I. Tổng quan về hỗ trợ sinh kế cho người lao động Khmer nhập cư
Nghiên cứu về hỗ trợ sinh kế đối với người lao động Khmer nhập cư tại tỉnh Bình Dương là một hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực công tác xã hội tại Việt Nam. Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Anh Vũ, được thực hiện năm 2021 dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần Thị Kim Xuyến và TS. Hà Thị Thư, thuộc Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Chủ đề này xuất phát từ thực tiễn ngày càng nhiều người lao động Khmer từ các tỉnh An Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng di cư đến Bình Dương tìm kiếm việc làm. Họ đối mặt với nhiều thách thức về ngôn ngữ, văn hóa, việc làm ổn định và tiếp cận dịch vụ xã hội. Sinh kế của nhóm lao động này phụ thuộc vào nhiều loại vốn khác nhau, trong đó vốn con người và vốn xã hội đóng vai trò then chốt. Nghiên cứu tổng quan cả trong nước và quốc tế cho thấy khái niệm hỗ trợ sinh kế vẫn chưa được định nghĩa thống nhất, tạo khoảng trống trong lý luận và thực hành công tác xã hội. Luận án góp phần bổ sung cơ sở khoa học cho hoạt động hỗ trợ nhóm đối tượng yếu thế này.
1.1. Bối cảnh di cư của người lao động Khmer đến Bình Dương
Bình Dương là một trong những tỉnh trọng điểm kinh tế phía Nam, thu hút lượng lớn lao động nhập cư từ khắp cả nước, trong đó có cộng đồng người Khmer từ các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Động lực di cư chủ yếu là tìm kiếm việc làm có thu nhập cao hơn, do điều kiện sinh kế tại quê nhà gặp nhiều khó khăn. Người lao động Khmer nhập cư mang theo những đặc thù về ngôn ngữ, văn hóa và tín ngưỡng tôn giáo. Họ thường tập trung làm việc trong các khu công nghiệp, nhà máy hoặc các ngành dịch vụ. Sự khác biệt văn hóa và hạn chế về trình độ tiếng Việt tạo ra rào cản lớn trong quá trình hòa nhập cộng đồng tại nơi ở mới.
1.2. Khung lý luận về sinh kế và hỗ trợ sinh kế
Khung phân tích sinh kế trong luận án dựa trên mô hình DFID, xem xét năm loại vốn: tự nhiên, con người, tài chính, vật chất và xã hội. Đối với lao động nhập cư, vốn tự nhiên như đất đai không còn là yếu tố quyết định. Thay vào đó, vốn con người gồm kỹ năng, sức khỏe, trình độ và vốn xã hội gồm mạng lưới quan hệ, sự hỗ trợ từ cộng đồng đóng vai trò quan trọng hơn cả. Khái niệm hỗ trợ sinh kế được hiểu là quá trình giúp đỡ người khác có thể nhận thức và quản lý cuộc sống một cách độc lập, phù hợp với bối cảnh văn hóa-xã hội đặc thù của từng nhóm đối tượng.
II. Phân tích thực trạng sinh kế và thách thức của lao động Khmer
Thực trạng sinh kế của người lao động Khmer nhập cư tại Bình Dương phản ánh nhiều vấn đề phức tạp. Phần lớn lao động Khmer có trình độ học vấn thấp, kỹ năng nghề nghiệp hạn chế, dẫn đến thu nhập不稳定 và thiếu bền vững. Họ thường làm việc trong các ngành sản xuất chế biến, xây dựng hoặc dịch vụ với mức lương tối thiểu, ít có cơ hội thăng tiến. Về nhà ở, đa số phải thuê phòng trọ trong điều kiện chật hẹp, thiếu thốn tiện nghi cơ bản. Tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục cho con em cũng gặp nhiều trở ngại do giấy tờ tùy thân không đầy đủ hoặc không đăng ký tạm trú. Rào cản ngôn ngữ là thách thức lớn nhất, khiến người Khmer khó khăn trong giao tiếp hàng ngày, tìm kiếm thông tin việc làm và tiếp cận các dịch vụ xã hội. Bản sắc văn hóa và tính cố kết cộng đồng vừa là nguồn lực vừa tạo ra sự cách biệt với cộng đồng sở tại. Nhiều người rơi vào tình trạng thiếu an ninh sinh kế, dễ bị tổn thương trước các cú sốc kinh tế hoặc thiên tai.
2.1. Những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động hỗ trợ sinh kế
Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hỗ trợ sinh kế cho lao động Khmer nhập cư. Thứ nhất, chính sách công tác dân tộc tại Bình Dương có những quy định chung nhưng chưa có cơ chế đặc thù cho đối tượng nhập cư. Thứ hai, năng lực của đội ngũ nhân viên công tác xã hội trong việc tiếp cận và hỗ trợ nhóm dân tộc thiểu số còn hạn chế. Thứ ba, nhận thức của bản thân người lao động Khmer về quyền lợi và dịch vụ hỗ trợ còn thấp. Thứ tư, sự thiếu liên kết giữa các cơ quan ban ngành, tổ chức đoàn thể và cộng đồng địa phương trong phối hợp hỗ trợ. Cuối cùng, định kiến xã hội và sự phân biệt đối xử tiềm ẩn cũng cản trở quá trình hòa nhập.
2.2. Hiện trạng tiếp cận chính sách và dịch vụ xã hội
Người lao động Khmer nhập cư tại Bình Dương gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận các chính sách an sinh xã hội. Nhiều người không đủ điều kiện nhận hỗ trợ do không có hộ khẩu địa phương hoặc thiếu giấy tờ chứng minh. Các chương trình đào tạo nghề, vay vốn ưu đãi và hỗ trợ việc làm thường hướng đến đối tượng tại chỗ hơn là nhập cư. Tỉnh Bình Dương đã ban hành kế hoạch phát triển nguồn nhân lực các dân tộc thiểu số giai đoạn 2017-2030, trong đó không phân biệt người tại chỗ hay nhập cư. Tuy nhiên, thực tế triển khai vẫn còn nhiều khoảng cách giữa chính sách và thực hành, đòi hỏi phương pháp tiếp cận phù hợp hơn.
III. Ứng dụng phương pháp phát triển cộng đồng trong hỗ trợ sinh kế
Luận án đề xuất ứng dụng phương pháp phát triển cộng đồng làm giải pháp trọng tâm trong hoạt động hỗ trợ sinh kế cho người lao động Khmer nhập cư tại Bình Dương. Phương pháp này dựa trên nguyên tắc tôn trọng quyền tự quyết, phát huy nội lực và tham gia chủ động của cộng đồng mục tiêu. Tiến trình phát triển cộng đồng bao gồm các giai đoạn: tiếp cận cộng đồng, đánh giá nhu cầu, lập kế hoạch hành động, thực hiện và đánh giá kết quả. Điểm nổi bật của phương pháp là lấy người dân làm trung tâm, khuyến khích họ tự xác định vấn đề và tìm giải pháp phù hợp với bối cảnh văn hóa riêng. Trong thực nghiệm tại Bình Dương, nhóm nghiên cứu đã triển khai các hoạt động như xây dựng nhóm tự hỗ trợ, tổ chức lớp học tiếng Việt cơ bản, kết nối mạng lưới lao động Khmer với chính quyền địa phương và các tổ chức dịch vụ xã hội. Kết quả cho thấy phương pháp phát triển cộng đồng giúp nâng cao nhận thức, kỹ năng sống và khả năng tự tổ chức của người lao động Khmer, từ đó cải thiện sinh kế một cách bền vững.
3.1. Nguyên tắc và tiến trình phát triển cộng đồng người Khmer
Phương pháp phát triển cộng đồng áp dụng cho người lao động Khmer nhập cư tuân thủ các nguyên tắc cơ bản. Nguyên tắc tôn trọng văn hóa đòi hỏi nhân viên công tác xã hội hiểu biết phong tục, tín ngưỡng và lối sống của người Khmer. Nguyên tắc phát huy nội lực tập trung khai thác thế mạnh sẵn có như tính cố kết cộng đồng, kỹ năng truyền thống. Nguyên tắc tham gia đảm bảo người dân được mời gọi đóng góp ý kiến và hành động. Tiến trình gồm năm bước: tiếp cận ban đầu để xây dựng niềm tin, đánh giá tham gia để xác định nhu cầu ưu tiên, cùng nhau lập kế hoạch, triển khai hoạt động và cuối cùng là đánh giá rút kinh nghiệm.
3.2. Kết quả thực nghiệm và bài học từ thực tiễn Bình Dương
Thực nghiệm ứng dụng phương pháp phát triển cộng đồng tại Bình Dương cho thấy nhiều kết quả tích cực. Nhóm tự hỗ trợ của người lao động Khmer được hình thành, tạo diễn đàn chia sẻ thông tin việc làm và kinh nghiệm sống. Các lớp học tiếng Việt giúp cải thiện khả năng giao tiếp, mở rộng cơ hội nghề nghiệp. Mạng lưới kết nối với chính quyền địa phương giúp người Khmer tiếp cận tốt hơn các dịch vụ y tế, giáo dục và pháp lý. Bài học quan trọng nhất là sự tin tưởng giữa nhân viên công tác xã hội và cộng đồng mục tiêu là yếu tố quyết định thành công. Cần thời gian dài hơi và nguồn lực ổn định để duy trì kết quả đạt được.
IV. Kết luận và khuyến nghị ứng dụng trong thực hành công tác xã hội
Luận án tiến sĩ về hỗ trợ sinh kế cho người lao động Khmer nhập cư tại Bình Dương đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Nghiên cứu khẳng định rằng sinh kế của lao động Khmer nhập cư chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi bối cảnh văn hóa-xã hội đặc thù, trong đó vốn con người và vốn xã hội là hai loại vốn then chốt. Phương pháp phát triển cộng đồng được chứng minh là phù hợp và hiệu quả trong việc hỗ trợ nhóm đối tượng này. Kết luận nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng chính sách đặc thù cho lao động dân tộc thiểu số nhập cư, khác với chính sách chung cho người nhập cư nói riêng và đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ. Đội ngũ nhân viên công tác xã hội cần được đào tạo chuyên sâu về kỹ năng làm việc đa văn hóa. Các khuyến nghị hướng đến ba cấp độ: chính sách cấp tỉnh và trung ương, năng lực tổ chức dịch vụ xã hội, và nâng cao khả năng tự lực cho bản thân người lao động Khmer.
4.1. Khuyến nghị về chính sách và mô hình can thiệp
Từ kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra nhiều khuyến nghị cụ thể. Về chính sách, cần ban hành cơ chế hỗ trợ đặc thù cho lao động dân tộc thiểu số nhập cư tại các tỉnh trọng điểm kinh tế. Về mô hình can thiệp, phương pháp phát triển cộng đồng nên được nhân rộng áp dụng tại các khu công nghiệp có đông lao động Khmer. Cần thành lập các trung tâm hỗ trợ cộng đồng đa dịch vụ, nơi cung cấp thông tin, tư vấn và kết nối cho người nhập cư. Sự phối hợp liên ngành giữa cơ quan lao động, y tế, giáo dục và công tác xã hội là yếu tố then chốt để đảm bảo hỗ trợ toàn diện và hiệu quả.
4.2. Ý nghĩa khoa học và hướng nghiên cứu tiếp theo
Luận án đóng góp ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Về lý luận, nghiên cứu bổ sung khái niệm hỗ trợ sinh kế trong bối cảnh công tác xã hội Việt Nam, xây dựng khung phân tích kết hợp mô hình sinh kế bền vững và phương pháp phát triển cộng đồng. Về thực tiễn, luận án cung cấp bằng chứng khoa học cho việc hoạch định chính sách và thực hành công tác xã hội với nhóm dân tộc thiểu số nhập cư. Hướng nghiên cứu tiếp theo nên mở rộng phạm vi sang các tỉnh thành khác, so sánh giữa các nhóm dân tộc thiểu số, và đánh giá tác động dài hạn của phương pháp phát triển cộng đồng đối với sinh kế bền vững.
