Chương 1, Đặc trưng ngoại giao văn hóa Mỹ ở Chương 2 cũng là chương chính của luận văn, và Chương 3 đi vào cụ thể những hoạt động ngoại giao văn hóa của Mỹ đối với Việt Nam. Trong phần Đặc trưng ngoại giao văn hóa Mỹ, người Việt sẽ phân tích đặc trưng ngoại giao văn hóa Mỹ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo trình tự lịch sử thời gian với đặc điểm đặc trưng nhất: đặc tính phòng thủ trong giai đoạn Chiến tranh thế giới thứ nhất và thứ hai, đặc tính tấn công trong ngoại giao văn hóa trong giai đoạn Chiến tranh lạnh, giai đoạn giảm đầu tư cho ngoại giao văn hóa giai đoạn hậu Chiến tranh lạnh và sự khôi phục đầu tư cho ngoại giao văn hóa sau sự kiện 11/9/2001. Những nội dung trên sẽ được cụ thể trong phần hai của luận văn dưới đây. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÊ NGOẠI GIAO VĂN HOÁ MỸ Ngoại giao văn hóa cũng như ngoại giao quân sự, ngoại giao kinh tế… là một phần quan trọng trong đường lối ngoại giao của một quốc gia.
Ngoại giao văn hóa sử dụng văn hóa (giáo dục đào tạo, nghệ thuật,…) làm công cụ kết nối quan hệ ngoại giao của một quốc gia với một quốc gia khác. Do đó ngoại giao văn hóa thường được thể hiện trên phương diện hợp tác hòa bình và là một giải pháp hữu hiệu khi ngoại giao kinh tế, ngoại giao quân sự, … không đạt được kết quả. Một trong những đặc điểm quan trọng của ngoại giao văn hóa là phương thức thực hiện đa dạng, không chỉ bằng con đường chính thức của nhà nước mà bằng cả con đường “không chính thức”, bao gồm các hình thức giao lưu, trao đổi phong phú giữa các cá nhân, tổ chức của các quốc gia. Chính vì vậy mà ngoại giao văn hóa được áp dụng dễ dàng, linh hoạt và kết quả đạt được cũng nhanh chóng mà không kém phần hiệu quả so với các hình thức ngoại giao kinh tế, chính trị hay quân sự.
Trong bối cảnh hiện nay của quan hệ quốc tế, xu thế “đối thoại hợp tác, cùng tồn tại hòa bình giữa các quốc gia” đang là xu thế chủ đạo, chính vì vậy ngoại giao văn hóa ngày càng phát huy được hiệu quả của nó như một công cụ hữu hiệu để tăng cường quan hệ hợp tác giữa các quốc gia. Quá trình toàn cầu hóa cũng tạo điều kiện cho sự giao lưu và thông tin liên lạc ngày càng thuận tiện hơn. Đó cũng là một lí do thúc đẩy ngoại giao văn hóa đạt được nhiều thành tựu và nhận được sự quan tâm thích đáng hơn. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy nhiên, mặc dù ngoại giao văn hóa được đánh giá là một phương thức ngoại giao hòa bình nhưng không có nghĩa là nó không được sử dụng cho những mục tiêu chính trị “phi hòa bình” một khi các đế quốc lợi dụng công cụ này để tiến hành những âm mưu bá chủ của mình.
Rất nhiều hoạt động ngoại giao văn hóa đã được sử dụng như một phần của chiến lược “diễn biến hòa bình”, đặc biệt trong các cuộc cách mạng màu sắc của Mỹ nhằm lật đổ những quốc gia chống đối. Với các “đế quốc văn hóa”, ngoại giao văn hóa còn là công cụ để truyền bá các “giá trị văn hóa” được coi là ưu việt của các quốc gia này. Chính bởi nắm giữ những giá trị tinh thần cốt lõi của một quốc gia, văn hóa có thể trở thành một phương tiện vô cùng hiệu quả để giới thiệu hình ảnh một quốc gia với thế giới, hoặc làm cho thế giới hiểu biết thêm về quốc gia đó nhưng đồng thời nó cũng có thể được sử dụng là công cụ, một thứ “quyền lực mềm” của các đế quốc nhằm thao túng các quốc gia nhỏ, yếu hoặc đối đầu với mình. Tìm hiểu về đặc trưng ngoại giao văn hóa Mỹ, một đế quốc văn hóa, trước hết chúng ta đi vào những vấn đề lí luận liên quan đến phạm vị nghiên cứu của luận văn.1 Ngoại giao và văn hóa Chúng ta đều biết, ngoại giao văn hóa sử dụng công cụ chính là văn hóa để thực hiện công tác ngoại giao.
Vậy ngoại giao là gì? Văn hóa có thể được hiểu như thế nào? Văn hóa bao gồm những thành tố nào tạo thành? 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo từ điển tiếng Việt do Nguyễn Văn Đàm biên soạn, do Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin xuất bản năm 2000, “ngoại giao có nghĩa là công việc giao thiệp giữa các quốc gia nước ngoài và giải quyết các vấn đề quốc tế”. Theo Từ điển tiếng Việt do Viện ngôn ngữ phát hành thì “ngoại giao là sự giao thiệp với nước ngoài để bảo vệ quyền lợi của quốc gia mình và để góp phần giải quyết các vấn đề quốc tế chung”. Đó là định nghĩa khi hiểu “ngoại giao” ở dạng một danh từ. Động từ “ngoại giao” được đinh nghĩa là “giao thiệp với bên ngoài, người ngoài”.
Như vậy, ngoại giao có thể được hiểu ở nghĩa hẹp là quan hệ giao tiếp, trao đổi giữa một quốc gia với quốc gia khác hay quan hệ giao tiếp, trao đổi giữa nhân dân một quốc gia với nhân dân của quốc gia khác. Ở nghĩa rộng và khái quát thì ngoại giao là sự giao tiếp của một chủ thể với chủ thể khác. Quan hệ ngoại giao của một quốc gia có thể được thể hiện ở nhiều mặt, nhiều khía cạnh như ngoại giao quân sự, ngoại giao kinh tế, ngoại giao văn hóa,…trong đó ngoại giao văn hóa là một bộ phận quan trọng, lấy văn hóa là công cụ chính để thực hiện ý đồ ngoại giao. Văn hóa là một khái niệm trừu tượng mà khó có một định nghĩa nào có thể khái quát được toàn diện ý nghĩa của từ này.
Trong tiếng Việt “văn hóa” là một từ Hán Việt được hiểu theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Theo nghĩa rộng, “văn hóa là tổng hòa của kho báu vật chất và tinh thần mà xã hội loài người sáng tạo ra trong suốt quá trình thực 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiễn lịch sử”1 Còn theo nghĩa hẹp, “văn hóa biểu thị hình thái ý thức xã hội và toàn bộ các chế độ và thiết chế tương ứng với nó” 2. Nhà văn, nhà nghiên cứu Edouard Herriot cũng từng nói “Văn hóa là cái còn lại khi người ta quên đi mọi thứ” (“Culture is what remains, when one has forgotten everything)… Như vậy theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp văn hóa là một khái niệm hết sức rộng lớn. Có thể thấy văn hóa có thể bao gồm nhiều thành tố trong đó có các giá trị tinh thần như lối sống, giáo dục, các phong tục tập quán, các hình thức biểu diễn nghệ thuật,… Đó cũng là những khía cạnh chủ yếu của văn hóa được khai thác để sử dụng trong quá trình hoạt động của ngoại giao văn hóa.2 Đế quốc văn hóa Sở dĩ khái niệm này được đề cập đến trong luận văn là bởi Mỹ là một đế quốc văn hóa và chính sách ngoại giao văn hóa của Mỹ thể hiện rõ đặc tính của một đế quốc văn hóa trong quan hệ với các quốc gia khác.
John Tomlinson, tác giả của cuốn sách “Giới thiệu về đế quốc văn hóa” đã định nghĩa khái niệm này như sau: “đế quốc văn hóa là sự sử dụng quyền lực chính trị và kinh tế để đề cao và phổ biến các giá trị và tập quán của văn hóa ngoại nhằm thay thế văn hóa bản địa” 3. Herbert Schiller, một trong những nhà văn nổi tiếng nhất về đế quốc truyền thông thì đưa ra định nghĩa chủ nghĩa đế quốc văn hóa là “tổng 1 Lương Văn Kế (chủ trì), Trần Đương (2004): “Phác thảo chân dung đời sống văn hóa Đức đương đại”, tr 55, NXB Đại học Quốc gia. 3 John Tomlinson (1991), Cultural Imperialism: A Critical Introduction, ACLS History E-Book Project, tr.1 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hợp quá trình một xã hội được đưa vào hệ thống thế giới hiện đại và các cách thức mà giai cấp thống trị của nó bị hấp dẫn, đặt áp lực, bị ép buộc, và đôi khi bị mua chuộc vào việc tạo lập những thể chế xã hội để làm cho nó phù hợp với, hoặc thậm chí phát triển những giá trị và cấu trúc của thế lực thống trị hệ thống thế giới hiện đại”4 Đế quốc văn hóa là sự thực hiện phát triển văn hóa và ngôn ngữ của một quốc gia (thường là một quốc gia có quyền lực lớn) ở một quốc gia khác (thường là quốc gia nhỏ). Trên thực tế lịch sử các đế quốc đã được hình thành thông qua việc xâm chiếm các quốc gia khác hoặc thực hiện các chính sách cưỡng bách với các quốc gia nhỏ, yếu hơn mình và áp đặt văn hóa và các giá trị của mình đối với các quốc gia chịu sự thống trị.
Điển hình là sự diệt vong của văn hóa và ngôn ngữ Etruscan do đế quốc La Mã gây nên. Ngày nay chúng ta thấy sự phổ biến của văn hóa đại chúng Mỹ (pop culture), đặc biệt là lối sống Mỹ, phim ảnh, ca nhạc và các giá trị Mỹ ở mọi ngõ ngách trên thế giới. Mỹ đã thực sự trở thành một đế quốc văn hóa do sự thẩm thấu và áp đặt các giá trị văn hóa Mỹ của quốc gia này thông qua truyền thông, các chính sách ngoại giao đơn phương gây nhiều dư luận chỉ trích và bất bình.3 Khái niệm ngoại giao văn hóa 4 http://iml.edu/projects/Spring01/Poux/Cultural%20Imperialism.html 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khái niệm “ngoại giao văn hóa” theo Milton Cummingtons 5 được hiểu là “sự trao đổi quan điểm, thông tin, nghệ thuật và những khía cạnh khác của văn hóa giữa các quốc gia và nhân dân của những quốc gia đó nhằm thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau”. Nhưng ngoại giao văn hóa cũng có thể là “đường một chiều” hơn là “sự trao đổi hai chiều” khi một quốc gia tập trung nỗ lực của mình để phát triển ngôn ngữ quốc gia, giải thích những chính sách, quan điểm của mình hoặc “kể những câu chuyện của mình” cho toàn thế giới.
Tuy nhiên, theo Frank Ninknovich6: “ngoại giao văn hóa là sự thúc đẩy quan hệ hoặc giao tiếp giữa nhân dân các nước chứ không phải giữa các chính phủ…”.