Quá Trình Phát Triển Chính Sách Đối Ngoại Của Việt Nam Với Hiệp Hội Các Quốc Gia Đông Nam Á (ASEAN)

Từ giữa những năm 80 của thế kỷ XX, Việt Nam đối mặt với khủng hoảng kinh tế - xã hội và thế bao vây cấm vận. 192 trang · Học viện Ngoại giao · 2017.

• Tác giả: Lê Viết Duyên
• Người hướng dẫn: Phó Giáo Sư, Tiến Sĩ Đỗ Sơn Hải
• Trường học: Học viện Ngoại giao
• Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế
• Đề tài: Chính Sách Đối Ngoại Của Việt Nam Với ASEAN Trong Thời Kỳ Đổi Mới
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI VIỆT NAM
• 1.1. Một số vấn đề lý thuyết cơ bản về chính sách đối ngoại
• 1.2. Khái niệm và mục tiêu của chính sách đối ngoại
• 1.3. Lý thuyết về phân tích chính sách đối ngoại
• 1.4. Quá trình hoạch định và điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 1.4.1. Quá trình hoạch định chính sách đối ngoại
• 1.4.2. Quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 1.4.3. Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 1.5. Cơ sở hình thành chính sách đối ngoại Việt Nam thời kỳ Đổi mới
• 1.5.1. Tư tưởng chủ đạo
• 1.5.2. Đảng lãnh đạo tuyệt đối và thống nhất hoạt động đối ngoại
• 1.5.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.5.3.1. Biến động của tình hình thế giới và khu vực
• 1.5.3.2. Tình hình Việt Nam khi bước vào thời kỳ Đổi mới (1986)
• 1.6. Yêu cầu nhiệm vụ của chính sách đối ngoại trong thời kỳ Đổi mới
• 1.7. Đặc điểm truyền thống chính sách đối ngoại Việt Nam
• 1.7.1. Chính sách đối ngoại hòa hiếu
• 1.7.2. Chính sách đối ngoại khôn khéo của một nước nhỏ
• 1.8. Mô hình phân tích chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới (1986-2016)
• 1.8.1. Nguồn dẫn tới sự điều chỉnh
• 1.8.2. Quá trình điều chỉnh
• 1.8.3. Kết quả điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1986 - 2016
• 2.1. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trước thời kỳ Đổi mới (1967 - 1986)
• 2.1.1. Cơ sở hoạch định
• 2.1.2. Nội dung chính sách
• 2.1.2.1. Về định hướng
• 2.1.2.2. Về mục tiêu
• 2.1.2.3. Về biện pháp
• 2.1.3. Đánh giá chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn trước Đổi mới
• 2.2. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn 1986 - 1996
• 2.2.1. Cơ sở điều chỉnh
• 2.2.2. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai
• 2.2.2.1. Thay đổi định hướng
• 2.2.2.2. Thay đổi mục tiêu
• 2.2.2.3. Thay đổi biện pháp
• 2.3. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn 1996 - 2006
• 2.3.1. Cơ sở điều chỉnh
• 2.3.2. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai
• 2.3.2.1. Điều chỉnh định hướng
• 2.3.2.2. Điều chỉnh mục tiêu
• 2.3.2.3. Điều chỉnh biện pháp
• 2.4. Chính sách với ASEAN trong giai đoạn 2006 - 2016
• 2.4.1. Cơ sở điều chỉnh
• 2.4.2. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai
• 2.4.2.1. Điều chỉnh định hướng
• 2.4.2.2. Điều chỉnh mục tiêu
• 2.4.2.3. Điều chỉnh biện pháp
• 2.5. Kết quả quá trình điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới 1986 - 2016
• 2.5.1. Về định hướng
• 2.5.2. Về mục tiêu
• 2.5.3. Về biện pháp
• 2.6. Hạn chế trong chính sách với ASEAN
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢ NĂNG ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN TỪ SAU ĐẠI HỘI ĐẢNG LẦN THỨ XII ĐẾN NĂM 2025
• 3.1. Cơ sở điều chỉnh
• 3.2. Dự báo tình hình thế giới và khu vực
• 3.2.1. Chiến lược các nước lớn trong khu vực
• 3.2.2. Triển vọng Cộng đồng ASEAN đến năm 2025
• 3.2.3. Thách thức của ASEAN
• 3.3. Cơ hội và thách thức với Việt Nam
• 3.3.1. Thách thức
• 3.4. Khả năng điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025
• 3.5. Khuyến nghị chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025
• 3.5.1. Về định hướng
• 3.5.2. Về mục tiêu
• 3.5.3. Về biện pháp
• 3.5.4. Chủ động, tích cực xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, vững mạnh, tăng cường vai trò trung tâm của ASEAN
• 3.5.5. Nâng cao vai trò Việt Nam trong ASEAN
• 3.5.6. Nâng cao nội lực Việt Nam trong hợp tác ASEAN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Các giai đoạn trong quy trình hoạch định chính sách đối ngoại
• Phụ lục 2: Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F.
• Phụ lục 3: Bảng so sánh quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN qua các giai đoạn trong thời kỳ Đổi mới (1986 - 2016) và khuyến nghị chính sách cho giai đoạn 2016 - 2025

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Đối Ngoại Việt Nam Với ASEAN Đổi Mới

Từ giữa những năm 80 của thế kỷ XX, Việt Nam đối mặt với khủng hoảng kinh tế - xã hội và thế bao vây cấm vận. Đại hội Đảng VI (1986) đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện, đánh dấu bước ngoặt lịch sử. Đổi mới không chỉ là yêu cầu chủ quan mà còn là vấn đề sống còn trước biến động thế giới. Trong hội nhập quốc tế, quyết định gia nhập ASEAN là lựa chọn quan trọng, giúp Việt Nam thoát khỏi bị cô lập và hội nhập khu vực. Chính sách đối ngoại Việt Nam với ASEAN thể hiện sự thay đổi tư duy từ đối đầu sang hợp tác. Sự điều chỉnh kịp thời này đã tạo điều kiện quốc tế thuận lợi để phát triển kinh tế và bảo vệ Tổ quốc, nâng cao vị thế quốc gia. Thành công của công cuộc đổi mới là kết quả của quá trình tư duy liên tục, hoàn thiện đường lối. Quá trình đổi mới tư duy và đường lối đối ngoại của Đảng ngày càng được hoàn thiện, từ coi thế giới là vũ đài đấu tranh sang môi trường tồn tại và phát triển. Việt Nam thực hiện chính sách đối ngoại rộng mở, đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ quốc tế, lấy lợi ích quốc gia làm nguyên tắc tối cao. Theo Lê Viết Duyên, quyết định gia nhập ASEAN là một quyết định "có tính cân não" cả về đối nội và đối ngoại.

1.1. Bối Cảnh Khủng Hoảng và Yêu Cầu Đổi Mới

Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế - xã hội, Việt Nam cần phải đổi mới để thoát khỏi thế bị cô lập và cấm vận. Quyết định gia nhập ASEAN được xem là một bước đi chiến lược để mở rộng quan hệ quốc tế và thu hút đầu tư. Hợp tác Việt Nam - ASEAN trở thành một phần quan trọng trong chính sách đối ngoại của Việt Nam. Theo Báo cáo chính trị của BCHTW Đảng tại Đại hội VI (1986), đổi mới là yêu cầu bức thiết, vấn đề có ý nghĩa sống còn với đất nước.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Quyết Định Gia Nhập ASEAN

Việc gia nhập ASEAN không chỉ là một quyết định về chính sách kinh tế mà còn là một sự thay đổi về tư duy đối ngoại. Việt Nam đã chuyển từ chính sách đối đầu sang chính sách hợp tác, tạo dựng mối quan hệ tin cậy với các nước trong khu vực. Điều này đã góp phần quan trọng vào việc cải thiện hình ảnh của Việt Nam trên trường quốc tế và mở ra cơ hội cho sự phát triển kinh tế. Quan hệ Việt Nam - ASEAN đã trải qua một quá trình phát triển từ đối đầu sang hợp tác.

II. Thách Thức và Cơ Hội Trong Chính Sách Với ASEAN Đổi Mới

Nhìn lại 30 năm đổi mới, ta thấy sự phát triển từ chủ trương tăng cường quan hệ hữu nghị tới việc chủ động xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh. Đây là bước tiến dài và đột phá trong chính sách của Việt Nam với ASEAN. Việt Nam đã vượt qua nghi kỵ để trở thành thành viên tích cực trong Cộng đồng ASEAN. Đó là kết quả của quá trình điều chỉnh, phát triển tư duy, hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại trong 30 năm qua. ASEAN đã trở thành nhân tố quan trọng giúp tạo thế và lực cho Việt Nam. Với Cộng đồng ASEAN hình thành, ASEAN sẽ tiếp tục đẩy mạnh liên kết, có vai trò trung tâm trong việc định hình trật tự mới trong khu vực. Khu vực châu Á – Thái Bình Dương sẽ tiếp tục phát triển năng động nhưng còn tồn tại nhiều nhân tố gây mất ổn định như tranh chấp lãnh thổ, biển đảo. Trong nước, những thành tựu của 30 năm đổi mới đã tạo ra cho đất nước sức mạnh tổng hợp lớn hơn nhiều so với trước.

2.1. Quá Trình Thay Đổi Tư Duy Chính Sách Đối Với ASEAN

Từ chỗ coi ASEAN là một đối tượng nghi kỵ, Việt Nam đã dần chuyển sang coi ASEAN là một đối tác quan trọng trong quá trình phát triển. Sự thay đổi này thể hiện sự trưởng thành trong tư duy đối ngoại của Việt Nam. Bước phát triển từ chủ trương "không ngừng phấn đấu nhằm phát triển mối quan hệ hữu nghị và hợp tác với Inđônêxia và các nước Đông Nam Á khác" (1986) đến “chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước ASEAN xây dựng Cộng đồng vững mạnh” (2016).

2.2. Vai Trò Của ASEAN Trong Bối Cảnh Khu Vực Biến Động

ASEAN đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hòa bình và ổn định trong khu vực. Trong bối cảnh các tranh chấp lãnh thổ và biển đảo ngày càng gia tăng, ASEAN là một diễn đàn quan trọng để các nước đối thoại và giải quyết các mâu thuẫn. Việt Nam cần phải tận dụng vai trò này của ASEAN để bảo vệ lợi ích quốc gia và duy trì hòa bình trong khu vực. Cộng đồng ASEAN hình thành từ cuối năm 2015, ASEAN sẽ tiếp tục đẩy mạnh liên kết, có vai trò trung tâm trong việc định hình trật tự mới trong khu vực.

III. Giải Pháp Tăng Cường Hội Nhập Sâu Rộng Với ASEAN Hiện Nay

Việt Nam đang đứng trước thời cơ và thách thức mới trong quá trình hội nhập quốc tế toàn diện, phục vụ sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Điều đó đặt ra yêu cầu cần tiếp tục đổi mới cả về tư duy, hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại. Đại hội Đảng XII (1/2016) khẳng định ASEAN là trọng tâm của chính sách đối ngoại của Việt Nam với định hướng “chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước ASEAN xây dựng Cộng đồng vững mạnh”. Để phát huy nhân tố ASEAN một cách hiệu quả, tăng cường lợi ích cho đất nước, cần có những đánh giá tổng thể về chính sách của Việt Nam với ASEAN cả về lý luận và thực tiễn trong giai đoạn 1986-2016 nhằm đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ mới.

3.1. Đánh Giá Tổng Thể Chính Sách Việt Nam Với ASEAN 1986 2016

Nghiên cứu quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN giai đoạn này sẽ giúp đánh giá những thành tựu cũng như hạn chế trong việc hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại của Việt Nam với khu vực trong thời kỳ Đổi mới thông qua các bước điều chỉnh chính sách. Đánh giá toàn diện hợp tác Việt Nam - ASEAN là cần thiết để đưa ra các giải pháp thúc đẩy sự phát triển trong tương lai.

3.2. Hoàn Thiện Đường Lối Đối Ngoại Trong Bối Cảnh Hội Nhập

Nghiên cứu cũng sẽ góp phần triển khai định hướng đối ngoại của Đại hội Đảng lần thứ XII, phát huy hiệu quả vai trò của ASEAN trong chính sách đối ngoại của Việt Nam. Cần tiếp tục hoàn thiện đường lối đối ngoại, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng. Việt Nam cần phải chủ động và linh hoạt trong việc ứng phó với những thách thức và tận dụng những cơ hội do quá trình hội nhập mang lại. Cần có những đánh giá tổng thể về chính sách của Việt Nam với ASEAN cả về lý luận và thực tiễn trong giai đoạn 1986-2016 nhằm đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ mới.

IV. Nghiên Cứu Chính Sách Việt Nam ASEAN Đề Xuất Giải Pháp

Nghiên cứu quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN giai đoạn 1986-2016 sẽ giúp đánh giá những thành tựu cũng như hạn chế trong việc hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại của Việt Nam với khu vực trong thời kỳ Đổi mới thông qua các bước điều chỉnh chính sách; đóng góp cơ sở khoa học để tiếp tục hoàn thiện đường lối, chính sách đối ngoại của Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế toàn diện. Nghiên cứu cũng sẽ góp phần triển khai định hướng đối ngoại của Đại hội Đảng lần thứ XII, phát huy hiệu quả vai trò của ASEAN trong chính sách đối ngoại của Việt Nam. Với những ý nghĩa lý luận và thực tiễn nêu trên, nghiên cứu sinh quyết định chọn chủ đề “Quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) trong thời kỳ Đổi mới (1986 đến nay)”, làm đề tài cho luận án Tiến sỹ chuyên ngành Quan hệ quốc tế của mình với mục tiêu đưa ra khuyến nghị chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN trong thời gian 10 năm tới.

4.1. Mục Tiêu Nghiên Cứu và Khuyến Nghị Chính Sách

Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới và đưa ra các khuyến nghị chính sách phù hợp với tình hình mới. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc phân tích các yếu tố tác động đến chính sách và đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả hợp tác Việt Nam - ASEAN. Mục tiêu đưa ra khuyến nghị chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN trong thời gian 10 năm tới.

4.2. Đóng Góp Vào Khoa Học Quan Hệ Quốc Tế

Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa thực tiễn mà còn đóng góp vào khoa học quan hệ quốc tế bằng cách cung cấp một cái nhìn sâu sắc về quá trình phát triển chính sách đối ngoại của một nước đang phát triển như Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phân tích và dự báo chính sách đối ngoại của các nước khác trong khu vực và trên thế giới. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc phân tích các yếu tố tác động đến chính sách và đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả hợp tác Việt Nam - ASEAN.

V. Các Nghiên Cứu Về Chính Sách Đối Ngoại Việt Nam ASEAN

Chính sách đối ngoại của Việt Nam nói chung và với ASEAN nói riêng đã nhận được sự quan tâm và nghiên cứu của nhiều học giả trong và ngoài nước do vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của Việt Nam, song các công trình nghiên cứu đều có mục tiêu và phạm vi nghiên cứu khác nhau, cụ thể. Nổi bật là các cuốn "Cục diện thế giới đến 2020”, Nxb. Chính trị Quốc gia, 2010; “Định hướng chiến lược đối ngoại Việt Nam đến 2020”, Nxb. Chính trị quốc gia, 2010, “Đường lối Chính sách Đối ngoại Việt Nam trong giai đoạn mới”, Nxb. Chính trị Quốc gia, 2011 do Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Bình Minh chủ trì biên soạn với những nhận định về sự phát triển cục diện thế giới, định hướng chiến lược và đường lối chính sách đối ngoại cho Việt Nam. Tác giả Phạm Quang Minh trong “Chính sách đối ngoại Đổi mới của Việt Nam (1986 - 2010)”, Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2012 đã phân tích một cách hệ thống chính sách đối ngoại của Việt Nam trong hơn 20 năm đổi mới.

5.1. Tổng Quan Về Tình Hình Nghiên Cứu Trong Nước

Nhiều công trình nghiên cứu trong nước đã tập trung vào việc phân tích quá trình đổi mới chính sách đối ngoại của Việt Nam, đặc biệt là từ sau Đại hội Đảng VI. Các nghiên cứu này thường đề cập đến các yếu tố tác động đến chính sách và những thành tựu mà Việt Nam đã đạt được trong quá trình hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu những nghiên cứu đi sâu vào phân tích mối quan hệ giữa Việt Nam và ASEAN trong bối cảnh mới. Các tài liệu về cơ sở hoạch định chính sách đối ngoại Việt Nam gần đây mới được phổ biến rộng rãi.

5.2. Các Công Trình Nghiên Cứu Nổi Bật và Đóng Góp

Một số công trình nghiên cứu nổi bật trong lĩnh vực này bao gồm các cuốn sách của Phạm Bình Minh về định hướng chiến lược đối ngoại của Việt Nam và cuốn sách của Phạm Quang Minh về chính sách đối ngoại Đổi mới của Việt Nam. Các công trình này đã cung cấp những phân tích sâu sắc về quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam và những thách thức mà Việt Nam phải đối mặt trong quá trình hội nhập quốc tế. Các tác giả Nguyễn Hoàng Giáp, Nguyễn Thị Quế (chủ biên) trong “Chính sách đối ngoại Việt Nam thời kỳ đổi mới”, Nxb. Chính trị hành chính (2013) đã trình bày tư tưởng, nguyên tắc, nhiệm vụ, phương châm chỉ đạo, lập trường của Việt Nam đối với các vấn đề quốc tế lớn; phương hướng và thành tựu đối ngoại trong việc phá thế bao vây cấm vận, thoát khỏi khủng hoảng và hội nhập khu vực, hội nhập quốc tế để rút ra bài học về hoạch định chính sách đối ngoại.

VI. Chính Sách Hướng Đông và Tăng Cường Quan Hệ Song Phương

Cần có những chính sách hướng Đông một cách rõ ràng hơn, coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN. Cần tăng cường quan hệ song phương với các nước thành viên ASEAN để tạo dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Cần tiếp tục xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết và vững mạnh. Chính sách ngoại giao cần được thực hiện một cách linh hoạt và sáng tạo để ứng phó với những thách thức mới. Việt Nam cần tiếp tục thể hiện vai trò trung tâm trong ASEAN. ASEAN centrality là mục tiêu quan trọng cần được duy trì và phát huy.

6.1. Chính Sách Hướng Đông và Vai Trò Trung Tâm Của ASEAN

Chính sách hướng Đông cần được cụ thể hóa bằng những hành động thiết thực. Cần có những cơ chế hợp tác hiệu quả để tận dụng những cơ hội do chính sách này mang lại. Việt Nam cần đóng vai trò tích cực trong việc thúc đẩy sự phát triển của ASEAN và tăng cường vai trò của ASEAN trên trường quốc tế. Cần có những chính sách hướng Đông một cách rõ ràng hơn, coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN.

6.2. Tăng Cường Quan Hệ Song Phương và Chính Sách Ngoại Giao

Quan hệ song phương với các nước thành viên ASEAN cần được coi trọng và phát triển. Cần có những cơ chế đối thoại thường xuyên để giải quyết những vấn đề phát sinh và tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau. Chính sách ngoại giao cần được thực hiện một cách linh hoạt và sáng tạo để ứng phó với những thách thức mới. Cần tăng cường quan hệ song phương với các nước thành viên ASEAN để tạo dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác trên nhiều lĩnh vực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quan hệ Quốc tế mang tên "Quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) trong thời kỳ Đổi mới (1986 đến nay)" do nghiên cứu sinh Lê Viết Duyên thực hiện tại Học viện Ngoại giao, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lê Thanh Bình và PGS.TS. Đỗ Sơn Hải.

• Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Từ giữa thập niên 1980, Việt Nam đứng trước đòi hỏi cấp bách phải vượt qua khủng hoảng kinh tế - xã hội, phá thế bao vây cấm vận và hội nhập quốc tế. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (tháng 12/1986) mở ra thời kỳ Đổi mới toàn diện, đặt nền tảng cho việc chuyển dịch tư duy đối ngoại từ đối đầu sang đối thoại, hòa bình và hợp tác. Trong tiến trình này, việc điều chỉnh chính sách đối với ASEAN là một lựa chọn chiến lược quan trọng. Tuy nhiên, các công trình đã công bố chủ yếu dừng lại ở việc mô tả diễn biến quan hệ song phương hoặc đa phương, chưa có công trình nào đánh giá tổng thể, biện chứng quá trình phát triển thông qua các bước điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN từ năm 1986 đến năm 2016 trên nền tảng lý luận phân tích chính sách đối ngoại chuyên sâu. Sự kiện Cộng đồng ASEAN chính thức hình thành ngày 31/12/2015 và Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII (tháng 1/2016) đề ra yêu cầu mới đòi hỏi phải có một nghiên cứu tổng kết toàn diện và đề xuất khuyến nghị chính sách cho giai đoạn tiếp theo.

• Mục tiêu nghiên cứu: Trên cơ sở phân tích, đánh giá chính sách đối với ASEAN của Việt Nam giai đoạn 1986 - 2016, luận án làm rõ quá trình phát triển chính sách với ASEAN thông qua sự điều chỉnh trong tư duy, hoạch định và triển khai chính sách của Đảng và Nhà nước; từ đó đề xuất các khuyến nghị giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả chính sách của Việt Nam với ASEAN sau năm 2016.

• Nhiệm vụ nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):

  • (i) Phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn chính sách với ASEAN của Việt Nam;
  • (ii) Đánh giá quá trình phát triển chính sách nhằm làm sáng tỏ sự điều chỉnh, phát triển trong tư duy đối ngoại của Việt Nam với ASEAN;
  • (iii) Dự báo khả năng điều chỉnh và khuyến nghị chính sách của Việt Nam với ASEAN.

• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Quá trình phát triển thông qua điều chỉnh chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới.
  • Phạm vi không gian: Trọng tâm là khu vực Đông Nam Á, đồng thời mở rộng đặt ASEAN trong không gian địa chính trị khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn 30 năm Đổi mới từ năm 1986 (thời điểm Đại hội VI) đến đầu năm 2016 (thời điểm Đại hội XII và Cộng đồng ASEAN đi vào hoạt động), có đối chiếu với giai đoạn 1967 - 1986 và dự báo đến năm 2025.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã phân loại và điểm luận có hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến đề tài theo ba nhóm chính:

Các nghiên cứu trong nước

• Về quá trình đổi mới đường lối và tư duy đối ngoại: Các công trình tiêu biểu gồm "Cục diện thế giới đến 2020" (2010), "Định hướng chiến lược đối ngoại Việt Nam đến 2020" (2010), "Đường lối Chính sách Đối ngoại Việt Nam trong giai đoạn mới" (2011) do Phạm Bình Minh chủ trì; "Chính sách đối ngoại Đổi mới của Việt Nam (1986 - 2010)" (2012) của Phạm Quang Minh; "Chính sách đối ngoại Việt Nam thời kỳ đổi mới" (2013) do Nguyễn Hoàng Giáp và Nguyễn Thị Quế chủ biên; "Thế giới trong 50 năm qua (1945-1995) và Thế giới trong 25 năm tới (1995-2020)" (1998) của Nguyễn Cơ Thạch. Lịch sử ngoại giao và bước chuyển tư duy đối ngoại cũng được phản ánh qua công trình của Nguyễn Đình Bin (2002), Lưu Văn Lợi (1998), Vũ Quang Vinh (2001), Nguyễn Phú Trọng (2006), Bộ Ngoại giao (2011), Vũ Dương Huân (2007), cùng các bài nghiên cứu của Nguyễn Dy Niên (2005), Vũ Khoan (2005), Nguyễn Mạnh Cầm (2005), Phạm Gia Khiêm (2007), Dương Văn Quảng và Nguyễn Thị Thìn (2010).
• Về quan hệ Việt Nam - ASEAN: Các công trình nền tảng gồm "ASEAN và sự hội nhập của Việt Nam" (1997) của Đào Huy Ngọc, Nguyễn Phương Bình, Hoàng Anh Tuấn; các ấn phẩm của Vũ Dương Ninh (1998, 2004, 2005); "Việt Nam trong ASEAN nhìn lại và hướng tới" (2006) do Phạm Đức Thành và Trần Khánh chủ biên; "Việt Nam gia nhập ASEAN từ năm 1995 đến nay – Thành tựu, vấn đề và triển vọng" (2012) của Nguyễn Thị Quế và Nguyễn Hoàng Giáp; "Hiện thực hóa Cộng đồng Kinh tế ASEAN và tác động đến Việt Nam" (2013) của Nguyễn Văn Hà. Các nghiên cứu chuyên sâu khác gồm bài viết của Nguyễn Thu Mỹ và Lê Phương Hoà (2008), Nguyễn Hùng Sơn (2009), Nguyễn Mạnh Cầm (2010), Phạm Quang Minh (2015), Trần Khánh và Hồ Thị Ái Phương (2015), Nguyễn Vũ Tùng (2005), Đỗ Sơn Hải (2011, 2014), cùng các luận án tiến sĩ lịch sử của Nguyễn Đình Thực (2001) và Nguyễn Thị Hoàn (2011).

Các nghiên cứu ngoài nước

• Về lý thuyết phân tích chính sách đối ngoại: Richard Snyder, H. Bruck và Burton Sapin (2012) với hướng tiếp cận ra quyết định; James Rosenau (1966) với phương pháp so sánh chính sách đối ngoại; Charles Hermann (1990) với nghiên cứu về quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại khi chính phủ thay đổi đường hướng.
• Về chính sách đối ngoại của Việt Nam và quan hệ với ASEAN: David Elliott (2012), Eero Palmujoki (1997), Carlyle A. Thayer và Ramses Amer (2000), Carlyle A. Thayer (nghiên cứu về chủ nghĩa khu vực và đa phương), Alexander Vuving (2006, 2008), William Turley (nghiên cứu về an ninh và tương tác địa chiến lược), cùng Báo cáo của Nhóm chuyên trách về Đối ngoại của Quốc hội Australia.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tập trung mô tả tiến trình lịch sử, phân tích từng giai đoạn ngắn hạn hoặc phân tích một lĩnh vực hợp tác cụ thể. Chưa có công trình nào xây dựng một mô hình lý thuyết chuyên biệt để phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN trong suốt 30 năm Đổi mới (1986 - 2016), đồng thời cập nhật bối cảnh Cộng đồng ASEAN vừa thành lập để đưa ra khuyến nghị chiến lược đến năm 2025. Luận án được triển khai nhằm lấp đầy khoảng trống học thuật này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Khái niệm và mục tiêu chính sách đối ngoại: Luận án tổng hợp các quan điểm lý thuyết của Marijke Breuning, George Modelski, Kal J. Holsti, James Rosenau và Từ điển thuật ngữ Ngoại giao để định nghĩa chính sách đối ngoại là tổng thể các mục tiêu, phương tiện, biện pháp và sự điều chỉnh của một quốc gia trên trường quốc tế nhằm phục vụ sự tồn tại và phát triển. Ba mục tiêu cốt lõi xuyên suốt được xác định theo Nicholas Onuf và Vũ Khoan là: An ninh, Phát triển và Vị thế (ảnh hưởng).
• Cấp độ phân tích chính sách đối ngoại: Ứng dụng mô hình phân tích theo ba cấp độ cơ bản của Kenneth Waltz và J. David Singer (cá nhân, quốc gia, hệ thống quốc tế) cùng hệ thống 5 cấp độ của William Nester để lý giải tác động của cấu trúc quốc tế, thể chế chính trị nội bộ và nhận thức của ban lãnh đạo.
• Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại: Luận án tiếp thu và hiệu chỉnh mô hình của Charles F. Hermann:
  • Bốn mức độ điều chỉnh: (1) Điều chỉnh mức độ nỗ lực để đạt mục tiêu cao hơn/thấp hơn; (2) Thay đổi biện pháp/công cụ thực thi; (3) Thay đổi mục tiêu đối ngoại; (4) Thay đổi định hướng quan hệ quốc tế.
  • Bốn nguồn dẫn đến sự điều chỉnh: Vai trò của nhà lãnh đạo, hệ thống hoạch định chính sách đối ngoại, tình hình trong nước và áp lực từ môi trường quốc tế.
  • Quy trình điều chỉnh 7 bước kết hợp với sự tác động của các yếu tố kiềm chế (quán tính hành chính, nhận thức cũ, chính trị nội bộ) và sự phản hồi từ thực tiễn (theo Kjell Goldmann).
• Cơ sở tư tưởng và thể chế Việt Nam: Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại (gồm 8 nội dung lớn); nguyên tắc Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo tuyệt đối, toàn diện và thống nhất các hoạt động đối ngoại (thông qua Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Chấp hành Trung ương) kết hợp sự quản lý điều hành của Nhà nước và quy chế phối hợp giữa các cơ quan đối ngoại (Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Ban Đối ngoại Trung ương, Ủy ban Đối ngoại Quốc hội).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp lịch sử và phương pháp logic: Tái hiện và phân tích quá trình vận động khách quan của chính sách đối ngoại qua các mốc thời gian.
• Phương pháp phân tích chính sách đối ngoại: Mổ xẻ các yếu tố cấu thành mục tiêu, định hướng, biện pháp và quá trình ra quyết định điều chỉnh.
• Phương pháp so sánh, tổng hợp, quy nạp và dự báo khoa học: So sánh các giai đoạn điều chỉnh chính sách, tổng hợp dữ liệu thực tiễn và đưa ra các kịch bản dự báo đến năm 2025.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Nghiên cứu dựa trên hệ thống văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam (các văn kiện Đại hội Đảng từ lần thứ VI đến lần thứ XII, các Nghị quyết của Bộ Chính trị và Trung ương); văn bản quy phạm pháp luật và văn kiện ngoại giao của Nhà nước Việt Nam (như Quyết định số 272-QĐ/TW ngày 21/1/2015 của Bộ Chính trị, Quyết định số 67/2011/QĐ-TTg ngày 12/12/2011 của Thủ tướng Chính phủ); các tuyên bố, điều ước và văn kiện chính thức của ASEAN (Hiệp ước TAC, Tuyên bố DOC, Hiến chương ASEAN); các công trình nghiên cứu, bài phát biểu của các nhà lãnh đạo và tài liệu thống kê kinh tế - xã hội chính thức.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách đối ngoại Việt Nam

Chương 1 thiết lập khung lý thuyết phân tích và làm rõ bối cảnh hình thành đường lối đối ngoại Đổi mới:

• Hệ thống hóa lý luận: Trình bày khái niệm, bản chất, mục tiêu an ninh - phát triển - vị thế của chính sách đối ngoại; quy trình hoạch định 3 giai đoạn (theo Ivo Duchacek và Bruce Jentleson); cơ chế tương tác giữa chính sách đối nội và đối ngoại; phân tích mô hình điều chỉnh chính sách của Charles F. Hermann và các yếu tố cản trở/thúc đẩy thay đổi của Kjell Goldmann, Kal J. Holsti.
• Cơ sở tư tưởng và truyền thống: Phân tích nền tảng Chủ nghĩa Mác - Lênin và hệ thống 8 nội dung trong Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại; truyền thống đối ngoại hòa hiếu và ứng xử khôn khéo của một quốc gia quy mô nhỏ cạnh nước lớn. Luận án khẳng định nguyên tắc Đảng lãnh đạo tuyệt đối, thống nhất hoạt động đối ngoại theo quy trình chặt chẽ từ hoạch định chủ trương (Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương) đến tham mưu và thực thi (Bộ Ngoại giao và các cơ quan đối ngoại chuyên trách).
• Cơ sở thực tiễn quốc tế và trong nước năm 1986:
  • Quốc tế: Khủng hoảng của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu, quan hệ nước lớn chuyển dần từ đối đầu sang hòa hoãn; xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa và cách mạng khoa học kỹ thuật; vấn đề Campuchia khiến quan hệ giữa Việt Nam và ASEAN rơi vào đối đầu cục diện.
  • Trong nước: Khủng hoảng kinh tế - xã hội nghiêm trọng sau 40 năm chiến tranh và chiến tranh biên giới; bị bao vây cấm vận; viện trợ từ Liên Xô và Đông Âu sụt giảm rồi chấm dứt. Số liệu thực tế: giai đoạn 1977 - 1980 GDP bình quân chỉ tăng 0,4%/năm (năm 1979 giảm 2%, năm 1980 giảm 1,4%), GDP bình quân đầu người năm 1986 chỉ đạt 86 USD/năm (giảm bình quân 1,87%/năm), chỉ số lạm phát giá bán lẻ năm 1986 lên tới 774,7%.
• Yêu cầu đối ngoại thời kỳ Đổi mới: Đặt ra nhiệm vụ sống còn là phá thế bao vây cấm vận, giữ vững hòa bình để phục vụ phát triển kinh tế xã hội, chuyển đổi tư duy "bạn - thù" sang đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ quốc tế, xác định giải quyết vấn đề Campuchia và bình thường hóa quan hệ với các nước láng giềng, khu vực ASEAN là điểm đột phá chiến lược.

+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|               KHUNG MÔ HÌNH PHÂN TÍCH QUÁ TRÌNH ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI                    |
|                               (ỨNG DỤNG CHO VIỆT NAM - ASEAN)                                      |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| 1. NGUỒN THÚC ĐẨY ĐIỀU CHỈNH:                                                                      |
|    - Áp lực quốc tế & khu vực (Cục diện thế giới, chuyển biến tại Đông Nam Á)                      |
|    - Nhu cầu trong nước (Thoát khủng hoảng KT-XH, công nghiệp hóa, hiện đại hóa)                   |
|    - Nhận thức & vai trò lãnh đạo (Đổi mới tư duy đối ngoại của Đảng)                             |
|    - Hệ thống thể chế & tham mưu đối ngoại (Bộ Ngoại giao, các ban ngành)                          |
|                                                                                                    |
| 2. QUÁ TRÌNH RA QUYẾT ĐỊNH & VƯỢT QUA YẾU TỐ KIỀM CHẾ:                                             |
|    - Đánh giá sự thiếu hiệu quả của chính sách cũ -> Xác định tương quan vấn đề                    |
|    - Vượt qua quán tính nhận thức và cơ chế hành chính cũ                                         |
|    - Tạo đồng thuận chính trị nội bộ -> Ban hành chủ trương/chính sách mới                         |
|                                                                                                    |
| 3. KẾT QUẢ ĐIỀU CHỈNH (4 MỨC ĐỘ):                                                                 |
|    - Điều chỉnh định hướng: Từ đối đầu sang đối thoại, hòa bình, hội nhập, xây dựng Cộng đồng      |
|    - Điều chỉnh mục tiêu: Đảm bảo an ninh, mở rộng thị trường phát triển, nâng cao vị thế          |
|    - Điều chỉnh biện pháp: Tham gia hiệp ước (TAC), gia nhập AFTA, Hiến chương, ADMM+, EAS...     |
|    - Phản hồi & học hỏi thực tiễn: Tiếp tục điều chỉnh cho các giai đoạn tiếp theo                |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+

---

Chương 2: Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới (1986 - 2016)

Chương 2 là nội dung trọng tâm của luận án, phân tích quá trình tiến triển và điều chỉnh chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN qua các giai đoạn lịch sử cụ thể:

• Giai đoạn trước Đổi mới (1967 - 1986): Phân tích cơ sở hoạch định, mục tiêu, biện pháp và định hướng trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh và bất đồng sâu sắc về vấn đề Campuchia. Chính sách giai đoạn này mang nặng tư duy đối đầu ý thức hệ, nghi kỵ lẫn nhau, làm cơ sở đối chiếu cho sự thay đổi căn bản trong thời kỳ Đổi mới.
• Giai đoạn 1986 - 1996 (Phá bao vây cô lập, xác lập đường lối đối ngoại rộng mở):
  • Cơ sở điều chỉnh: Tình hình khủng hoảng trong nước, Liên Xô tan rã, giải pháp chính trị cho vấn đề Campuchia đạt tiến triển (Hiệp định Paris 1991).
  • Nội dung điều chỉnh: Chuyển từ đối đầu sang đối thoại và hòa giải; tham gia Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) năm 1992; trở thành quan sát viên và chính thức gia nhập ASEAN ngày 28/7/1995.
  • Mục tiêu và biện pháp: Phá vỡ thế cô lập chính trị, cấm vận kinh tế, tạo môi trường quốc tế hòa bình và thuận lợi cho công cuộc Đổi mới trong nước.
• Giai đoạn 1996 - 2006 (Mở rộng hợp tác và đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế):
  • Cơ sở điều chỉnh: Việt Nam vượt qua khủng hoảng kinh tế, bước vào giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; ASEAN mở rộng kết nạp Lào, Mianma, Campuchia hoàn tất ý tưởng ASEAN-10.
  • Nội dung điều chỉnh: Đẩy mạnh hội nhập sâu rộng, thực hiện các cam kết Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA); chủ động đề xuất và thúc đẩy thu hẹp khoảng cách phát triển thông qua nhóm CLMV và Sáng kiến Liên kết ASEAN (IAI); đóng góp xây dựng Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC 2002).
• Giai đoạn 2006 - 2016 (Đưa quan hệ vào chiều sâu và hội nhập quốc tế toàn diện):
  • Cơ sở điều chỉnh: Xu thế liên kết khu vực tăng tốc; ASEAN thông qua Hiến chương ASEAN (2007) và hướng tới xây dựng Cộng đồng ASEAN; cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tại châu Á - Thái Bình Dương gia tăng.
  • Nội dung điều chỉnh: Việt Nam chuyển mạnh sang phương châm "chủ động, tích cực và có trách nhiệm"; hoàn thành vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2010; thúc đẩy hiện thực hóa ba trụ cột của Cộng đồng ASEAN (APSC, AEC, ASCC) chính thức ra đời ngày 31/12/2015; thiết lập quan hệ đối tác chiến lược và toàn diện với các nước thành viên chủ chốt.
• Đánh giá tổng thể kết quả và hạn chế:
  • Kết quả: Đạt được những chuyển dịch căn bản về định hướng (từ nghi kỵ đối đầu sang gắn kết cộng đồng), mục tiêu (gắn kết an ninh và phát triển của Việt Nam với an ninh và thịnh vượng chung của khu vực) và biện pháp (kết hợp nhuần nhuyễn song phương và đa phương).
  • Hạn chế: Luận án chỉ ra một số hạn chế như năng lực tận dụng ưu đãi kinh tế từ AEC còn chưa cao; cơ chế phối hợp liên ngành trong nước đôi lúc chưa đồng bộ; nguồn nhân lực và nội lực cho hội nhập khu vực còn khoảng cách so với các nước ASEAN đi trước.

Tiêu chí so sánh	Giai đoạn trước Đổi mới (1967 - 1986)	Giai đoạn 1986 - 1996	Giai đoạn 1996 - 2006	Giai đoạn 2006 - 2016
Định hướng chiến lược	Đối đầu ý thức hệ, nghi kỵ, chia rẽ do vấn đề Campuchia	Bình thường hóa, đối thoại, chuyển từ đối đầu sang hợp tác	Mở rộng hợp tác đa phương, hội nhập kinh tế khu vực	Hội nhập toàn diện, chủ động, tích cực và có trách nhiệm
Mục tiêu cốt lõi	Bảo vệ lập trường an ninh Đông Dương, chống can thiệp	Phá thế bao vây cấm vận, giải quyết vấn đề Campuchia	Củng cố môi trường hòa bình, đẩy mạnh CNH-HĐH	Xây dựng Cộng đồng ASEAN, nâng cao vị thế và giữ vững chủ quyền
Vị thế tại ASEAN	Ngoài tổ chức, nhìn nhận ASEAN là khối đối địch	Quan sát viên (1992), thành viên chính thức (1995)	Thành viên tích cực, hoàn tất ý tưởng ASEAN-10	Thành viên nòng cốt, đảm nhiệm Chủ tịch 2010, xây dựng Cộng đồng
Biện pháp thực hiện	Đấu tranh ngoại giao, hạn chế tiếp xúc song phương	Tham gia TAC, đàm phán giải pháp chính trị, gia nhập ASEAN	Thực hiện cam kết AFTA, thúc đẩy hợp tác CLMV, ký kết DOC (2002)	Thực thi Hiến chương, thúc đẩy 3 trụ cột APSC - AEC - ASCC, nâng cấp đối tác

---

Chương 3: Khả năng điều chỉnh chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN từ sau Đại hội Đảng lần thứ XII đến năm 2025

Chương 3 tập trung dự báo bối cảnh chiến lược và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách:

• Cơ sở điều chỉnh: Dự báo bối cảnh toàn cầu và khu vực châu Á - Thái Bình Dương với sự cạnh tranh chiến lược gay gắt giữa các nước lớn (Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ); diễn biến phức tạp của tranh chấp chủ quyền tại Biển Đông; triển vọng và thách thức nội tại của Cộng đồng ASEAN sau năm 2015 (nguy cơ chia rẽ nội bộ, áp lực duy trì vai trò trung tâm).
• Khả năng điều chỉnh chính sách: Khẳng định sự cần thiết phải tiếp tục điều chỉnh mức độ nỗ lực và biện pháp chính sách theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XII: "chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước ASEAN xây dựng Cộng đồng vững mạnh".
• Hệ thống khuyến nghị chính sách đến năm 2025:
  • Về định hướng và mục tiêu: Coi ASEAN là một trong những ưu tiên hàng đầu của chính sách đối ngoại Việt Nam; gắn kết chặt chẽ mục tiêu giữ vững độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ với mục tiêu duy trì hòa bình, ổn định và tự cường của toàn khu vực.
  • Chủ động, tích cực xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết và giữ vững vai trò trung tâm: Củng cố đoàn kết nội khối, bảo đảm nguyên tắc đồng thuận trong các vấn đề an ninh chiến lược; phát huy vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc an ninh khu vực đang định hình (thông qua ARF, ADMM+, EAS, EAMF); kiên trì lập trường nguyên tắc về giải quyết tranh chấp Biển Đông bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế (UNCLOS 1982), thực thi đầy đủ DOC và tiến tới Bộ Quy tắc ứng xử (COC) hiệu lực.
  • Nâng cao vai trò của Việt Nam trong ASEAN: Tăng cường tham gia định hình các chuẩn mực và quy tắc hợp tác khu vực; chủ động đưa ra các sáng kiến hợp tác thực chất; phát huy vai trò cầu nối trong các cơ chế hợp tác nội khối và ngoại khối.
  • Nâng cao nội lực và hiệu quả thực thi trong nước: Hoàn thiện thể chế pháp luật tương thích với các cam kết Cộng đồng ASEAN; nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế; đẩy mạnh công tác đào tạo cán bộ ngoại giao đa phương và cán bộ quản lý am hiểu cơ chế ASEAN; tăng cường công tác tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người dân về Cộng đồng ASEAN.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và học thuật

• Bổ sung và hoàn thiện một khung phân tích khoa học về sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của một quốc gia đang phát triển trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế, trên cơ sở vận dụng sáng tạo mô hình điều chỉnh chính sách của Charles F. Hermann vào thực tiễn Việt Nam.
• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ quy luật vận động, mối quan hệ biện chứng giữa đổi mới tư duy đối ngoại của Đảng và sự phát triển chính sách cụ thể đối với một tổ chức khu vực then chốt là ASEAN.

Đóng góp về mặt thực tiễn và chính sách

• Tổng kết toàn diện bức tranh 30 năm phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN (1986 - 2016), chỉ rõ những thành tựu có ý nghĩa chiến lược, các bước ngoặt điều chỉnh và những hạn chế còn tồn tại trong quá trình thực thi.
• Cung cấp luận cứ khoa học và luận chứng thực tiễn phục vụ công tác hoạch định chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước trong việc triển khai đường lối đối ngoại Đại hội XII; đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ về định hướng, mục tiêu và biện pháp nhằm phát huy vai trò của ASEAN đối với an ninh và phát triển của đất nước đến năm 2025.

Đóng góp về mặt đào tạo

• Luận án cung cấp nguồn tư liệu học thuật có giá trị tham khảo phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu tại các trường đại học, học viện ở bậc cử nhân và sau đại học trong các chuyên đề về Chính sách đối ngoại Việt Nam, Lịch sử ngoại giao Việt Nam hiện đại và Đông Nam Á học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung phân tích chính sách ở cấp độ quốc gia và tổ chức khu vực trong khung thời gian 1986 - 2016; do mốc thời gian hoàn thành công trình (năm 2016 - 2017) trùng với thời điểm Cộng đồng ASEAN vừa được thành lập nên việc đánh giá tác động thực tế của một số cơ chế mới chỉ dừng lại ở mức độ dự báo triển vọng đến năm 2025.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục theo dõi, đánh giá định lượng và định tính hiệu quả thực thi các kế hoạch tổng thể thuộc ba trụ cột Cộng đồng ASEAN (Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2025).
  • Nghiên cứu sâu hơn về tương tác giữa chính sách đối ngoại đa phương của Việt Nam trong ASEAN với mạng lưới đối tác chiến lược song phương giữa Việt Nam và các nước thành viên chủ chốt (nhóm IMPTS).
  • Phân tích sự tương tác và tác động qua lại giữa các khuôn khổ hợp tác kinh tế mới (RCEP, FTAAP, các FTA thế hệ mới) với cấu trúc kinh tế của Cộng đồng ASEAN.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với:

• Cán bộ nghiên cứu và hoạch định chính sách: Các chuyên viên, nhà phân tích tại Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Ủy ban Đối ngoại Quốc hội và các cơ quan tham gia hợp tác chuyên ngành ASEAN.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các cơ sở đào tạo chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Ngoại giao, Chính trị học, Lịch sử Đảng, Khu vực học (đặc biệt là Đông Nam Á học).
• Phần nội dung có giá trị tham khảo sâu: Khung phân tích lý thuyết điều chỉnh chính sách đối ngoại tại Chương 1; hệ thống bảng biểu tổng hợp các giai đoạn điều chỉnh chính sách tại Chương 2; nhóm luận cứ dự báo và khuyến nghị chính sách đến năm 2025 tại Chương 3.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định ba mục tiêu cốt lõi của chính sách đối ngoại là gì?

Dựa trên lý thuyết chính trị quốc tế của Nicholas Onuf và phân tích thực tiễn của nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan, luận án xác định ba mục tiêu cơ bản bất biến của chính sách đối ngoại là: An ninh (bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ), Phát triển (tranh thủ điều kiện quốc tế thuận lợi để xây dựng kinh tế - xã hội) và Vị thế/Ảnh hưởng (nâng cao địa vị quốc tế).

2. Mô hình phân tích điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F. Hermann được vận dụng như thế nào?

Luận án vận dụng 4 mức độ thay đổi chính sách của Hermann (điều chỉnh mức độ nỗ lực, thay đổi biện pháp, thay đổi mục tiêu, thay đổi định hướng quan hệ quốc tế) kết hợp với 4 nguồn thúc đẩy (vai trò lãnh đạo, hệ thống hoạch định, nhu cầu trong nước, áp lực quốc tế) và quy trình ra quyết định 7 bước để giải thích các bước chuyển chính sách của Việt Nam với ASEAN qua từng giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2016.

3. Số liệu kinh tế - xã hội cụ thể nào phản ánh tính cấp thiết của việc Đổi mới năm 1986?

Luận án dẫn các số liệu thực tế: Trong giai đoạn 1977 - 1980, GDP của Việt Nam chỉ tăng bình quân 0,4%/năm (năm 1979 giảm 2%, năm 1980 giảm 1,4%); GDP bình quân đầu người liên tục giảm (-1,87%/năm), đến năm 1986 chỉ đạt 86 USD/người/năm; chỉ số lạm phát giá bán lẻ năm 1986 đạt mức 774,7%, đưa đất nước vào tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội trầm trọng.

4. Quá trình phát triển chính sách của Việt Nam với ASEAN được phân chia thành các giai đoạn nào?

Luận án phân chia tiến trình nghiên cứu thành 4 giai đoạn chính:

• Giai đoạn trước Đổi mới (1967 - 1986): Đối đầu ý thức hệ và nghi kỵ lẫn nhau.
• Giai đoạn 1986 - 1996: Phá bao vây cô lập, bình thường hóa quan hệ và gia nhập ASEAN (1995).
• Giai đoạn 1996 - 2006: Mở rộng hợp tác toàn diện và đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế (AFTA, ASEAN-10).
• Giai đoạn 2006 - 2016: Đưa quan hệ vào chiều sâu, hội nhập toàn diện, xây dựng Hiến chương và hình thành Cộng đồng ASEAN (2015).

5. Nhóm khuyến nghị chính sách của luận án cho giai đoạn đến năm 2025 tập trung vào những trụ cột nào?

Luận án đề xuất ba nhóm khuyến nghị chính: (1) Chủ động, tích cực cùng các nước xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, vững mạnh và duy trì vai trò trung tâm của ASEAN; (2) Nâng cao vai trò, vị thế và mức độ đóng góp sáng kiến của Việt Nam trong các cơ chế khu vực; (3) Nâng cao nội lực quốc gia thông qua hoàn thiện thể chế pháp lý, năng lực cạnh tranh kinh tế và chất lượng nguồn nhân lực phục vụ hội nhập ASEAN.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Lê Viết Duyên là một công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu về quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN trong suốt 30 năm Đổi mới (1986 - 2016). Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết phân tích điều chỉnh chính sách đối ngoại với các nguồn tư liệu thực tiễn tin cậy, luận án đã làm rõ sự chuyển biến căn bản trong tư duy, mục tiêu và biện pháp đối ngoại của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Các đánh giá tổng kết và hệ thống khuyến nghị khoa học trong luận án mang lại giá trị thiết thực cho cả công tác nghiên cứu học thuật lẫn thực tiễn hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LU N VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI VIỆT NAM. Một số vấn đề lý thuyết cơ bản về chính sách đối ngoại. Khái niệm và mục tiêu của chính sách đối ngoại.

Lý thuyết về phân tích chính sách đối ngoại. Quá trình hoạch định và điều chỉnh chính sách đối ngoại. Quá trình hoạch định chính sách đối ngoại. Quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại.

Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại. Cơ sở hình thành chính sách đối ngoại Việt Nam thời kỳ Đổi mới. Tư tưởng chủ đạo. Đảng lãnh đạo tuyệt đối và thống nhất hoạt động đối ngoại.

Cơ sở thực tiễn. Biến động của tình hình thế giới và khu vực. Tình hình Việt Nam khi bước vào thời kỳ Đổi mới (1986). Yêu cầu nhiệm vụ của chính sách đối ngoại trong thời kỳ Đổi mới.

Đặc điểm truyền thống chính sách đối ngoại Việt Nam. Chính sách đối ngoại hòa hiếu. Chính sách đối ngoại khôn khéo của một nước nhỏ. Mô hình phân tích chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới (1986-2016).

Nguồn dẫn tới sự điều chỉnh. Quá trình điều chỉnh. Kết quả điều chỉnh chính sách đối ngoại. 45 CHƢƠNG 2: CHÍNH SÁCH CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1986 - 2016.

Chính sách của Việt Nam với ASEAN trƣớc thời kỳ Đổi mới (1967 - 1986). Cơ sở hoạch định. Nội dung chính sách. Về định hướng.

Về mục tiêu. Về biện pháp. Đánh giá chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn trước Đổi mới. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn 1986 - 1996.

Cơ sở điều chỉnh. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai. Thay đổi định hướng. Thay đổi mục tiêu.

Thay đổi biện pháp. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn 1996 - 2006. Cơ sở điều chỉnh. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai.

Điều chỉnh định hướng. Điều chỉnh mục tiêu. Điều chỉnh biện pháp. Chính sách với ASEAN trong giai đoạn 2006 - 2016.

Cơ sở điều chỉnh. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai. Điều chỉnh định hướng. Điều chỉnh mục tiêu.

Điều chỉnh biện pháp. Kết quả quá trình điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới 1986 - 2016. Về định hướng. Về mục tiêu.

Về biện pháp. Hạn chế trong chính sách với ASEAN. 110 CHƢƠNG 3: KHẢ NĂNG ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN TỪ SAU ĐẠI HỘI ĐẢNG LẦN THỨ XII ĐẾN NĂM 2025. Cơ sở điều chỉnh.

Dự báo tình hình thế giới và khu vực. Chiến lược các nước lớn trong khu vực. Triển vọng Cộng đồng ASEAN đến năm 2025. Thách thức của ASEAN.

Cơ hội và thách thức với Việt Nam. Thách thức. Khả năng điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025. Khuyến nghị chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025.

Về định hướng. Về mục tiêu. Về biện pháp. Chủ động, tích cực xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, vững mạnh, tăng cường vai trò trung tâm của ASEAN.

Nâng cao vai trò Việt Nam trong ASEAN. Nâng cao nội lực Việt Nam trong hợp tác ASEAN. 147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

172 Phụ lục 1: Các giai đoạn trong quy trình hoạch định chính sách đối ngoại 172 Phụ lục 2: Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F. 173 Phụ lục 3: Bảng so sánh quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN qua các giai đoạn trong thời kỳ Đổi mới (1986 - 2016) và khuyến nghị chính sách cho giai đoạn 2016 - 2025. 174 vii DANH MỤC KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt 1. AC ASEAN Community Cộng đồng ASEAN Ngân hàng phát triển châu 2.

ADB Asia Development Bank Á ASEAN Defence Ministerial Hội nghị Bộ trưởng quốc 3. ADMM Meeting phòng ASEAN ASEAN Defence Ministerial Hội nghị Bộ trưởng quốc 4. ADMM+ Meeting Plus phòng ASEAN mở rộng ASEAN Economic Cộng đồng Kinh tế ASEAN 5. AEC Community ASEAN Economic Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế 6.

AEM Ministerial Meeting ASEAN Khu vực mậu dịch tự do 7. AFTA ASEAN Free Trade Area ASEAN ASEAN Inter-Parliamentary Tổ chức liên nghị viện 8. AIPO Organization ASEAN 9. AMF ASEAN Maritime Forum Diễn đàn biển ASEAN Hội nghị Bộ trưởng Ngoại 10.

AMM ASEAN Ministerial Meeting giao ASEAN ASEAN Ministerial Meeting Hội nghị Bộ trưởng Môi 11. AMME on Environment trường ASEAN Asia-Pacific Economic Diễn đàn hợp tác kinh tế 12. APEC Cooperation châu Á-Thái Bình Dương ASEAN Political-Security Cộng đồng Chính trị An ninh 13. APSC Community ASEAN 14.

ARF ASEAN Regional Forum Diễn đàn khu vực ASEAN 15. ASA Association of Southeast Asia Hiệp hội Đông Nam Á ASEAN Security Cộng đồng an ninh ASEAN 16. ASC Community viii ASEAN Socio-Cultural Cộng đồng văn hóa-xã hội 17. ASCC Community ASEAN Association of Southeast Hiệp hội các quốc gia Đông 18.

ASEAN Asian Nations Nam Á ASEAN + 1: Hợp tác 19. ASEAN+1 ASEAN Plus One ASEAN và từng Bên Đối thoại ASEAN + 3: Hợp tác 20. ASEAN+3 ASEAN Plus Three ASEAN và Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc ASEAN + 6: Hợp tác ASEAN và Trung Quốc, 21. ASEAN+6 ASEAN Plus six Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia và New Zealand 22.

ASEM Asia – Europe Meeting Hội nghị Á – Âu Brunei Darussalam- Khu vực tăng trưởng Đông BIMP- Indonesia-Malaysia- ASEAN Brunei, 23. EAGA Indonesia, Malaysia và Philippines Philippines East ASEAN Growth Area Hiệp định thương mại song 24. BTA Bilateral Trade Agreement phương China - ASEAN Free Trade Khu vực mậu dịch tự do 25. CAFTA Area Trung Quốc - ASEAN Confidence-Building Các biện pháp xây dựng 26.

CBMs Measures lòng tin Nhóm các nước thành viên Cambodia, Laos, Mianmar, mới trong ASEAN gồm 27. CLMV Vietnam Campuchia, Lào, Mianma và Việt Nam Nhóm nước Campuchia, 28. CLV Cambodia, Laos, Vietnam Lào và Việt Nam ix 29. CNXH Chủ nghĩa xã hội Council for Mutual Hội đồng tương trợ kinh tế 30.

COMECON Economic Assistance (khối SEV theo tiếng Nga) Comprehensive Nuclear Hiệp ước cấm thử vũ khí 31. CTBT Test-Ban Treaty hạt nhân toàn diện Declaration on the Conduct Tuyên bố về cách ứng xử 32. DOC of Parties của các bên ở Biển Đông Khu vực mậu dịch tự do 33. EAFTA East Asian Free Trade Area Đông Á 34.

EAS East Asia Summit Hội nghị Cấp cao Đông Á Expanded ASEAN Maritime Diễn đàn biển ASEAN mở 35. EAMF Forum rộng 36. EC European Community Cộng đồng châu Âu 37. EU European Union Liên minh châu Âu 38.

FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài Forum for East Asia and Diễn đàn hợp tác Đông Á- 39. FEALAC Latin America Cooperation Mỹ Latinh Khu vực thương mại tự do Free Trade Area of the Asia- 40. FTAAP khu vực Châu Á Thái Bình Pacific Dương 41. GDP Gross Domestic Product Tổng thu nhập quốc nội Nhóm các nước đối tác Indonesia, Malaysia, chiến lược của Việt Nam trong ASEAN, gồm 42.

IMPTS Philippines, Thailand, Indonesia, Malaysia, Singapore Philippines, Thái Lan và Singapore. Tam giác phát triển Indonesia-Malaysia- 43. IMT-GT Indonesia, Malaysia, Thái Thailand Growth Triangle Lan Cuộc họp không chính thức 44. JIM Jakarta Informal Meeting Jakarta về vấn đề Cambodia x North Atlantic Treaty Tổ chức hiệp ước Bắc Đại 45.

NATO Organization Tây Dương Hiệp ước không phổ biến 46. NPT Non-Proliferation Treaty hạt nhân Official Development Viện trợ phát triển chính 47. ODA Assisstance thức Regional Cooperation Hiệp định đối tác kinh tế 48. RCEP Economic Partnership toàn diện khu vực Hiệp ước khu vực Đông Southeast Asia Nuclear 49.

SEANWFZ Nam Á không có vũ khí hạt Weapons Free Zone nhân. Southeast Asia Treaty Tổ chức hiệp ước Đông 50. SEATO Organization Nam Á Hội nghị Quan chức ngoại 51. SOM Senior Officials Meeting giao cao cấp ASEAN Treaty of Amity and Hiệp ước Thân thiện và 52.

TAC Cooperation Hợp tác ở Đông Nam Á Hiệp định đối tác xuyên 53. TPP Trans-Pacific Partnership Thái Bình Dương United Nations Development Chương trình phát triển 54. UNDP Program Liên hiệp quốc Hiệp định Thương mại tự Viet Nam-EU Free Trade 55. VEFTA do song phương Việt Nam Agreement – Liên minh Châu Âu Viet Nam - Japanese Hiệp định Đối tác kinh tế 56.

VJEPA Economic Partnership Việt Nam – Nhật Bản Agreement Hiệp định Thương mại tự Viet Nam - Korea Free 57. VKFTA do song phương Việt Nam Trade Agreement – Hàn Quốc 58. VN-EAEU Viet Nam - Eurasian Hiệp định Thương mại Tự do xi FTA Economic Union Free Trade Việt Nam - Liên minh Á Âu Agreement Tổ chức thương mại thế 59. WTO World Trade Organization giới Khu vực Hòa bình, Tự do Zone of Peace Freedom and 60.

ZOPFAN và Trung lập tại Đông Nam Neutrality Á xii DANH MỤC CÁC H NH V , ĐỒ THỊ Hình 1.1: Quy trình hoạch định chính sách đối ngoại .2: Quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại. Quy trình hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam .4: Mô hình phân tích quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới (1986 - 2016). Lý do chọn đề tài Từ giữa những năm 80 của thế kỷ XX, Việt Nam đứng trước đòi hỏi bức bách phải tìm cách thoát khỏi tình hình khủng hoảng kinh tế - xã hội, phá thế bao vây cấm vận của các thế lực thù địch, thực hiện mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (tháng 12/1986) đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước, đánh dấu một bước ngoặt cơ bản và có ý nghĩa quyết định trong lịch sử cách mạng Việt Nam.

Đại hội VI khẳng định đổi mới là yêu cầu bức thiết, vấn đề có ý nghĩa sống còn với đất nước. Kể từ năm1986 đến nay, Việt Nam đã luôn "tranh thủ cơ hội, vượt qua thách thức, tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và đồng bộ, phát triển nhanh và bền vững hơn” [41, tr. 30 năm Đổi mới đã cho thấy một trong những nhiệm vụ cơ bản của công tác đối ngoại là củng cố và giữ vững hòa bình để tập trung xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đổi mới nói chung và việc điều chỉnh chính sách đối với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) nói riêng không chỉ là đòi hỏi chủ quan của tình hình khủng hoảng trong nước mà còn là vấn đề sống còn trước yêu cầu khách quan khi tình hình thế giới thay đổi, nhất là sau khủng hoảng của CNXH ở Liên Xô, Đông Âu.