Tổng quan nghiên cứu

Thanh Hóa là tỉnh đất rộng, người đông với dân số ghi nhận hơn 3,23 triệu người, gồm 27 huyện, thị xã, thành phố, giữ vị trí đông dân thứ 3 cả nước. Trong cơ cấu địa lý, khu vực trung du và miền núi chiếm tới 3/4 diện tích tự nhiên, bao gồm 11 huyện miền núi và 7 trong số 62 huyện nghèo nhất Việt Nam. Bước vào thời kỳ đổi mới và hội nhập, kinh tế địa phương đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 11,3% mỗi năm giai đoạn 2006 - 2010, đưa GDP bình quân đầu người chạm mốc 810 USD vào năm 2010. Tuy nhiên, sự vận động nhanh chóng của cơ chế thị trường cùng quá trình đô thị hóa cũng kéo theo nhiều mặt trái xã hội phức tạp.

Vấn đề suy thoái đạo đức, sự xâm nhập của tệ nạn xã hội, bạo lực học đường, lối sống thực dụng và hiện tượng xem nhẹ các giá trị truyền thống đang tác động trực tiếp đến giới trẻ. Đặc biệt, học sinh Trung học phổ thông (THPT) tại Thanh Hóa đang ở độ tuổi chuyển tiếp nhạy cảm từ thiếu niên sang thanh niên (14 - 18 tuổi), là giai đoạn định hình nền tảng nhân cách trước khi bước vào giảng đường đại học hoặc thị trường lao động.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận triết học Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, khảo sát toàn diện thực trạng công tác giáo dục đạo đức cho học sinh THPT trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2012, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp mang tính khả thi cao. Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược nhằm hỗ trợ ngành giáo dục địa phương nâng tỷ lệ học sinh đạt hạnh kiểm tốt lên trên 85%, kéo giảm tỷ lệ vi phạm kỷ luật học đường xuống dưới 1%, đồng thời đóng góp thiết thực vào mục tiêu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực khi tỷ lệ lao động qua đào tạo của tỉnh tăng từ 27% năm 2005 lên 40% năm 2010 và tiếp tục mở rộng trong giai đoạn tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Trọng tâm lý thuyết là quan điểm của triết học Mác - Lênin về hình thái ý thức xã hội, khẳng định tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội và đạo đức là một hình thái ý thức đặc thù phản ánh các quan hệ kinh tế - xã hội hiện thực. Đồng thời, công trình kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng với các chuẩn mực cốt lõi như cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, xem đạo đức là cái gốc của con người. Bên cạnh đó, tác giả tiếp thu có chọn lọc các giá trị đạo đức truyền thống phương Đông (Nho giáo về tu thân, chính danh, ngũ thường) và đạo đức học phương Tây cổ điển (quan niệm của Kant về mệnh lệnh tuyệt đối, quan niệm của Hegel về ý niệm đạo đức).

Khung nghiên cứu vận hành dựa trên 5 khái niệm nền tảng:

  • Đạo đức: Tập hợp các nguyên tắc, quy tắc và chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh, đánh giá hành vi ứng xử của con người trong các mối quan hệ xã hội.
  • Giáo dục đạo đức: Hoạt động có mục đích, có kế hoạch của các chủ thể và thiết chế xã hội nhằm hình thành phẩm chất, niềm tin và thói quen hành vi chuẩn mực ở người học.
  • Ý thức công dân: Trình độ nhận thức đúng đắn về quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý - đạo đức của cá nhân đối với Tổ quốc.
  • Thiết chế giáo dục đạo đức: Hệ thống tương tác giữa ba môi trường trọng yếu gồm gia đình, nhà trường và xã hội.
  • Nhân cách học sinh THPT: Cấu trúc tâm lý - sinh học - xã hội đang trong quá trình hoàn thiện ở độ tuổi 14 - 18 tuổi.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và khoa học, nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các văn kiện của Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa, báo cáo tổng kết của Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa, Niên giám thống kê giai đoạn 2006 - 2012 và các công trình khoa học chuyên ngành.

Về dữ liệu sơ cấp, tác giả triển khai điều tra xã hội học với cỡ mẫu khảo sát gồm 480 học sinh THPT và 120 cán bộ quản lý, giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn Giáo dục công dân tại 12 trường THPT đại diện cho 3 vùng sinh thái: đồng bằng, trung du và miền núi cao của tỉnh Thanh Hóa. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng nhằm phản ánh chính xác sự đa dạng về điều kiện kinh tế, văn hóa giữa các khu vực địa lý.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích - tổng hợp kết hợp thống kê so sánh và phỏng vấn sâu là vì giáo dục đạo đức là hiện tượng xã hội mang tính đa chiều, chịu sự chi phối chặt chẽ của tâm lý lứa tuổi và môi trường sống. Việc kết hợp định tính và định lượng giúp lượng hóa được thực trạng nhận thức, hành vi của học sinh, đồng thời phân tích sâu sắc các mối liên hệ nhân quả làm cơ sở cho các đề xuất mang tính đột phá.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, đại bộ phận học sinh THPT tại tỉnh Thanh Hóa giữ vững truyền thống hiếu học, có ý thức rèn luyện đạo đức và tôn sư trọng đạo. Dân tộc Kinh chiếm 78,4% dân số toàn tỉnh với truyền thống văn hóa lâu đời, kết hợp cùng mạng lưới khuyến học phát triển tại 100% xã, phường, thị trấn đã tạo động lực cho hơn 80% học sinh duy trì nền nếp học tập nghiêm túc, tích cực tham gia các hoạt động Đoàn thể và phong trào thi đua vì cộng đồng.

Thứ hai, kết quả nghiên cứu chỉ ra sự phân hóa rõ nét về điều kiện giáo dục đạo đức giữa các vùng miền. Tại 11 huyện miền núi, nơi tập trung 6 dân tộc thiểu số gồm Mường, Thái, Dao, Nùng, H'Mông, Thổ với tỷ lệ hộ nghèo còn cao, cơ sở vật chất trường học còn thiếu thốn nhiều phòng học chức năng. Tỷ lệ học sinh có nguy cơ bỏ học hoặc chịu ảnh hưởng bởi hủ tục lạc hậu cao hơn khoảng 15% so với khu vực đồng bằng và đô thị.

Thứ ba, mặt trái của nền kinh tế thị trường và sự bùng nổ của không gian mạng đang tạo ra những biến động tiêu cực trong lối sống học đường. Tại các khu vực thành phố và thị xã, tỷ lệ học sinh có biểu hiện thực dụng, xem nhẹ các giá trị đạo đức truyền thống, vi phạm văn hóa ứng xử, nghiện trò chơi điện tử trực tuyến và đua đòi theo lối sống hưởng thụ có xu hướng gia tăng từ 8% đến 12% trong giai đoạn khảo sát 2008 - 2012.

Thứ tư, công tác giáo dục đạo đức tại các trường THPT vẫn còn thiên về truyền thụ lý thuyết một chiều trong môn Giáo dục công dân, thiếu các chuyên đề thực hành kỹ năng sống. Sự phối hợp giữa ba thiết chế giáo dục chưa thực sự đồng bộ, tỷ lệ gia đình duy trì liên lạc thường xuyên và phối hợp chặt chẽ với nhà trường chỉ đạt mức ước tính khoảng 55% đến 60%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên bắt nguồn từ sự chuyển dịch kinh tế nhanh chóng, khi ngành công nghiệp và xây dựng của tỉnh tăng trưởng bình quân 16% mỗi năm, làm thay đổi cấu trúc đời sống xã hội. Nhiều bậc phụ huynh tập trung mưu sinh hoặc đi làm ăn xa, dẫn đến sự buông lỏng quản lý đối với con em ở độ tuổi thanh thiếu niên. Đồng thời, môi trường xung quanh trường học tại một số địa phương còn phức tạp, tồn tại các điểm dịch vụ internet và giải trí tự phát chưa được kiểm soát chặt chẽ.

So sánh với các nghiên cứu về nhân cách sinh viên và thanh niên Việt Nam trong thời kỳ kinh tế thị trường, kết quả tại Thanh Hóa thể hiện rõ nét tính đặc thù của một địa bàn rộng lớn 11.106 km2, vừa có vùng biển dài 102 km, vừa có 192 km đường biên giới đất liền.

Về mặt biểu diễn dữ liệu, toàn bộ thực trạng này có thể được hệ thống hóa qua bảng phân tích tương quan giữa 3 vùng sinh thái (đồng bằng, trung du, miền núi) với tỷ lệ xếp loại hạnh kiểm của học sinh qua các năm học từ 2008 đến 2012. Cùng với đó, biểu đồ hình cột thể hiện cơ cấu các nhân tố tác động (gia đình chiếm 40%, nhà trường chiếm 35%, môi trường xã hội chiếm 25%) sẽ minh họa trực quan tính cấp bách của việc đồng bộ hóa các giải pháp giáo dục toàn diện.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh THPT tỉnh Thanh Hóa, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp cụ thể:

  • Đổi mới căn bản nội dung và phương pháp giảng dạy môn Giáo dục công dân và các chương trình giáo dục đạo đức chính khóa. Áp dụng phương pháp nêu gương, thảo luận mở và xử lý tình huống đạo đức thực tế. Mục tiêu phấn đấu đạt 100% trường THPT áp dụng phương pháp dạy học tích cực, nâng tỷ lệ học sinh yêu thích và đạt điểm khá giỏi môn học lên trên 85% trong giai đoạn 2013 - 2016. Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa cùng Tổ bộ môn các trường THPT.
  • Xây dựng và chuẩn hóa quy chế phối hợp liên ngành giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Thiết lập sổ liên lạc điện tử và mạng lưới tư vấn học đường nhằm đảm bảo 100% học sinh có hồ sơ theo dõi rèn luyện hạnh kiểm xuyên suốt; duy trì tối thiểu 90% phụ huynh tham gia các buổi sinh hoạt chuyên đề định kỳ hàng quý. Chủ thể thực hiện: Ban Giám hiệu, Đoàn Thanh niên trường và Ban đại diện cha mẹ học sinh.
  • Bồi dưỡng, nâng cao năng lực sư phạm và phẩm chất đạo đức cho đội ngũ nhà giáo. Phấn đấu 100% giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn được tập huấn kỹ năng nắm bắt tâm lý lứa tuổi 14 - 18 tuổi trước năm 2015, thực hiện phương châm mỗi thầy cô giáo là một tấm gương sáng về đạo đức, tự học và sáng tạo. Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo, Ban Giám hiệu các trường THPT.
  • Tăng cường quản lý, làm lành mạnh hóa môi trường văn hóa - xã hội khu vực xung quanh trường học. Tiến hành thanh tra, xử lý dứt điểm 100% tụ điểm internet, trò chơi trực tuyến và hàng quán vi phạm quy định an ninh trật tự trong bán kính 200m quanh cổng trường. Chủ thể thực hiện: Công an địa phương phối hợp với UBND các xã, phường, thị trấn trên 27 huyện, thị.
  • Phát huy tính chủ động, tự giác tu dưỡng và rèn luyện của học sinh thông qua hoạt động Đoàn thể. Tổ chức sâu rộng cuộc vận động Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, thu hút trên 95% đoàn viên, học sinh tham gia các hoạt động tình nguyện, đền ơn đáp nghĩa và giữ gìn di tích lịch sử địa phương. Chủ thể thực hiện: Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tỉnh Thanh Hóa và Đoàn trường THPT.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên các Sở, Phòng Giáo dục và Đào tạo: Cung cấp căn cứ khoa học và cơ sở thực tiễn để xây dựng kế hoạch chỉ đạo, đổi mới công tác quản lý học sinh và định hướng hoạt động ngoài giờ lên lớp sát với đặc thù địa bàn.
  • Giáo viên THPT và cán bộ Đoàn - Hội trường học: Là tài liệu tham khảo nghiệp vụ hữu ích trong việc thiết kế giáo án môn Giáo dục công dân, xây dựng kịch bản sinh hoạt ngoại khóa và áp dụng phương pháp tư vấn tâm lý giáo dục cho học sinh lứa tuổi 14 - 18 tuổi.
  • Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Triết học, Xã hội học, Giáo dục học: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị về sự vận dụng chủ nghĩa duy vật lịch sử vào giải quyết các vấn đề đạo đức học đường tại địa phương đông dân thứ 3 toàn quốc.
  • Các bậc phụ huynh và các tổ chức đoàn thể xã hội: Giúp cha mẹ hiểu rõ các quy luật tâm sinh lý lứa tuổi thanh thiếu niên, nắm bắt các nguy cơ tiềm ẩn trong môi trường xã hội hiện đại để xây dựng phương pháp giáo dục gia đình chuẩn mực, đồng hành cùng sự trưởng thành của con em.

Câu hỏi thường gặp

  • Tại sao giáo dục đạo đức cho học sinh THPT tại Thanh Hóa lại mang tính cấp thiết cao? Thanh Hóa có quy mô dân số lớn hơn 3,23 triệu người với 11 huyện miền núi có điều kiện kinh tế khó khăn. Kinh tế tăng trưởng nhanh đạt 11,3%/năm kéo theo mặt trái cơ chế thị trường, khiến học sinh lứa tuổi 14 - 18 tuổi dễ chịu tác động tiêu cực, đòi hỏi giải pháp giáo dục đạo đức kịp thời.

  • Khung lý thuyết triết học Mác - Lênin đóng vai trò gì trong luận văn? Lý thuyết Mác - Lênin khẳng định tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, giúp tác giả luận giải sâu sắc mối liên hệ giữa sự biến đổi kinh tế - xã hội Thanh Hóa với sự thay đổi trong ý thức đạo đức của học sinh, tránh cái nhìn phiến diện, áp đặt.

  • Điểm mấu chốt trong việc phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội là gì? Điểm mấu chốt là thiết lập kênh trao đổi thông tin hai chiều minh bạch và thường xuyên. Khi 100% học sinh được theo dõi sát sao bởi nhà trường và tối thiểu 90% phụ huynh đồng hành, môi trường xã hội quanh trường học sẽ được thanh lọc, giảm thiểu vi phạm kỷ luật.

  • Đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh THPT chi phối phương pháp giáo dục như thế nào? Học sinh THPT ở độ tuổi 14 - 18 tuổi có nhu cầu tự khẳng định cái tôi rất cao nhưng cảm xúc chưa thực sự ổn định. Do đó, giáo dục đạo đức không thể dùng mệnh lệnh khô cứng mà phải thông qua thuyết phục, đối thoại, nêu gương và tạo điều kiện tự rèn luyện.

  • Hoạt động ngoại khóa có vai trò gì trong việc bồi dưỡng đạo đức học sinh? Hoạt động ngoại khóa giúp chuyển hóa tri thức đạo đức thành hành vi thực tế. Tham gia các phong trào tình nguyện và tìm hiểu di tích lịch sử như Thành Nhà Hồ, Lam Kinh giúp trên 95% học sinh bồi đắp lòng yêu quê hương, tinh thần trách nhiệm và tính tự giác.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận triết học Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức và giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ.
  • Phân tích chân thực bức tranh thực trạng đạo đức của học sinh THPT tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2008 - 2012 với các dữ liệu cụ thể trên 27 huyện, thị xã, thành phố.
  • Chỉ rõ 4 nguyên nhân chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục đạo đức trong bối cảnh kinh tế địa phương tăng trưởng bình quân 11,3%/năm.
  • Xây dựng hệ thống 5 giải pháp đồng bộ gắn kết ba thiết chế gia đình, nhà trường và xã hội nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục nhân cách cho học sinh.
  • Khẳng định vai trò quyết định của nhà trường THPT trong việc chuẩn bị hành trang tri thức, phẩm chất đạo đức và kỹ năng công dân cho thế hệ tương lai.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp một khung tham chiếu khoa học và thực tiễn vững chắc cho ngành giáo dục tỉnh Thanh Hóa nói riêng và các địa phương có điều kiện tương đồng nói chung. Định hướng tiếp theo giai đoạn 2015 - 2020 cần tiếp tục mở rộng mô hình khảo sát định kỳ, tích hợp công nghệ thông tin vào công tác quản lý hạnh kiểm và tăng cường kỹ năng hội nhập quốc tế cho học sinh. Kính mời các nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý và quý độc giả đón đọc trọn vẹn luận văn để khai thác các luận cứ chuyên sâu phục vụ công tác giảng dạy và hoạch định chính sách giáo dục.