PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thế giới phát triển, xã hội thay đổi toàn diện về kinh tế, chính trị, văn hóa và lối sống với tốc độ nhanh chóng làm nảy sinh ra những vấn đề mà chúng ta chƣa từng gặp; chƣa trải nghiệm; chƣa phải ứng phó, đƣơng đầu. Đối với học sinh cũng vậy mọi thử thách, khó khăn và xã hội đầy cạm bẫy đang chờ đón các em. Nói cách khác để trang bị cho các em có đƣợc những hành trang để vững bƣớc trong cuộc sống, đi đến thành công và hạnh phúc trong cuộc đời.
Chính vì vậy học sinh cần phải có kỹ năng sống để đáp ứng những thách thức, nắm bắt thời cơ, vƣợt qua những trở ngại trong quá trình toàn cầu hóa mà mục đích là nâng cao chất lƣợng con ngƣời và chất lƣợng cuộc sống. Để đi đến thành công và hạnh phúc các em phải vƣợt qua những thử thách: AIDS, mang thai ngoài ý muốn, nghiện rựu, ma túy, nghiện game, tự kỷ, bạo lực học đƣờng… Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) xác định có nhiều nội dung thống nhất với nội dung giáo dục kỹ năng sống nhƣ: Quyền con ngƣời, hòa bình và an ninh, bình đẳng giới, đa dạng về văn hóa và hiểu biết về giao thoa văn hóa, sức khỏe, HIV/AIDS, các nội dung về môi trƣờng nhƣ tài nguyên thiên nhiên, đa dạng sinh học, sự thay đổi khí hậu, sự phòng chống giảm nhẹ thiên tai và kinh tế thị trƣờng. Trong mục tiêu 6 của kế hoạch hành động Dakar (2000) về giáo dục cho mọi ngƣời, kỹ năng sống đƣợc coi là một khía cạnh của chất lƣợng giáo dục, đánh giá chất lƣợng giáo duc cần xem xét các tiêu chí đánh giá kỹ năng sống của ngƣời học. UNESCO đã nêu: “ đánh giá chất lƣợng giáo dục phải bao hàm đánh giá mức độ đạt đƣợc các kỹ năng sống đối với xã hội và cá nhân”.
Thế hệ trẻ nói chung còn khoảng cách khá xa so với những yêu cầu 1 của xã hội trong thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nƣớc. Mặc dù về học thuật, học sinh, sinh viên chúng ta rất giỏi, đạt đƣợc nhiều thành tích cao trên đấu trƣờng trí tuệ thế giới nhƣng kỹ năng sống thì quá kém. Mặc dù chúng ta đã và đang lồng ghép kỹ năng sống vào các môn học nhƣng đó chỉ là cƣỡi ngựa xem hoa, mang tính hình thức chƣa đáp ứng đƣợc những đòi hỏi trong thời kỳ hội nhập. Với tất cả lý do trên tôi chọn đề tài “ Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tại các trường THPT thuộc quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh” để làm luận văn tốt nghiệp cao học.
Mục tiêu nghiên cứu Đề xuất đƣợc các giải pháp giáo dục kỹ năng cho học sinh THPT. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 3. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở lý luận về giáo dục kỹ năng sống. Nghiên cứu thực trạng giáo dục kỹ năng sống tại các trƣờng THPT quận Bình Thạnh, Tp.
Đề xuất các giải pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THPT thuộc quận Bình Thạnh, Tp. Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu thực trạng GDKNS tại hai trƣờng THPT Phan Đăng Lƣu và THPT Hoàng Hoa Thám thuộc quận Bình Thạnh, Tp. Thực nghiệm tại trƣờng THPT Phan Đăng Lƣu, quận Bình Thạnh, Tp. Giới hạn về nội dung GDKNS: do thời gian có nghiên cứu không nhiều và việc GDKNS đòi hỏi phải có thời gian dài, nên ngƣời nghiên cứu chỉ chọn giải pháp GDKNS cho học sinh THPT thông qua hoạt động ngoài giờ lên lớp để thực nghiệm sƣ phạm nhằm hình thành và củng cố 4 KN sau: KN tự nhận 2 thức, KN kiên định, KN kiềm chế (kiểm soát) cảm xúc và KN ứng phó với căng thẳng.
Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu 4. Đối tƣợng nghiên cứu: Kỹ năng sống. Khách thể nghiên cứu Giáo viên, học sinh và cán bộ quản lý của các trƣờng THPT thuộc quận Bình Thạnh, Tp. Phụ huynh học sinh của các trƣờng THPT thuộc quận Bình Thạnh, Tp.
Giả thuyết khoa học Hiện nay, chất lƣợng GDKNS cho học sinh tại các trƣờng THPT thuộc quận Bình Thạnh, Tp.HCM còn hạn chế. Nếu sử dụng đƣợc các giải pháp giáo dục kỹ năng sống mà ngƣời nghiên cứu đã đề xuất thì chất lƣợng GDKNS cho học sinh tại các trƣờng THPT thuộc quận Bình Thạnh, Tp.HCM sẽ đƣợc cải thiện. Phƣơng pháp nghiên cứu 6. Các phƣơng pháp nghiên cứu lý luận Phƣơng pháp phân tích, tổng hợp lý thuyết: Thông qua đọc tài liệu sách, báo, tạp chí và các tài liệu khác, chúng tôi dùng phƣơng pháp này để phân tích, tổng hợp lý thuyết liên quan đến đề tài để thu thập thông tin cần thiết.
Phƣơng pháp phân loại, hệ thống hoá lý thuyết: Trên cơ sở phân loại, hệ thống hoá lý thuyết cần thiết để làm rõ cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu. Các phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn Phƣơng pháp điều tra, khảo sát thực tế: thu nhập thông tin về thực trạng tổ chức GDKNS cho học sinh và tìm hiểu nguyên nhân, quan điểm của các đối tƣợng đƣợc phỏng vấn. Các đội tƣợng điều tra gồm giáo viên, học sinh, cán bộ quản lý các trƣờng. 3 Phƣơng pháp chuyên gia: Gặp trực tiếp các chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục, các giáo viên có kinh nghiệm, các nhà quản lý xin ý kiến, trao đổi về vấn đề có liên quan đến thực trạng, hệ thống hóa tiêu chí cũng nhƣ giải pháp GDKNS cho học sinh.
Phƣơng pháp quan sát: Là phƣơng pháp thu nhận thông tin về đối tƣợng nghiên cứu bằng tri giác trực tiếp đối tƣợng và các nhân tố khác có liên quan Phƣơng pháp phỏng vấn: Là phƣơng pháp điều tra hỏi và trả lời trực tiếp. Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm: Là phƣơng pháp thu nhận thông tin về sự thay đổi số lƣợng trong nhận thức và hành vi của các đối tƣợng giáo dục do ngƣời nghiên cứu tác động đến chúng bằng một số tác nhân điều khiển và đã đƣợc kiểm tra. Phƣơng pháp thống kê toán học: Để xử lý kết quả nghiên cứu, tăng độ tin cậy của đề tài.PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẦN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 1.
Các nghiên cứu ở Việt Nam Từ xa xƣa ông ba ta đã nói “Học ăn, học nói, học gói, học mở” hoặc “học dăm ba chữ để làm người”, “học để đối nhân xử thế”. Đó là những kinh nghiệm, là mầm móng của kỹ năng sống, cho đến năm 1996 UNICEP tổ chức chƣơng trình: “Giáo dục kỹ năng sống để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thiếu niên trong và ngoài nhà trường” thì thuật ngữ “Kỹ năng sống” mới đƣợc ngƣời Việt Nam biết đến. Quan niệm về KNS đƣợc giới thiệu trong chƣơng trình này chỉ bao gồm những kỹ năng sống cốt lõi nhƣ: kỹ năng tự nhận thức, giao tiếp; kỹ năng xác định giá trị; kỹ năng ra quyết định; kỹ năng kiên định; kỹ năng đặt mục tiêu…do các chuyên gia Úc tập huấn. Tham gia chƣơng trình này đầu tiên gồm có ngành giáo dục và Hội chữ thập đỏ.
Sang giai đoạn hai chƣơng trình có tên: “Giáo dục sống khoẻ mạnh và kỹ năng sống”. Ngoài ngành giáo dục, còn có sự tham gia của 2 tổ chức xã hội chính trị là Trung ƣơng Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh và Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam. Đại diện của các tổ chức này cũng đƣợc tập huấn về kỹ năng sống với quan niệm nhƣ trên. Trên cơ sở đó, quan niệm về kỹ năng sống cơ bản đối với từng nhóm đối tƣợng đƣợc vận dụng đa dạng hơn nhƣ: kỹ năng ra quyết định; kỹ năng biết từ chối; kỹ năng thƣơng thuyết, đàm phán; kỹ năng lắng nghe; kỹ năng trình bày…ở đây kỹ năng giao tiếp đã đƣợc phân nhỏ thành các kỹ năng thành phần.
Khái niệm “Kỹ năng sống” thực sự đƣợc hiểu theo đúng nội hàm của nó sau cuộc hội thảo: “Chất lượng giáo dục và kỹ năng sống” do UNESCO tài trợ đƣợc tổ chức từ ngày 23 đến ngày 25/10/2003 tại Hà Nội. Từ đó ngƣời 5 làm giáo dục Việt Nam hiểu rõ và đầy đủ về kỹ năng sống. Giáo dục kỹ năng sống cơ bản đƣợc lồng ghép với các môn học. Bộ GD&ĐT ban hành Chỉ thị 40/2008/CT-BGD&ĐT ngày 22/7/2008 của Bộ GD&ĐT và kế hoạch số 307/KH-BGD&ĐT ngày 22/7/2008 của BGD&ĐT về việc triển khai phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” trong các trƣờng phổ thông giai đoạn 2008-2013 đƣợc coi nhƣ là một động thái mạnh mẽ cho việc đƣa kỹ năng sống vào nhà trƣờng.
Thông qua đổi mới mục tiêu, nội dung, phƣơng pháp giáo dục, các dự án phát triển giáo dục trung học đều nhấn mạnh việc hình thành các năng lực cơ bản nhƣ: năng lực thích nghi, năng lực hành động, năng lực ứng xử, chuyển từ quan điểm “ lấy thầy và kiến thức làm trung tâm” sang quan điểm “ lấy trò và năng lực cần đào tạo làm trung tâm”. Bên cạnh đó, hiện tại cũng có nhiều Trung tâm đào tạo thực hiện những lớp kỹ năng sống cho giới trẻ nhƣ (TGM Corporation, Tâm Việt, Breakthrough Power, Trung tâm Kỹ năng sống - Trực thuộc TW Hội KH Tâm lý - Giáo dục VN. Những khóa học này cũng đƣợc sự quan tâm của phụ huynh vì tác dụng ngắn hạn cũng nhƣ dài hạn của các chƣơng trình này. Ngoài ra cộng đồng mạng còn có một sân chơi rèn luyện kỹ Năng Sống Online tại địa chỉ CLB Kỹ Năng Sống.
Tại đây bạn có thể tham gia thảo luận với các thành viên trên diễn đàn về kỹ năng sống, tham gia các chƣơng trình rèn luyện kỹ năng online và offline. Trong một cuộc hội thảo ngày 28- 7, tại Hà Nội, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức hội thảo “Giải pháp phòng ngừa từ xa và ngăn chặn tình trạng học sinh đánh nhau”. Phó Thủ tƣớng nêu một số gợi ý để ngành giáo dục và đào tạo phối hợp cùng các bộ, ngành, hội, đoàn thể liên quan nghiên cứu tìm các giải pháp phòng ngừa, ngăn chặn hiện tƣợng học sinh đánh nhau. Đó là 6 tăng cƣờng giáo dục đạo đức đồng thời khuyến khích tổ chức các hoạt động vui chơi lành mạnh, tích cực cho học sinh.
Cuộc vận động Xây dựng trƣờng học thân thiện, học sinh tích cực cần đi sâu vào việc giáo dục các kỹ năng sống cho học sinh. Mỗi trƣờng học cần phải có ít nhất từ 2 đến 3 giáo viên nòng cốt về giáo dục kỹ năng sống đồng thời có thể thí điểm thêm một biên chế giáo viên tƣ vấn trong nhà trƣờng nhƣ trong trƣờng học của các nƣớc tiên tiến.