vi tham nhũng là vụ lợi Hành vi tham nhũng là hành vi cố ý [30].
Mục đích của hành vi tham nhũng là vụ lợi. Nếu chủ thể thực hiện hành vi không cố ý thì hành vi đó không là hành vi tham nhũng. Vụ lợi ở đây đƣợc hiểu là lợi ích vật chất hoặc lợi ích tinh thần mà ngƣời có chức vụ, quyền hạn đã đạt đƣợc hoặc có thể đạt đƣợc thông qua hành vi tham nhũng. Nhƣ vậy, khi xử lý về hành vi tham nhũng, không bắt buộc chủ thể tham nhũng phải đạt đƣợc lợi ích.
Pháp luật Việt Nam hiện nay quy định việc đánh giá tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi tham nhũng chủ yếu dựa trên căn cứ xác định những lợi ích vật chất mà kẻ tham nhũng đạt đƣợc để từ đó quyết định mức độ xử lý. Lợi ích vật chất hiện nay trong cơ chế thị trƣờng thể hiện ở rất nhiều dạng khác nhau, nếu chỉ căn cứ vào những tài sản phát hiện hoặc thu hồi đƣợc để đánh giá lợi ích mà kẻ tham nhũng đạt đƣợc thì sẽ là không đầy đủ. Thêm nữa, các lợi ích vật chất và tinh thần đan xen rất khó phân biệt; ví dụ nhƣ: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc dùng tài sản của Nhà nƣớc để khuếch trƣơng thanh thế, gây dựng uy tín hay các mối quan hệ để thu lợi bất chính. Trong trƣờng hợp này, mục đích của hành vi vừa là lợi ích vật chất, vừa là lợi ích tinh thần… Mặc dù đƣợc diễn đạt khác nhau, song hầu hết các quan điểm trên đều giống nhau ở chỗ cho rằng tham nhũng là hành vi của những ngƣời có chức vụ, quyền hạn hoặc đƣợc giao thực hiện công vụ, nhiệm vụ nhƣng đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc công vụ, nhiệm vụ đó để trục lợi cá nhân.
Vì vậy, có thể đƣa ra quan niệm về tham nhũng là hành vi trái pháp luật của ngƣời có chức vụ, quyền hạn hoặc đƣợc giao thực hiện công vụ, nhiệm vụ nhƣng đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc công vụ, nhiệm vụ đó để vụ lợi cá nhân, làm thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nƣớc, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Nhận diện đƣợc tham nhũng một cách đầy đủ về cả nguồn gốc, nguyên nhân phát sinh cũng nhƣ hình thức biểu hiện là điều kiện quan trọng trong công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng ví nhƣ bắt đúng bệnh mà chọn đúng thuốc. Song bởi đây là căn bệnh nan y, một điểm nguy hại mà đến thời điểm này đƣợc xem nhƣ quốc nạn thì việc khẩn trƣơng tìm phƣơng thuốc hữu hiệu lại cần thiết hơn bao giờ hết. Từ trƣớc đến nay, Đảng ta đã ban hành rất nhiều chỉ thị, nghị quyết để lãnh đạo cuộc đấu tranh chống tham nhũng, Nghị quyết số 14/NQ/TW ngày 15-5-1996 về quan điểm chỉ đạo và một số giải pháp để đấu tranh chống tham nhũng của Bộ Chính trị khóa VII đã chỉ rõ: Đấu tranh chống tham nhũng là một bộ phận cấu thành quan trọng trong toàn bộ sự nghiệp đấu tranh cách mạng của Đảng và nhân dân ta hiện nay [2].