Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu về văn hóa và biến đổi văn hóa Có thể nhận diện bất cứ một hiện tượng văn hóa nào trong diễn trình hình thành, tiếp xúc, tác động và lan tỏa trong đời sống con người, một mặt thể hiện phẩm tính, giá trị tự thân - cái làm nên đặc trưng, bản sắc tức “giá trị văn hóa” của hiện tượng văn hóa ấy, mặt khác, do sự tiếp xúc, va đập với các hiện tượng văn hóa khác - hiện tượng văn hóa ấy cũng đang có sự biến đổi. Vì văn hóa được hiểu như một hệ giá trị vật chất và tinh thần được truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác với tư cách thành viên xã hội nhờ vào hai đặc điểm: văn hóa là sự học hỏi và văn hóa là sự chia sẻ, nên qua đó, văn hóa có những quá trình biến đổi.
Không có một nền văn hóa nào tồn tại trong trạng thái bất biến hoàn toàn mà nó luôn trải qua những biến đổi, nhất là trong thời kỳ hòa nhập vào hệ thống xã hội hiện đại, khi mà các dân tộc không còn sống riêng biệt và khi mà quan hệ sản xuất hàng hóa, lối sống đô thị không ngừng tác động mạnh vào các đặc điểm truyền thống tộc người. Vì vậy, quan tâm và nghiên cứu về biến đổi văn hóa là một phương thức để xác định rõ nội hàm, các yếu tố tác động, biểu hiện, dự báo xu hướng biến đổi… là vấn đề đang được quan tâm, triển khai thực hiện như một xu hướng nổi trội với nhiều góc độ như xã hội học, văn hóa dân gian, nhân học văn hóa, văn hóa học… 1. Nghiên cứu về văn hóa Giáo trình: “Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng”của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh [66] đã cắt nghĩa về cơ cấu của nền văn hóa gồm: văn hóa vật thể và phi vật thể, văn hóa cá nhân, văn hóa cộng đồng, văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần. Văn hóa được hiểu là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm tổng thể những yếu tố hoạt động văn hóa vật chất và 11 tinh thần, những tác động qua lại lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những mối quan hệ có văn hóa trong cộng đồng, trực tiếp hình thành nhân cách và lối sống của con người.
Nhiều công trình đã tập trung giới thiệu, phân tích những vấn đề lý luận trong nghiên cứu văn hóa, vai trò của văn hóa với phát triển, trong đó đáng chú ý là như: Văn hóa bản địa Việt Nam- khuynh hướng phát triển hiện đại của Nguyễn Thanh Tuấn[140]; Nền văn hóa mới của Việt Nam của Phan Ngọc [94]; Văn hóa Việt Nam trên con đường giải phóng, đổi mới, hội nhập và phát triển của Đỗ Huy [68]. Hầu hết các nhà nghiên cứu khẳng định, bản sắc văn hóa thường là bất biến trong quá trình phát triển của lịch sử. Nhưng cái bất biến ấy lại có thể có những thay đổi trong các môi trường sống, tiếp xúc văn hóa hay do tác động của các yếu tố bên ngoài. Do vậy, bảo vệ văn hóa nhằm mục đích phát triển đất nước luôn đặt ra những nhiệm vụ cấp bách của nhà nước.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Dân trong cuốn Con người và văn hóa Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập [32] đã nghiên cứu về sự tiếp biến, hội nhập của các giá trị văn hóa trong xu thế phát triển của thế giới với nhận thức và triết luận về vai trò của những yếu tố phi kinh tế đối với sự phát triển bền vững của Việt Nam. Theo Nguyễn Văn Dân, đổi mới đời sống văn hóa của người Việt Nam trong thời kỳ hội nhập chính là đổi mới trong quan niệm về văn hóa, đổi mới trong tự do sáng tác, đổi mới trong quan niệm sống và lối sống; tiếp thu các giá trị văn hóa thế giới, phục hồi và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Tiếp cận biến đổi văn hóa từ góc nhìn về sự ảnh hưởng của công cuộc đổi mới đất nước, công trình Con người và văn hóa Việt Nam trong thời kì đổi mới và hội nhập của Nguyễn Văn Dân [32] đã chỉ ra rằng: sau hai mươi năm đổi mới và hội nhập, văn hóa Việt Nam đã có những biến đổi sâu sắc theo hướng nâng cao, trở nên phong phú, cởi mở hơn. Trong đời sống văn hóa, tác giả đã phân tích sự đổi mới trên một số mặt quan trọng như: đổi mới văn hóa 12 về khía cạnh chính trị, pháp lý; tiếp thu các giá trị văn hóa thế giới; đổi mới trong quan niệm sống, lối sống; phục hồi, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống; đổi mới trong tự do sáng tác.
Từ đó tác giả bàn về vấn đề nảy sinh trong phát triển văn hóa trong tình hình mới. Nghiên cứu về quá trình giao thoa, hội nhập của văn hóa trong xu thế phát triển của thế giới đã được nhiều công trình đề cập đến như: Phương pháp luận về vai trò của văn hóa trong phát triển của Vũ Khiêu, Phạm Xuân Nam, Hoàng Trinh [73], Con người và văn hóa - Từ lí luận đến thực tiễn phát triển của Trịnh Thị Kim Ngọc [92]; Văn hóa và phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa của Nguyễn Chí Bền [21]… Các công trình nêu trên đi sâu phân tích sự hình thành, phát triển văn hóa và lối sống trong xã hội đô thị hiện đại, tác động của đô thị hóa cùng các ảnh hưởng kinh tế, chính trị, giáo dục, đào tạo đối với quá trình hình thành và biến đổi văn hóa và lối sống của đô thị Việt Nam, những biến đổi môi trường sống của các cộng đồng dân cư, dẫn đến những thay đổi văn hóa và lối sống của họ. Có nhiều công trình mang tính lí luận góp phần quan trọng cho việc nhìn nhận, đánh giá vai trò của văn hóa các dân tộc thiểu số đối với sự phát triển của quốc gia, dân tộc. Học giả Phan Đăng Nhật hoàn thành công trình Văn hoá các dân tộc thiểu số - những giá trị đặc sắc [98] đã giới thiệu diện mạo văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam, sự chuyển biến từ văn học truyền miệng đến văn học thành văn; một số thành tố văn hoá dân gian qua lễ hội; luật tục, ứng xử văn hoá, đời sống sinh hoạt.
Nhà nghiên cứu Hoàng Nam xuất bản cuốn sách: Tổng quan văn hóa truyền thống các dân tộc Việt Nam [87] đã đề cập đến dân số, lịch sử cư trú, kinh tế truyền thống, văn hóa truyền thống của 53 dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Công trình Phát triển bền vững văn hóa tộc người trong quá trình hội nhập ở vùng Đông Bắc của Vương Xuân Tình, Trần Hồng Hạnh [133] đã bước đầu đề cập đến một số vấn đề lí luận liên quan đến phát triển bền vững, thực trạng, đặc điểm, định hướng chiến lược phát triển bền vững vùng dân tộc thiểu số và miền núi Việt Nam. 13 Một công trình lớn khác về văn hóa tộc người là Văn hóa, Văn hóa tộc người và Văn hóa Việt Nam của Ngô Đức Thịnh [128] có giá trị tham khảo sâu sắc trong nghiên cứu, giảng dạy về văn hóa tộc người. Ngoài việc luận bàn về các dạng thức văn hóa, phương pháp luận nghiên cứu văn hóa trong phát triển hay luận điểm về đa dạng văn hóa và sự phát triển xã hội Việt Nam, Ngô Đức Thịnh đã phác họa bức tranh chung về diện mạo và nguồn gốc các tộc người, về một số tộc người và nhóm tộc người cụ thể đồng thời giới thiệu một số giá trị văn hóa cụ thể về trang phục, ăn uống, văn hóa dân gian….
Nghiên cứu về biến đổi văn hóa Từ góc độ nghiên cứu xã hội học, nhân học văn hóa, văn hóa học, dân tộc học một số tác giả đã phân tích những mặt đạt được và chưa đạt được của văn hóa Việt Nam trong trong bối cảnh đất nước những năm đầu thế kỷ XXI. Nhà nghiên cứu Lê Hồng Lý và cộng sự trong công trình Tổng quan về xu hướng biến đổi văn hóa Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI (2001-2010) và dự báo thập niên tiếp theo (2011-2020) [83] đã đề cập đến những vấn đề cơ bản của văn hóa Việt Nam, điểm qua bối cảnh chung tình hình thế giới hiện nay với sự phát triển kinh tế, chính trị, xã hội, đặc biệt là sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, điều này đã tác động mạnh mẽ đến các xu hướng biến đổi văn hóa trên thế giới. Từ đó dự đoán xu thế phát triển, biến đổi văn hóa Việt Nam ở thập niên tiếp theo. Các nghiên cứu của Mai Văn Hai, Phạm Việt Dũng trong Xu hướng biến đổi trong văn hóa và lối sống ở Việt Nam [62] chỉ ra sự biến đổi trên phương diện văn hóa, lối sống với mọi biểu hiện đa dạng, sinh động, đồng thời làm rõ những nguyên nhân, yếu tố ảnh hưởng đến biến đổi đó.
Những biểu hiện dễ thấy nhất trong văn hóa, lối sống ở Việt Nam thể hiện trên 5 lĩnh vực: sự biến đổi của mỗi cá nhân gắn liền với sự biến đổi của gia đình; sự biến đổi về cơ cấu lứa tuổi trong chu trình đời người; sự thay đổi trong quan hệ hàng xóm, láng giềng; sự biến đổi trong văn hóa tiêu dùng; xu hướng thay đổi giá trị, triết lý sống của cá nhân và các nhóm xã hội. Nguyên nhân của 14 những biến đổi đó gồm: tác động của kinh tế thị trường, văn minh công nghiệp, sự thay đổi của môi trường nhất thể hóa cá nhân, chuyển đổi từ cơ cấu xã hội truyền thống sang cơ cấu xã hội hiện đại đa dạng hơn. Với công trình Những xu hướng biến đổi văn hóa ở nông thôn và đô thị Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI (2001-2010), Nguyễn Thị Phương Châm, Trương Thị Minh Hằng [26] lại quan tâm đến xu hướng biến đổi mạnh mẽ của nông thôn dưới tác động tổng hợp của nhiều nhân tố khác nhau, đã nghiên cứu xu hướng biến đổi trong đời sống văn hóa ở nông thôn và đô thị Việt Nam. Các tác giả đã phân tích được rõ nét bối cảnh văn hóa nông thôn, bối cảnh kinh tế, xã hội đô thị Việt Nam, từ đó chỉ ra những biểu hiện, xu hướng biến đổi.
Cụ thể, nó được thể hiện qua lối sống, tôn giáo tín ngưỡng, văn hóa nghệ thuật.