phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận án bao gồm 4 chƣơng, 13 tiết. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ SỨC MẠNH MỀM 1. Những công trình nghiên cứu nƣớc ngoài về sức mạnh mềm Trong thế kỷ 20, việc nghiên cứu về sức mạnh tổng hợp quốc gia đ đƣợc đặt ra khi nhiều nhà lý luận nhận thấy rằng, sức mạnh của một quốc gia không đơn thuần đƣợc tạo thành chỉ bởi sức mạnh quân sự mà còn bởi nhiều yếu tố khác nữa.
Carr đ nhắc tới tầm quan trọng của “sức mạnh của ý tƣởng” (power of opinion) trong mối tƣơng quan với sức mạnh quân sự và sức mạnh kinh tế của quốc gia đó. [67] Năm 1973, trong cuốn sách uy n lực và thịnh vượng: inh tế ch nh trị h c trong quy n lực quốc tế (Power and Wealth: The Political Economy of International Power), học giả Klaus Knorr - nhà nghiên cứu kinh tế - ch nh trị học thuộc Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế, Đại học Princeton, Mỹ đ phân iệt sự khác nhau của khái niệm “sức mạnh” và “ảnh hƣởng”, chỉ ra những cách thức gây ảnh hƣởng tới các quốc gia khác không chỉ bằng những phƣơng pháp “cứng” có t nh ắt buộc nhƣ quân sự mà còn bằng những ảnh hƣởng mang tính phi cƣỡng chế, nhƣ kinh tế ch ng hạn. [78] Nhà nghiên cứu Kenneth Waltz trong công trình “Lý luận v chính trị thế giới” (Theory of International Politics) năm 1979 c ng t ng tuyên bố rằng cách hiệu quả nhất để đạt đƣợc mục tiêu tối thƣợng của quốc gia không phải lúc nào c ng là thực thi sức mạnh vật chất. 130 - 131] Dù vậy, trong những năm này, chƣa có nhà nghiên cứu nào đƣa ra đƣợc một lý luận hoàn chỉnh về vấn đề “sức mạnh mềm”.
Phải đến năm 1990, giáo sƣ Joseph Nye, Đại học Havard, Mỹ mới tiếp tục nghiên cứu và phát triển vấn đề này, biến nó trở thành một hệ thống lý luận. Vì vậy, ông thƣờng đƣợc xem nhƣ ngƣời khởi xƣớng lý thuyết “sức mạnh mềm” trên thế giới. Nye đ có nhiều công trình bàn về vấn đề sức mạnh mềm, tiêu biểu có thể kể tới nhƣ: cuốn sách “Ràng buộc để dẫn dắt: Bản chất sức mạnh đang thay đổi của Mỹ” (Bound to Lead: The Changing Nature of American Power) xuất bản năm 1990 7 bởi Basic Books, New York [83]; cuốn sách “Quy n lực m m, công cụ để thành công trong chính trị thế giới” (Soft power, The Means to Success in World Politics) xuất bản năm 2004 ởi nhà xuất bản Public Affairs, New York, đ đƣợc dịch sang tiếng Việt với tên gọi “Quyền lực mềm - ý niệm mới về thành công trong chính trị thế giới” [41]; ài áo “Suy nghĩ v sức mạnh m m” (Think Again: Soft Power) [120] đăng trên tạp ch Foreign Policy năm 2006; công trình “Sức mạnh m m: nguồn gốc và tiến trình chính trị hóa khái niệm” (Soft power: the origins and political progress of a concept) [85] xuất bản bởi Palgrave Communications năm 2017. Trong các công trình này, J.Nye đ chỉ ra nội hàm khái niệm, nguồn gốc và cách thức s dụng sức mạnh mềm.
Ông đƣa ra khái niệm “sức mạnh mềm” trong tƣơng quan với khái niệm “sức mạnh cứng”. Theo ông, nếu nhƣ “sức mạnh cứng” (hard power) mang t nh áp đặt, cƣỡng chế, đe dọa dựa trên những nguồn lực hữu hình (ch ng hạn nhƣ sức mạnh quân sự) thì “sức mạnh mềm” (soft power) ch nh là sức hấp dẫn, thuyết phục, khả năng ảnh hƣởng, lôi k o của một quốc gia đối với các quốc gia khác. Nguồn tạo nên sức hấp dẫn này, theo Nye, gồm ba nguồn lớn: văn hóa, các giá trị chính trị và ch nh sách đối ngoại của một quốc gia. Mỗi nguồn lực này phù hợp với một đối tƣợng khác nhau trong quá trình tác động của sức mạnh mềm.
Ch ng hạn, đối với đối tƣợng l nh đạo của quốc gia đối tác, nguồn lực phù hợp nhất để tạo nên sự hấp dẫn, thu hút đối với họ là chính sách quốc gia, sau đó là văn hóa và giá trị. Nhƣng để thu hút đối tƣợng công chúng thì nguồn lực phù hợp trƣớc hết lại là văn hóa, sau đó là các giá trị và cuối cùng mới là chính sách quốc gia. Điều này dẫn tới việc cần xác định cơ chế tác động phù hợp đối với mỗi đối tƣợng tiếp nhận sức mạnh mềm, thông qua các hoạt động ngoại giao, hoạt động của chính phủ hay thông qua các kênh truyền thông và mạng xã hội. Lý luận về sức mạnh mềm của J.
Nye đ tạo nên một cuộc thảo luận sôi nổi trong giới học thuật phƣơng Tây. Nhiều tác giả đ tiếp tục nghiên cứu, phê phán và mở rộng vấn đề này trong các công trình của mình. Có thể kể đến nhƣ: Steven Luke trong công trình “Sức mạnh và cuộc chiến giữa trái tim và tâm trí” (Power and the Battle for Hearts and Minds) (2005) [82] đăng trên tạp chí Millennium - Journal of International Studies đ phân t ch về khái niệm sức mạnh, 8 cho rằng nó là khả năng đạt đƣợc những điều mình muốn, nhƣng đó mới chỉ là ở dạng tiềm năng. Theo ông, sức mạnh thực sự cần phải ở trạng thái đƣợc “k ch hoạt” chứ không phải chỉ ở dạng tiềm ẩn.
Đồng thời, Luke c ng đƣa ra cách thức nhằm so sánh sức mạnh của các chủ thể khác nhau, là dựa trên kết quả của hành động và tầm quan trọng của kết quả mà họ đạt đƣợc. Khi nhắc tới khái niệm sức mạnh, Luke cho rằng nó không chỉ đơn giản thể hiện sự đe dọa hay dụ dỗ nhằm tranh đoạt lấy quyền lợi t những ngƣời khác, mà quan trọng hơn, nó c n iểu hiện ở khả năng định hình, ảnh hƣởng hoặc xác định niềm tin và mong muốn của ngƣời khác, nhờ đó có đƣợc sự tuân thủ của họ. 486] Đó c ng ch nh là “chiều cạnh thứ a” của khái niệm sức mạnh mà Nye nhắc tới – sức mạnh mềm. Luke cho rằng, vận dụng khía cạnh mềm của sức mạnh chính là khía cạnh có thể đảm bảo giành đƣợc cả “trái tim và tâm tr ” của ngƣời khác.
Để làm điều này, ông cho rằng cần tập trung vào cả chủ thể và đối tƣợng và cần trả lời đƣợc những câu h i: chính xác làm thế nào để các chủ thể thành công trong việc giành đƣợc trái tim và tâm trí của những ngƣời chịu ảnh hƣởng của họ? Làm thế nào những ngƣời có quyền lực định hình sở thích của những ngƣời chịu quyền lực của họ? Hoặc ch nh xác hơn: đến mức độ nào, theo những cách thức và cơ chế nào để các chủ thể mạnh m ảnh hƣởng đến những ngƣời khác. Có thể nói, Luke trong công trình của mình đ làm rõ những quan điểm khác nhau về sức mạnh, chỉ ra các chiều cạnh của sức mạnh và khả năng vận dụng nó trong bối cảnh hiện đại. Trong đó, chiều cạnh mềm của sức mạnh đƣợc ông đặc biệt nhấn mạnh, cho rằng nó là phƣơng tiện quan trọng để giành đƣợc cả trái tim và tâm trí của ngƣời khác, do vậy, s đạt đƣợc hiệu quả tối đa. Tác giả Christopher Ford trong công trình “Yếu tố m m trong sức mạnh m m” (“Soft on “Soft Power”) (2012) c ng đ đƣa ra quan điểm của mình về sức mạnh mềm.
Ông cho rằng, sức mạnh mềm là khái niệm đƣợc d ng để đề cập tới tập hợp những tác động của lực tổng hợp của một quốc gia trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa và chính trị. Thực tế là, hiện nay, sức mạnh mềm bao gồm tất cả các khía cạnh của sức mạnh quốc gia, tr sức mạnh cứng là có liên quan tới những ép buộc về quân sự. [70] 9 Trong công trình “Sức mạnh m m là gì và nước Nga nên sử dụng nó như thế nào?”(What is Soft Power and How Russia Should Use it?) (2012), nhà nghiên cứu Pilko cho rằng sức mạnh mềm có thể coi nhƣ sức hấp dẫn của hình ảnh của một quốc gia trên trƣờng quốc tế. Hình ảnh quốc gia là một tập hợp đầy đủ các bộ phận, nhƣ là hệ thống giá trị, hệ thống chính trị quốc gia, trật tự kinh tế, văn hóa, những truyền thống và phong tục, di sản lịch s , tƣ tƣởng, tôn giáo [121] Có thể nói, ngoài việc chỉ ra những cách thức mà một quốc gia cụ thể là Nga cần làm để s dụng sức mạnh mềm, công trình này đ góp phần mở rộng khái niệm của Nye về sức mạnh mềm t khía cạnh những nguồn lực tạo ra sức mạnh mềm, bao gồm không chỉ văn hóa, các giá trị tƣ tƣởng và chính sách mà còn gồm cả các yếu tố nhƣ kinh tế, giáo dục.
Góp thêm vào cuộc tranh luận về sức mạnh mềm, công trình “Một cách tiếp cận phê phán v sức mạnh m m” (A critical approach to soft power) (2017) [96] của tác giả Umut Yukaruc đăng trên Journal of Bitlis Eren University đ phê phán khái niệm sức mạnh mềm do Nye đƣa ra ở a điểm: thứ nhất, rất khó để đo lƣờng sức mạnh mềm hoặc để chứng minh rằng hành vi của một quốc gia là kết quả của quyền lực mềm của các quốc gia khác. Thứ hai, khái niệm này không quá độc đáo và có những điểm tƣơng đồng với các cách tiếp cận khác trong khái niệm á quyền của nhà tƣ tƣởng ngƣời Ý, Antonio Gramsci. Thứ a, có sự mơ hồ về tác nhân/cấu trúc của khái niệm. Không có sự khác iệt giữa sức mạnh cứng và sức mạnh mềm về mục tiêu của nó.
Không rõ liệu nó chỉ nằm trong sự kiểm soát của một nhà nƣớc hay có thể có các tác nhân khác nhƣ các tổ chức phi ch nh phủ và các iểu tƣợng văn hóa phổ iến hoặc cấu trúc mà khái niệm này hoạt động trong đó. Bảng xếp hạng thƣờng niên “Sức mạnh m m 30” (Soft power 30) [118] thuộc h ng quan hệ công chúng Porland là một trong những công trình hƣớng tới việc đo lƣờng các chỉ số của sức mạnh mềm của các quốc gia trên thế giới. Bảng xếp hạng này đƣợc xây dựng t năm 2015, do tác giả Jonathan Mcclory, một nhà nghiên cứu tại Viện Chính phủ thuộc Vƣơng quốc Anh đồng thời là một chuyên gia về sức mạnh mềm, ngoại giao công chúng, quan hệ văn hóa sáng lập. Ông cùng với các cộng sự đ tìm cách định lƣợng sức mạnh mềm nhằm tạo cơ sở để so sánh sức 10 mạnh mềm giữa các quốc gia.