Khóa Luận Tốt Nghiệp Ngành Công Tác Xã Hội: Nghiên Cứu và Ứng Dụng

Khóa luận tốt nghiệp ngành công tác xã hội cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên, giúp phát triển sự nghiệp trong lĩnh vực xã hội.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Nga
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Thị Lan Anh
• Trường học: Đại học Lao động Xã hội
• Chuyên ngành: Công tác xã hội
• Đề tài: Vai Trò Của Nhân Viên Xã Hội Trong Hoạt Động Hỗ Trợ Trẻ Tự Kỷ Tại Trung Tâm Sao Mai, Quận Thanh Xuân, Hà Nội
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• A. PHẦN MỞ ĐẦU
• A.1. Lý do chọn đề tài
• A.2. Tổng quan nghiên cứu
• A.3. Mục tiêu nghiên cứu
• A.4. Nhiệm vụ nghiên cứu
• A.5. Khách thể nghiên cứu
• A.6. Đối tượng nghiên cứu
• A.7. Phạm vi nghiên cứu
• A.7.1. Nội dung
• A.7.2. Địa bàn nghiên cứu
• A.7.3. Thời gian
• A.8. Phương pháp nghiên cứu
• A.8.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp
• A.8.2. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
• A.8.3. Phương pháp phỏng vấn sâu
• A.8.4. Phương pháp thống kê, xử lí số liệu
• A.8.5. Phương pháp quan sát
• B. PHẦN NỘI DUNG
• 1. CHƯƠNG 1: Cơ sở lý luận
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.1.1. Khái niệm công tác xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: Thực trạng vai trò của NVXH trong hoạt động hỗ trợ trẻ tự kỷ tại trung tâm Sao Mai
• 3. CHƯƠNG 3: Những giải pháp nâng cao vai trò của nhân viên xã hội trong hoạt động hỗ trợ trẻ tự kỷ tại trung tâm Sao Mai
• PHẦN KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT/ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng quan về Khóa Luận Tốt Nghiệp Ngành Công Tác Xã Hội

Khóa luận tốt nghiệp ngành công tác xã hội là một phần quan trọng trong quá trình học tập của sinh viên. Nó không chỉ giúp sinh viên củng cố kiến thức mà còn phát triển kỹ năng nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn. Đề tài nghiên cứu thường xoay quanh các vấn đề xã hội, từ đó đưa ra giải pháp và ứng dụng cụ thể nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng.

1.1. Khái niệm và vai trò của công tác xã hội

Công tác xã hội (CTXH) là một nghề nghiệp chuyên nghiệp nhằm hỗ trợ các cá nhân và cộng đồng trong việc giải quyết các vấn đề xã hội. Vai trò của CTXH rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống và đảm bảo quyền lợi cho các nhóm yếu thế.

1.2. Tầm quan trọng của khóa luận tốt nghiệp

Khóa luận tốt nghiệp không chỉ là một yêu cầu học thuật mà còn là cơ hội để sinh viên thể hiện khả năng nghiên cứu, phân tích và đề xuất giải pháp cho các vấn đề xã hội thực tiễn.

II. Những thách thức trong nghiên cứu công tác xã hội hiện nay

Nghiên cứu công tác xã hội đối mặt với nhiều thách thức, từ việc thiếu tài liệu đến sự phức tạp trong việc thu thập dữ liệu. Những thách thức này ảnh hưởng đến chất lượng và độ tin cậy của các nghiên cứu.

2.1. Thiếu tài liệu và nguồn thông tin

Nhiều nghiên cứu công tác xã hội gặp khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu đáng tin cậy. Điều này làm giảm khả năng tổng hợp và phân tích thông tin một cách chính xác.

2.2. Khó khăn trong việc thu thập dữ liệu

Việc thu thập dữ liệu từ các đối tượng nghiên cứu có thể gặp khó khăn do tâm lý e ngại hoặc thiếu hợp tác từ phía người tham gia.

III. Phương pháp nghiên cứu hiệu quả trong công tác xã hội

Để thực hiện một khóa luận tốt nghiệp thành công, việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp là rất quan trọng. Các phương pháp này giúp sinh viên thu thập và phân tích dữ liệu một cách hiệu quả.

3.1. Phương pháp nghiên cứu định tính

Phương pháp nghiên cứu định tính giúp sinh viên hiểu sâu về các vấn đề xã hội thông qua phỏng vấn và quan sát. Đây là cách tiếp cận hiệu quả để thu thập thông tin chi tiết từ các đối tượng nghiên cứu.

3.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng

Phương pháp nghiên cứu định lượng sử dụng các bảng hỏi và khảo sát để thu thập dữ liệu số lượng. Phương pháp này giúp đánh giá các xu hướng và mối quan hệ giữa các biến số.

IV. Ứng dụng thực tiễn của công tác xã hội trong cộng đồng

Công tác xã hội có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc hỗ trợ các nhóm yếu thế trong xã hội. Những ứng dụng này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn nâng cao nhận thức cộng đồng về các vấn đề xã hội.

4.1. Hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn

Công tác xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, giúp các em tiếp cận giáo dục và các dịch vụ xã hội cần thiết.

4.2. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Công tác xã hội khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động xã hội, từ đó tạo ra một môi trường hỗ trợ và phát triển bền vững.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của công tác xã hội

Công tác xã hội đang ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh xã hội hiện đại. Những nghiên cứu và ứng dụng trong lĩnh vực này sẽ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng.

5.1. Tương lai của công tác xã hội tại Việt Nam

Công tác xã hội tại Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, với nhiều cơ hội và thách thức. Việc nâng cao nhận thức và đầu tư cho lĩnh vực này là cần thiết để đáp ứng nhu cầu xã hội.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp hỗ trợ hiệu quả hơn cho các nhóm yếu thế, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho họ.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Chăm sóc và bảo vệ trẻ em là mục tiêu chiến lược mang tính toàn cầu và quốc gia, được khẳng định qua Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em (1989), Tuyên bố Thế giới về sự sống còn, bảo vệ và phát triển của trẻ em (1990) và Quyết định của Hội đồng Bộ trưởng Việt Nam về Chương trình hành động vì trẻ em giai đoạn 1991–2000. Trong bối cảnh phát triển xã hội, nhóm trẻ khuyết tật phát triển, đặc biệt là trẻ mắc chứng tự kỷ, đối diện với nhiều rào cản về giao tiếp, tương tác xã hội và hòa nhập cộng đồng. Theo các thống kê y tế và giáo dục được tác giả viện dẫn, xu thế trẻ được chẩn đoán mắc chứng tự kỷ tại Việt Nam gia tăng nhanh chóng (giai đoạn 2004–2007 tăng từ 122% đến 268% so với năm 2000; số trẻ đến khám tăng 50 lần và số trẻ điều trị tăng 33 lần), trong khi phần lớn bác sĩ nhi khoa và giáo viên chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng chẩn đoán sớm, dẫn đến gần 44% trẻ tại Bệnh viện Nhi Trung ương chỉ được phát hiện khi đã trên 36 tháng tuổi.

Nghề Công tác xã hội (CTXH) đóng vai trò then chốt trong việc kết nối chính sách, cung cấp dịch vụ can thiệp, tư vấn tâm lý, giáo dục kỹ năng và vận động nguồn lực trợ giúp trẻ tự kỷ và gia đình. Trung tâm Sao Mai (thành lập ngày 11/12/1995, trực thuộc Hội Cứu trợ Trẻ em Tàn tật Việt Nam) là một trong những đơn vị tiên phong tại Hà Nội thực hiện phát hiện sớm và can thiệp sớm cho trẻ khuyết tật trí tuệ và tự kỷ. Nhằm làm rõ thực trạng hoạt động chuyên môn và vị thế nghề nghiệp của người làm công tác xã hội tại cơ sở can thiệp chuyên biệt, đề tài "Vai trò của Nhân viên xã hội trong hoạt động hỗ trợ trẻ tự kỷ tại trung tâm Sao Mai, Quận Thanh Xuân, Hà Nội" được tác giả Nguyễn Thị Tuyết Nga thực hiện.

Mục tiêu nghiên cứu: Đánh giá thực trạng vai trò của nhân viên xã hội (NVXH) trong hỗ trợ trẻ tự kỷ tại Trung tâm Sao Mai, phân tích các yếu tố tác động, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả vai trò của NVXH trong các hoạt động can thiệp, hỗ trợ trẻ tự kỷ và gia đình.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Thứ nhất: Nghiên cứu, hệ thống hóa cơ sở lý luận về CTXH, vai trò của NVXH, đặc điểm tâm sinh lý và nhu cầu của trẻ tự kỷ cùng các phương pháp can thiệp.
2. Thứ hai: Đánh giá thực trạng nhận thức của NVXH về trẻ tự kỷ và vai trò nghề nghiệp; thực trạng thực hiện các vai trò (giáo dục, tư vấn, kết nối); phân tích các yếu tố chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến hoạt động trợ giúp.
3. Thứ ba: Đề xuất các giải pháp chuyên môn và kiến nghị chính sách nhằm nâng cao vai trò của NVXH tại cơ sở.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Vai trò của nhân viên xã hội trong các hoạt động hỗ trợ trẻ em tự kỷ tại Trung tâm Sao Mai.
• Khách thể nghiên cứu: Giáo viên, nhân viên trực tiếp làm công tác can thiệp, giảng dạy tại Trung tâm và cha mẹ có con tự kỷ đang theo học tại đây.
• Phạm vi không gian: Trung tâm Sao Mai, số 6, ngõ 9, phố Hoàng Đạo Thúy, quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội.
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu hoạt động giai đoạn 2013–2017; tiến hành khảo sát thực địa trong năm 2017.
• Phạm vi nội dung: Tập trung khảo sát 3 vai trò trọng tâm: vai trò giáo dục, vai trò tư vấn và vai trò kết nối nguồn lực.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập khung lý thuyết dựa trên các chuẩn mực quốc tế và văn bản pháp lý quốc gia về nghề công tác xã hội và quyền trẻ em:

• Khái niệm Công tác xã hội và Nhân viên xã hội: Tiếp cận theo định nghĩa của Hiệp hội Quốc gia Nhân viên Công tác Xã hội Hoa Kỳ (NASW), Hội đồng Đào tạo CTXH Hoa Kỳ (CSWE, 1959), Liên đoàn Chuyên nghiệp Xã hội Quốc tế (IFSW, 2000), Hiệp hội các nhà công tác xã hội chuyên nghiệp Quốc tế (IASW) và Quyết định số 32/2010/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án phát triển nghề CTXH giai đoạn 2010–2020. Trong nghiên cứu này, tác giả thao tác hóa khái niệm: NVXH tại Trung tâm Sao Mai là đội ngũ giáo viên, trị liệu viên trực tiếp giảng dạy, can thiệp và làm việc với phụ huynh.
• Khung lý thuyết về vai trò: Tiếp cận định nghĩa vai trò của Robertsons (1987) và hệ thống 13 vai trò của NVXH theo mô hình của Federico (1973), bao gồm: người vận động nguồn lực, người kết nối (trung gian), người biện hộ, người hoạt động xã hội, người giáo dục, người tạo sự thay đổi, người tư vấn, nhà tham vấn, người hỗ trợ lập kế hoạch cộng đồng, người chăm sóc/trợ giúp, người xử lý dữ liệu, người quản lý hành chính, người khám phá cộng đồng.
• Khái niệm và đặc điểm trẻ tự kỷ: Tổng hợp từ các công trình kinh điển của Paul Eugen Bleuler (1908), Leo Kanner (1943), Bruno Bettelheim, Bernard Rimland (1964), Hans Asperger (1944/1980), Rutter (1969), Hiệp hội Quốc gia về Bệnh tự kỷ Hoa Kỳ (1978), Keith Atkin (2006) và nghiên cứu của Nguyễn Văn Siêm tại Việt Nam. Trẻ tự kỷ được xác định là nhóm có rối loạn phát triển lan tỏa xuất hiện trước 36 tháng tuổi ở các lĩnh vực: tương tác xã hội, giao tiếp ngôn ngữ/phi ngôn ngữ, hành vi định hình lặp lại và rối loạn cảm giác.
• Các phương pháp can thiệp chuyên biệt: Phân tích hành vi ứng dụng (ABA - Ivar Lovaas), Mô hình điều trị và giáo dục trẻ tự kỷ và khuyết tật giao tiếp (TEACCH), Hệ thống giao tiếp trao đổi qua tranh (PECS), Mô hình tương tác dựa trên sự phát triển và cảm xúc (DIR/Floortime của Greenspan & Weider), Hoà nhập cảm giác (SI), Hoạt động trị liệu (OT), Hệ thống giao tiếp bằng hình ảnh thực tế (COMPC) và Biểu tượng giao tiếp hình ảnh (PCS).

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Nghiên cứu tài liệu thứ cấp: Thu thập và phân tích báo cáo tổng kết năm 2016, báo cáo 3 tháng đầu năm 2017 của Trung tâm Sao Mai, kỷ yếu 20 năm thành lập Trung tâm, các đề tài khóa luận liên quan (Phan Thị Phương Hoa, 2015) và tài liệu chuyên môn về tự kỷ.
• Điều tra bằng bảng hỏi (Khảo sát định lượng): Phát 60 phiếu hỏi anket cấu trúc chuẩn hóa, thu về 60 phiếu hợp lệ (tỷ lệ 100%), phân bổ đều cho 30 giáo viên/NVXH tại Trung tâm và 30 phụ huynh có con đang can thiệp.
• Phỏng vấn sâu (Nghiên cứu định tính): Thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc với 10 đối tượng (05 giáo viên/NVXH và 05 phụ huynh) nhằm thu thập thông tin định tính về nhận thức, trải nghiệm can thiệp và đánh giá chất lượng dịch vụ.
• Phương pháp quan sát: Quan sát trực tiếp các buổi can thiệp cá nhân, sinh hoạt nhóm, cách thức xử lý hành vi của NVXH và phản ứng tương tác giữa phụ huynh và nhân viên.
• Thống kê và xử lý dữ liệu: Sử dụng kỹ thuật thống kê mô tả, tính toán tỷ lệ phần trăm (%), phân tổ số liệu và lập bảng tổng hợp đối sánh giữa các nhóm khách thể.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận

Chương này tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về nghề CTXH và tự kỷ ở trẻ em. Tác giả làm rõ bản chất của CTXH là một hoạt động chuyên nghiệp giúp thân chủ nâng cao năng lực xã hội, phân biệt với các hoạt động từ thiện tự phát. Hệ thống 13 vai trò của NVXH theo Federico (1973) được phân tích chi tiết, làm căn cứ định vị 3 vai trò trọng tâm được khảo sát thực tế (giáo dục, tư vấn, kết nối).

Về đối tượng trẻ tự kỷ, chương 1 trình bày lịch sử nghiên cứu từ thế giới đến Việt Nam, phân tích 5 phân nhóm chẩn đoán (tự kỷ điển hình, hội chứng Asperger, hội chứng Rett, rối loạn phân rã ở trẻ nhỏ, rối loạn phát triển lan tỏa không điển hình). Tác giả tổng thuật 3 nhóm nhu cầu cơ bản của trẻ: nhu cầu giáo dục văn hóa - kỹ năng sống, nhu cầu hướng dẫn kỹ năng tự lập (tự chăm sóc, an toàn, sinh hoạt gia đình, di chuyển công cộng), và nhu cầu được yêu thương, tôn trọng không phân biệt đối xử. Đồng thời, chương 1 phân tích các nhóm yếu tố ảnh hưởng đến vai trò NVXH: nhóm khách quan (cơ sở vật chất, thu nhập, vị trí việc làm, kinh phí dự án, dư luận xã hội) và nhóm chủ quan (trình độ học vấn chuyên môn, sức khỏe, thái độ nghề nghiệp, khả năng tương tác với trẻ).

Chương 2: Thực trạng vai trò của nhân viên xã hội trong hoạt động hỗ trợ trẻ tự kỷ tại trung tâm Sao Mai

Chương 2 trình bày toàn bộ kết quả khảo sát thực nghiệm tại Trung tâm Sao Mai, phân tích cơ cấu nhân sự, mẫu nghiên cứu và đo lường các khía cạnh vai trò của NVXH.

1. Khái quát đơn vị nghiên cứu và cơ cấu nhân lực: Tại thời điểm khảo sát, Trung tâm Sao Mai có quy mô gần 90 cán bộ, giáo viên, nhân viên với cơ cấu phân bổ theo phòng ban chuyên môn:

STT	Bộ phận / Phòng ban	Số lượng nhân sự	Trình độ chuyên môn chủ yếu
1	Phòng Giám đốc	02	Bác sĩ Chuyên khoa II Tâm thần (01), Cử nhân Giáo dục Tiểu học (01)
2	Phòng Khám	03	Bác sĩ Chuyên khoa II Tâm thần (01), Cử nhân Tâm lý (02), Y tá và Dược sĩ
3	Giáo viên phụ trách lớp	37	Thạc sĩ Giáo dục học, Cử nhân/Cao đẳng Sư phạm Mầm non, Cử nhân Tiểu học, Giáo dục đặc biệt
4	Giáo viên trị liệu cá nhân	24	Tiến sĩ Tâm lý, Thạc sĩ Tâm lý, Cử nhân Tâm lý, Trị liệu viên ESDM, Ngôn ngữ, Vận động, Giác quan
5	Giáo vụ và Quản lý chương trình	06	Cử nhân Tâm lý, Cử nhân Giáo dục đặc biệt, Cử nhân Mầm non, Cử nhân Tiếng Anh
6	Hành chính - Tổ chức - Tài vụ	07	Cao đẳng/Trung cấp Kế toán, Kinh doanh, Nấu ăn, Bảo vệ

2. Đặc điểm mẫu khảo sát thực địa (N = 60):

• Nhóm NVXH/Giáo viên (n = 30): 76,7% là nữ (23 người), 23,3% là nam (07 người). Về trình độ học vấn: 53,3% trình độ Đại học (16 người), 26,7% Cao đẳng (08 người), 13,3% Trung cấp (04 người), 6,7% Sau đại học (02 người). Đáng chú ý về chuyên ngành đào tạo: chỉ có 10,0% tốt nghiệp đúng ngành Công tác xã hội (03 người), 10,0% ngành Giáo dục đặc biệt (03 người), 16,7% Xã hội học (05 người), trong khi có tới 50,0% tốt nghiệp Sư phạm Mầm non (15 người) và 13,3% thuộc chuyên ngành khác. Thâm niên công tác: trên 5 năm chiếm 46,7% (14 người), từ 3–5 năm chiếm 30,0% (09 người), dưới 3 năm chiếm 23,3% (07 người).
• Nhóm Phụ huynh (n = 30): 83,3% là mẹ (25 người), 16,7% là cha (05 người). Học vấn: 63,3% tốt nghiệp Đại học (19 người), 13,3% Sau đại học (04 người), 20,0% THPT (06 người), 3,3% THCS (01 người). Tình trạng việc làm: 60,0% làm việc toàn thời gian (18 người), 30,0% bán thời gian (09 người), 10,0% không đi làm (03 người).

3. Nhận thức của NVXH về đặc điểm và nhu cầu của trẻ tự kỷ: Khảo sát nhận thức của 30 NVXH về các biểu hiện của trẻ tự kỷ cho thấy sự phân hóa rõ rệt:

STT	Đặc điểm nhận diện của trẻ tự kỷ	Đánh giá Đúng (Số lượng / %)	Đánh giá Sai (Số lượng / %)
1	Không biết chơi, làm quen và giao tiếp với bạn cùng lứa tuổi	28 (93,3%)	02 (6,7%)
2	Hay nhại lời, nói máy móc theo quảng cáo/video, không biết hội thoại	21 (70,0%)	09 (30,0%)
3	Có những hành vi dập khuôn, lặp đi lặp lại	30 (100%)	0 (0,0%)
4	Trẻ không cười, không nhìn vào mắt người đối diện, thiếu tương tác	18 (60,0%)	12 (40,0%)
5	Trẻ hay hỏi về các vấn đề xung quanh	03 (10,0%)	27 (90,0%)
6	Nhún nhảy khi nghe bài hát hoặc quảng cáo yêu thích	13 (43,3%)	17 (56,7%)
7	Thích đến nơi có nhiều trẻ hoặc công viên, vườn thú	08 (26,7%)	22 (73,3%)
8	Bắt chước người lớn (nghe điện thoại, dùng điều khiển, bật quạt...)	16 (53,3%)	14 (46,7%)

Về nhu cầu của trẻ: 73,3% NVXH đánh giá nhu cầu được tôn trọng là cần thiết (22/30 người); 70,0% đánh giá nhu cầu học tập là cần thiết (21/30 người); 63,3% đánh giá nhu cầu yêu thương là cần thiết (19/30 người); 53,3% đánh giá nhu cầu an toàn là rất cần thiết (16/30 người). Ngược lại, có tới 53,3% NVXH (16/30 người) cho rằng trẻ tự kỷ không có nhu cầu về vật chất.

4. Nhận thức và đánh giá tầm quan trọng về vai trò của NVXH:

• Nhận thức vai trò: 50,0% NVXH (15/30 người) nhận thức đúng đắn rằng NVXH phải đảm nhiệm tích hợp tất cả các vai trò (giáo dục, chăm sóc, kết nối, tư vấn). 26,7% (08 người) chỉ xem mình đảm nhận vai trò giáo dục; 13,3% nhận định vai trò chăm sóc; 6,7% nhận định vai trò kết nối và 3,3% nhận định vai trò tư vấn.
• Đánh giá mức độ quan trọng: Có sự đối lập lớn trong nhận định giữa nhân viên và gia đình. Chỉ có 13,3% NVXH (04 người) tự đánh giá vai trò của mình là "Rất quan trọng", trong khi 60,0% (18 người) đánh giá ở mức "Quan trọng" và 26,7% (08 người) đánh giá "Bình thường". Ngược lại, có tới 70,0% phụ huynh (21/30 người) khẳng định vai trò của NVXH là "Rất quan trọng", 23,3% (07 người) đánh giá "Quan trọng" và 6,7% (02 người) đánh giá "Bình thường" (không có đối tượng nào chọn "Không quan trọng").

5. Thực trạng thực hiện vai trò tư vấn:

• Hình thức tư vấn: 80,0% thực hiện tư vấn trực tiếp (24/30 người); 13,3% qua điện thoại (04 người); 6,7% qua mạng xã hội (02 người).
• Nội dung tư vấn: 43,3% NVXH tư vấn kết hợp nhiều chủ đề (13/30 người); 33,3% chuyên sâu tư vấn về tâm sinh lý của trẻ (10 người); 13,3% tư vấn về sức khỏe/chế độ dinh dưỡng/sử dụng thuốc (04 người); 10,0% tư vấn về phương pháp can thiệp tại nhà (03 người).
• Kết quả mang lại cho phụ huynh: 46,7% NVXH cho biết giúp phụ huynh tiếp thu kiến thức mới (14/30 người); 26,7% giúp hiểu rõ tâm sinh lý của trẻ (08 người); 13,3% cung cấp kiến thức dinh dưỡng (04 người); 13,3% hướng dẫn phương pháp can thiệp tại gia đình (04 người).
• Đánh giá hiệu quả tư vấn: 23,3% NVXH tự đánh giá đạt loại Tốt (07 người), 76,7% đánh giá mức Bình thường (23 người), không có NVXH nào nhận mức Không tốt. Phía phụ huynh đánh giá: 20,0% đạt loại Tốt (06 người), 66,7% đạt mức Bình thường (20 người), và 13,3% đánh giá Không tốt (04 người).

6. Thực trạng thực hiện vai trò giáo dục: Trong các hoạt động can thiệp, 30,0% NVXH tập trung giáo dục kỹ năng vận động tinh và thô (09/30 người); 13,3% tập trung rèn luyện kỹ năng xã hội (04 người); 13,3% dạy kỹ năng tự lập (04 người); 13,3% can thiệp phát triển ngôn ngữ (04 người); và 33,3% NVXH thực hiện đồng bộ tất cả các hoạt động giáo dục nêu trên (10/30 người).

Chương 3: Những giải pháp nâng cao vai trò của nhân viên xã hội trong hoạt động hỗ trợ trẻ tự kỷ tại trung tâm Sao Mai

Dựa trên kết quả khảo sát thực trạng và các yếu tố cản trở, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Bồi dưỡng và chuẩn hóa năng lực chuyên môn CTXH: Tổ chức đào tạo lại, tập huấn kỹ năng CTXH chuyên nghiệp và các phương pháp can thiệp cập nhật (ABA, TEACCH, PECS, DIR/Floortime) cho đội ngũ giáo viên vốn xuất thân từ ngành mầm non chiếm đa số (50%).
2. Đa dạng hóa và nâng cao chất lượng hoạt động tư vấn: Mở rộng các chuyên đề tư vấn cho gia đình, tập trung sâu hơn vào kỹ năng can thiệp hành vi tại nhà thay vì chỉ dừng lại ở tư vấn tâm sinh lý chung chung; chuẩn hóa quy trình tham vấn tâm lý cho cha mẹ nhằm giảm áp lực tinh thần.
3. Cải thiện điều kiện làm việc và chế độ đãi ngộ: Nâng cấp cơ sở vật chất phòng can thiệp cá nhân, trang bị thêm học cụ trị liệu giác quan; điều chỉnh chính sách thu nhập và phụ cấp nghề nghiệp tương xứng với áp lực công việc để giữ chân nhân sự có thâm niên.
4. Tăng cường vai trò kết nối nguồn lực và vận động xã hội: Thiết lập mạng lưới kết nối giữa Trung tâm với các cơ sở y tế, trường học hòa nhập và các tổ chức phi chính phủ; đẩy mạnh tuyên truyền cộng đồng nhằm xóa bỏ định kiến về trẻ tự kỷ và nghề CTXH.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

1. Thực trạng nhân lực chuyên môn mang tính đặc thù: Nghiên cứu chỉ ra nghịch lý tại Trung tâm Sao Mai: dù thực hiện chức năng can thiệp xã hội chuyên biệt nhưng tỷ lệ nhân sự có bằng cấp chuyên ngành Công tác xã hội chỉ chiếm 10,0%, Giáo dục đặc biệt chiếm 10,0%, trong khi 50,0% là cử nhân/cao đẳng Sư phạm Mầm non. Đội ngũ này đóng vai trò như các NVXH thực hành nhưng còn thiếu hụt khung lý thuyết và kỹ năng CTXH chuyên sâu.
2. Độ vênh trong nhận thức về vị thế nghề nghiệp: Có khoảng cách lớn giữa đánh giá của phụ huynh và sự tự nhận thức của NVXH. Trong khi 70,0% cha mẹ khẳng định NVXH có vai trò "Rất quan trọng" đối với sự tiến bộ của con, thì chỉ có 13,3% NVXH tự nhận định vai trò của mình ở mức "Rất quan trọng" (60,0% chỉ nhận mức "Quan trọng").
3. Hiệu quả thực hiện các vai trò chuyên môn:
   • Vai trò tư vấn: 80,0% lựa chọn kênh trực tiếp; 43,3% tư vấn đa nội dung. Hiệu quả tư vấn chưa đạt mức cao khi 66,7% phụ huynh đánh giá mức "Bình thường" và 13,3% đánh giá "Không tốt" do nội dung hướng dẫn can thiệp tại nhà còn hạn chế (chỉ 10,0% NVXH tập trung mảng này).
   • Vai trò giáo dục: 30,0% nhân lực tập trung vào mảng vận động, chỉ 33,3% nhân viên thực hiện giáo dục toàn diện các kỹ năng (ngôn ngữ, xã hội, tự lập, vận động).
4. Xác định các rào cản chính: Áp lực thu nhập, cơ sở vật chất chuyên biệt chưa đồng bộ, định kiến xã hội đối với người làm CTXH và sự thiếu hụt kiến thức y sinh học chuyên sâu về phổ tự kỷ.

Đóng góp của khóa luận

• Cung cấp bức tranh thực nghiệm chi tiết có số liệu định lượng và định tính về thực trạng vận hành vai trò của người làm CTXH tại một trung tâm can thiệp sớm ngoài công lập tiêu biểu tại Hà Nội.
• Phân tích rõ nét sự chuyển giao và lồng ghép chức năng giữa giáo viên mầm non/giáo dục đặc biệt với nhân viên công tác xã hội trong bối cảnh nghề CTXH tại Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển và chuyên nghiệp hóa theo Quyết định 32/2010/QĐ-TTg.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi mẫu: Khảo sát định lượng giới hạn ở quy mô N = 60 (30 nhân viên và 30 phụ huynh) và 10 mẫu phỏng vấn sâu tại một cơ sở duy nhất (Trung tâm Sao Mai, quận Thanh Xuân, Hà Nội), do đó tính đại diện cho toàn bộ hệ thống các trung tâm can thiệp tự kỷ trên toàn quốc chưa cao.
• Hạn chế về phạm vi nội dung: Nghiên cứu mới chỉ đi sâu phân tích chi tiết hai vai trò chính là vai trò tư vấn và vai trò giáo dục; vai trò kết nối nguồn lực và biện hộ quyền lợi cho trẻ tự kỷ mới dừng lại ở mức độ nhận thức ban đầu, chưa có dữ liệu đo lường sâu về quy trình kết nối ca.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng khảo sát so sánh đa trung tâm (công lập, tư thục, tổ chức phi chính phủ); nghiên cứu xây dựng quy trình quản lý ca (case management) của NVXH đối với trẻ tự kỷ; đánh giá tác động của các chương trình can thiệp CTXH dựa vào gia đình và cộng đồng.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với sinh viên và học viên ngành Công tác xã hội, Giáo dục đặc biệt, Tâm lý học: Tài liệu cung cấp mẫu thiết kế nghiên cứu thực địa kết hợp định lượng và định tính; hệ thống bảng hỏi khảo sát nhận thức, kỹ năng can thiệp trẻ tự kỷ; phương pháp phân tích vai trò thực hành của NVXH trong bối cảnh cơ sở giáo dục chuyên biệt.
• Đối với cán bộ quản lý và trị liệu viên tại các trung tâm can thiệp sớm: Khóa luận cung cấp cứ liệu thực tiễn để đánh giá cơ cấu nhân sự, nhận diện các điểm nghẽn trong kỹ năng tư vấn phụ huynh và xây dựng chương trình bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ CTXH cho giáo viên đứng lớp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ nhân viên xã hội được đào tạo đúng chuyên ngành Công tác xã hội tại Trung tâm Sao Mai là bao nhiêu?
Theo kết quả điều tra 30 cán bộ/giáo viên tại Trung tâm, chỉ có 10,0% (03 người) tốt nghiệp đúng chuyên ngành Công tác xã hội. Tỷ lệ lớn nhất thuộc về chuyên ngành Sư phạm Mầm non với 50,0% (15 người), Xã hội học chiếm 16,7% (05 người), Giáo dục đặc biệt chiếm 10,0% (03 người) và các chuyên ngành khác chiếm 13,3% (04 người).

2. Có sự khác biệt nào giữa đánh giá của phụ huynh và NVXH về tầm quan trọng của vai trò nhân viên xã hội?
Có sự chênh lệch đáng kể: 70,0% phụ huynh (21/30 người) đánh giá vai trò của NVXH là "Rất quan trọng", trong khi chỉ có 13,3% NVXH (04/30 người) tự nhận định ở mức này. Đa số NVXH (60,0% - 18 người) chỉ đánh giá vai trò của mình ở mức "Quan trọng" và 26,7% đánh giá mức "Bình thường".

3. Hình thức và chủ đề tư vấn nào được nhân viên xã hội áp dụng phổ biến nhất cho gia đình trẻ tự kỷ?
Hình thức tư vấn trực tiếp chiếm tỷ lệ cao nhất với 80,0% (24/30 người), tiếp theo là qua điện thoại (13,3%) và mạng xã hội (6,7%). Về chủ đề tư vấn đơn lẻ, nội dung về tâm sinh lý của trẻ tự kỷ được thực hiện nhiều nhất (33,3% - 10 người), trong khi tư vấn về sức khỏe chiếm 13,3% và tư vấn phương pháp can thiệp tại nhà chiếm 10,0% (có 43,3% NVXH thực hiện tư vấn phối hợp nhiều chủ đề).

4. Đánh giá của phụ huynh về hiệu quả hoạt động tư vấn của NVXH tại Trung tâm Sao Mai như thế nào?
Trong số 30 phụ huynh được khảo sát, có 20,0% đánh giá hiệu quả tư vấn ở mức "Tốt" (06 người), 66,7% đánh giá ở mức "Bình thường" (20 người) và 13,3% đánh giá "Không tốt" (04 người).

5. Nhận thức của NVXH về đặc điểm hành vi dập khuôn của trẻ tự kỷ đạt tỷ lệ như thế nào trong khảo sát?
100% NVXH tham gia khảo sát (30/30 người) đều nhận định chính xác rằng "Có những hành vi dập khuôn, lặp đi lặp lại" là đặc điểm nổi trội của trẻ tự kỷ.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Nga đã phản ánh toàn diện thực trạng thực hiện vai trò của nhân viên xã hội trong can thiệp và hỗ trợ trẻ tự kỷ tại Trung tâm Sao Mai giai đoạn 2013–2017. Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù phần lớn nhân sự xuất thân từ ngành mầm non và chưa được đào tạo bài bản về công tác xã hội chuyên nghiệp, đội ngũ này đã nỗ lực đảm nhận đa vai trò từ giáo dục kỹ năng, tư vấn tâm lý đến chăm sóc thực hành. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị thực tiễn cho công tác đào tạo chuyên môn CTXH y tế - giáo dục và công tác quản lý tại các cơ sở can thiệp sớm cho trẻ khuyết tật phát triển tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm công tác xã hội Công tác xã hội (CTXH) được xem như là một nghề mang tính chuyên nghiệp ở nhiều quốc gia từ gần thế kỷ nay. CTXH tồn tại và hoạt động khi xuất hiện những vấn đề cần giải quyết như tình trạng nghèo đói, bất bình đẳng giới, và giúp đỡ những thành phần dễ bị tổn thương như trẻ mồ côi, người tàn tật, trẻ đường phố, trẻ bị lạm dụng… Tuy nhiên ở Việt Nam, CTXH thường được nghĩ như là một việc làm từ thiện.

Để cho thấy CTXH không phải là công việc đơn giản như công tác từ thiện, cần có cái nhìn đầy đủ ý nghĩa về CTXH. Có khá nhiều định nghĩa khác nhau về CTXH, dưới đây là một số định nghĩa về CTXH. Theo Hiệp hội Quốc gia nhân viên công tác xã hội (NASW):” Công tác xã hội là hoạt động nghề nghiệp giúp đỡ các cá nhân, nhóm hay cộng đồng để nhằm nâng cao hay khôi phục tiềm năng của họ để giúp họ thực hiện chức năng xã hội và tạo ra các điều kiện xã hội phù hợp với các mục tiêu của họ. Công tác xã hội tồn tại để cung cấp các dịch vụ xã hội mang tính hiệu quả và nhân đạo cho cá nhân, gia đình, nhóm, cộng đồng và xã hội giúp họ tăng năng lực và cải thiện cuộc sống.” [14] Hội đồng Đào tạo Công tác xã hội tại Mỹ( Council on Social Work Education, 1959) định nghĩa:” Công tác xã hội là một nghề nhằm tăng cường các chức năng xã hội của cá nhân hay nhóm người bằng những hoạt động tập trung vào can thiệp mối quan hệ xã hội để thiết lập sự tương tác giữa con người và môi trường có hiệu quả”.[9, tr 14] Theo Liên đoàn Chuyên nghiệp Xã hội Quốc tế (IFSW) tại Hội nghị Quốc tế Montreal, Canada, vào tháng 7/2000: CTXH chuyên nghiệp thúc đẩy sự thay đổi xã hội, tiến trình giải quyết vấn đề trong mối quan hệ con người, sự tăng quyền lực và giải phóng cho con người, nhằm giúp cho cuộc sống của họ ngày càng thoải mái và dễ chịu.

Vận dụng các lý thuyết về hành vi con người và các hệ thống xã hội. CTXH can thiệp ở những điểm tương tác giữa con người và môi trường của họ.[14] Theo cách hiểu của một số nhà nghiên cứu: Định nghĩa cổ điển: CTXH nhằm giúp cá nhân và cộng đồng tự giúp. Nó không phải là một 10 hành động ban bố của từ thiện mà nhằm phát huy sứ mệnh của hệ thống thân chủ (cá nhân, nhóm và cộng đồng) để họ tự giải quyết vấn đề của mình. [10] Theo Quyết định số 32/2010/QĐ- TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án phát triển nghề công tác xã hội giai đoạn 2010- 2020 nêu rõ: “CTXH góp phần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa con người và con người, hạn chế phát sinh các vấn đề xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của thân chủ xã hội, hướng tới một xã hội lành mạnh, công bằng, hạnh phúc cho người dân và xây dựng hệ thống an sinh xã hội tiên tiến.” [2] Từ những khái niệm trên, tôi sử dụng khái niệm CTXH trong khóa luận này như sau: “Công tác xã hội là một nghề, một hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các cá nhân, gia đình và cộng đồng nhằm nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội đồng thời thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ nhằm giúp cá nhân, gia đình, cộng đồng giải quyết và phòng ngừa các vấn đề xã hội góp phần đảm bảo an sinh xã hội.

Khái niệm nhân viên xã hội Thực tế, có nhiều cách được sử dụng để gọi người làm nghề Công tác xã hội như: Nhân viên xã hội, Cán sự xã hội, Cán bộ xã hội, người trợ giúp… Đối với các nước trên thế giới thường dùng phổ biến thuật ngữ là Social Worker. Nhân viên xã hội( social worker) được Hiệp hội các nhà công tác xã hội chuyên nghiệp Quốc tế- IASW định nghĩa: “Nhân viên xã hội là người được đào tạo và trang bị các kiến thức và kỹ năng trong công tác xã hội, họ có nhiệm vụ: Trợ giúp các đối tượng nâng cao khả năng giải quyết và đối phó với vấn đề trong cuộc sống, tạo cơ hội để các đối tượng tiếp cận được nguồn lực cần thiết, thúc đẩy sự tương tác giữa các cá nhân, giữa cá nhân với môi trường tạo ảnh hưởng tới chính sách xã hội, các cơ quan, tổ chức vì lợi ích của cá nhân, gia đình, nhóm và cộng đồng thông qua các hoạt động nghiên cứu và hoạt động thực tiễn”.[9,tr 141] Ở hầu hết các nước có nền công tác xã hội đã khá phát triển, nhân viên xã hội phải được đào tạo ít nhất từ trình độ đại học trở lên. Những NVXH phải có bằng hành nghề mới được phép mở các cơ sở cung cấp dịch vụ. NVXH được cấp bằng phải thi sát hạch bởi hội đồng nghề nghiệp và 11 được quản lý nghiêm ngặt với những quy định về kiểm tra định kì sau vài năm hành nghề.

NVXH cần phải thực thi các hoạt động nghề nghiệp của mình như: Trợ giúp cá nhân, gia đình giải quyết vấn đề khó khăn. Nối kết họ với các dịch vụ và nguồn lực trong xã hội. Thúc đẩy sự cung cấp dịch vụ trợ giúp và nguồn lực có hiệu quả. Tham gia vào xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách an sinh xã hội.

Trong khóa luận này, NVXH tôi nghiên cứu là những giáo viên trực tiếp giảng dạy tại trung tâm Sao Mai. Họ thực hiện các công việc cụ thể với phụ huynh như kịp thời trao đổi để nắm bắt thông tin về trẻ, hiểu trẻ và hoàn cảnh gia đình; bàn bạc để cùng nhau xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân cho trẻ; tư vấn để cha mẹ/người chăm sóc trẻ thực hành từng mục tiêu của kế hoạch giáo dục cá nhân trong môi trường với người thân gia đình; cung cấp tài liệu và tập huấn, chia sẻ để trang bị thêm kiến thức cho phụ huynh trong lĩnh vực này … 1. Khái niệm vai trò Vai trò thường là từ dùng để nói về vị trí chức năng, nhiệm vụ mục đích của sự vật, sự việc, hiện tượng trong một hoàn cảnh, bối cảnh và một mối quan hệ nào đó. Theo Robertsons vai trò là một tập hợp các chuẩn mực, hành vi, quyền lợi và nghĩa vụ được gắn liền với một vị thế xã hội nhất định.

Vai trò xã hội của một người có nghĩa là người đó phải đảm nhận hay thể hiện đầy đủ các hành vi, nghĩa vụ, hệ thống chuẩn mực trên cơ sở vị thế của người đó. Đồng thời họ cũng nhận được những quyền lợi xã hội tương ứng với việc thực hiện vai trò của họ. Mỗi cá nhân có vô vàn vai trò, có bao nhiêu mối quan hệ xã hội thì có bấy nhiêu vai trò xã hội. Mỗi cá nhân có nhiều vị thế và vai trò khác nhau ở gia đình, ngoài xã hội… và tùy theo vai trò của mình mà cá nhân sẽ có cách ứng xử, hành vi, tác phong, hành động với vai trò mà cá nhân đảm trách.

[6] Thuật ngữ vai trò được dùng để xác định thành phần các mô hình văn hóa gắn liền với một địa vị cụ thể. Nó bao gồm tâm thế, giá trị hành vi do xã hội gán cho bất cứ ai hoặc những người chiếm một vị trí cụ thể. Nó bao gồm những kì vọng được hợp pháp hóa của những người giữ chức vụ đối với hành vi người khác hướng đến họ. [11] 12 Có rất nhiều khái niệm về vai trò nhưng trong bài khóa luận này, tôi sử dụng khái niệm: “Vai trò là một thuật ngữ dùng để nói về vị trí chức năng, nhiệm vụ gắn liền với một vị thế xã hội nhất định.

Nó là tập hợp các mong đợi, các quyền và những nghĩa vụ được gán cho một địa vị cụ thể. Mỗi cá nhân có vô vàn vai trò, có bao nhiều mối quan hệ xã hội thì có bấy nhiêu vai trò xã hội. Mỗi cá nhân có nhiều vị thế và vai trò khác nhau ở gia đình, ngoài xã hội… và tùy theo vai trò của mình mà cá nhân sẽ có cách ứng xử, hành vi, tác phong, hành động tương ứng với vai trò mà cá nhân đảm trách. Vai trò của nhân viên xã hội Khi NVXH ở những vị trí xã hội khác nhau thì vai trò và các hoạt động của họ cũng rất khác nhau, tùy theo chức năng và nhóm đối tượng mà họ làm việc.

Vai trò của NVXH là can thiệp vào cuộc sống của cá nhân, gia đình, nhóm người có cùng vấn đề, cộng đồng và các hệ thống xã hội nhằm hỗ trợ thân chủ đạt được sự thay đổi về mặt xã hội, giải quyết các vấn đề trong các mối quan hệ với con người và con người nhằm nâng cao an sinh xã hội. Theo quan điểm của Feyerico (1973), người nhân viên xã hội có những vai trò sau: Vai trò là người vận động nguồn lực: Là người trợ giúp đối tượng( cá nhân, gia đình, cộng đồng…) tìm kiếm nguồn lực( nội lực và ngoại lực) cho giải quyết vấn đề. Nguồn lực có thể bao gồm về con người, về cơ sở vật chất, về tài chính, kỹ thuật, thông tin, sự ủng hộ về chính sách, chính trị và quan điểm… Vai trò là người kết nối- còn gọi là trung gian: NVXH là người có được những thông tin về các dịch vụ, chính sách và giới thiệu cho đối tượng các dịch vụ, chính sách, nguồn tài nguyên đang sẵn có từ các cá nhân, cơ quan tổ chức để họ tiếp cận với các nguồn lực, chính sách, tài chính, kỹ thuật để có thêm sức mạnh trong giải quyết vấn đề. Vai trò là người biện hộ: là người bảo vệ quyền lợi cho đối tượng để họ được hưởng những dịch vụ, chính sách, quyền lợi của họ đặc biệt trong những trường hợp họ bị từ chối những dịch vụ, chính sách lẽ ra họ được hưởng.

13 Vai trò là người vận động/ hoạt động xã hội: là nhà vận động xã hội tổ chức các hoạt động xã hội để biện hộ, bảo vệ quyền lợi cho đối tượng, cổ vũ tuyên truyền. Vai trò là người giáo dục: Là người cung cấp kiến thức kỹ năng liên quan tới vấn đề họ cần giải quyết, nâng cao năng lực cho cá nhân, gia đình, nhóm hay cộng đồng qua tập huấn, giáo dục cộng đồng để họ có hiểu biết tự tin và tự mình nhìn nhận vấn đề đánh giá vấn đề phân tích và tìm kiếm nguồn lực cho vấn đề cần giải quyết.