CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGOẠI GIAO VĂN HÓA VÀ KHÁI LƯỢC VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VIỆT NAM VỚI ASEAN 1. Cơ sở lý luận về ngoại giao văn hóa 1. Khái niệm ngoại giao văn hóa và các khái niệm liên quan 1. Khái niệm ngoại giao văn hóa Muốn nhận thức một cách khoa học định nghĩa ngoại giao văn hóa (NGVH), chúng ta phải làm rõ khái niệm ngoại giao và khái niệm văn hóa.
Hai khái niệm này là cơ sở để hiểu rõ NGVH. * Khái niệm ngoại giao Ngoại giao (diplomacy) có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp (diplom). Mặc dù đã xuất hiện từ rất lâu, song khái niệm ngoại giao đến nay được hiểu khá khác nhau. Loại định nghĩa thứ nhất, thiên về hình thức ngoại giao, cho rằng: Ngoại giao chủ yếu là đàm phán.
Thực chất của ngoại giao chính là thông qua đàm phán để xử lý quan hệ quốc tế. Học giả Đức Martens cũng từng chỉ ra một cách rõ ràng: Ngoại giao “trên nghĩa hẹp, là khoa học nghệ thuật đàm phán”. Trong “Từ điển Webster” của Mỹ, ngoại giao được định nghĩa: “Là nghệ thuật điều khiển đàm phán quốc tế”. Từ điển Anh ngữ Oxford chỉ ngoại giao là: (1) Thông qua đàm phán xử lý quan hệ quốc tế; (2) Phương pháp mà đại sứ hoặc các nhân viên ngoại giao điều chỉnh và xử lý những quan hệ này; (3) Nghiệp vụ hoặc kỹ thuật của nhà ngoại giao; (4) Kỹ năng hoặc cách ăn nói trong xử lý quan hệ giao lưu và đàm phán quốc tế [61.
Loại định nghĩa thứ hai, chủ yếu nhấn mạnh công năng của ngoại giao, cho rằng công năng của ngoại giao chủ yếu là xử lý quan hệ quốc gia và công việc quốc tế. Định nghĩa mang tính đại diện như sau: Trong cuốn “Hướng dẫn thực tiễn ngoại giao” E.Satow, quan chức ngoại giao Anh, đã chỉ ra: “Ngoại giao là sự vận dụng trí lực và cơ trí để xử lý quan hệ chính thức giữa chính phủ các quốc gia độc lập và quốc gia phụ thuộc. Hoặc nói một cách đơn giản, là chỉ dùng thủ đoạn hòa bình để xử lý công việc 20 giữa các nước” [61, tr. Loại định nghĩa thứ ba chủ yếu nhấn mạnh mặt bản chất của ngoại giao, cho rằng ngoại giao là một loại hành vi đối ngoại quốc gia có chủ quyền.
Ở Việt Nam theo Từ điển Tiếng Việt năm 1996 định nghĩa: Theo nghĩa động từ: “Ngoại giao là sự giao thiệp với nước ngoài để bảo vệ quyền lợi của quốc gia mình và góp phần giải quyết những vấn đề quốc tế chung”. Theo nghĩa danh từ: “Ngoại giao là chỉ hoạt động của một nước về mặt quan hệ quốc tế”. Trong từ điển Hán ngữ hiện đại (tái bản năm 2002), khái niệm ngoại giao được giải thích là: “Hoạt động của một nước trong phương diện quan hệ quốc tế, như tham gia tổ chức và hội nghị quốc tế, cử đại sứ, tiến hành đàm phán, ký kết điều ước và hiệp định…” [61, tr. Chúng ta có thể thấy trong mỗi định nghĩa đều cố gắng làm nổi bật những khía cạnh mà định nghĩa đó coi là chủ yếu và quan trọng nhất của khái niệm, có thể khái quát các khái niệm trên như sau: Về mặt bản chất: Ngoại giao là sự giao thiệp của quốc gia chủ thể với quốc gia bên ngoài.
Cách thức: Sử dụng phương pháp hòa bình, thủ đoạn hòa bình. Kỹ năng: nghệ thuật, phương pháp và nghiệp vụ của nhà ngoại giao trong giao lưu và đàm phán quốc tế. Hoạt động: mang tính tổng hợp. Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa như hiện nay, các chủ thể tham dự quan hệ quốc tế tăng lên không ngừng, kèm theo đó là sự gia tăng của các tác nhân mới trên trường quốc tế như: các tổ chức phi chính phủ (NGOs) các thể chế liên chính phủ, các tổ chức quốc tế.
Điều đó đã làm cho phương thức ngoại giao ngày càng đa dạng. Hay nói cách khác ngoại diên khái niệm ngoại giao đã mở rộng ra rất nhiều, từ ngữ ngoại giao cũng rất phong phú, các từ ngữ, khái niệm mới liên tiếp 21 xuất hiện như “ngoại giao môi trường”, “ngoại giao hoạt hình”, các khái niệm quen thuộc như “ngoại giao kinh tế”, “NGVH”, “ngoại giao thể dục”, “ngoại giao bóng bàn”… tần suất sử dụng ngày càng tăng cao, được giới học thuật sử dụng rộng rãi. * Khái niệm văn hóa Văn hóa là một khái niệm rất phong phú và đa dạng vì ở mỗi dân tộc, mỗi thời đại lịch sử cho ta định nghĩa khác nhau về văn hóa, và văn hóa gắn liền với xã hội (kinh tế, chính trị, quân sự, ngoại giao…) mỗi sự thay đổi của nó cho ta quan niệm khác nhau về văn hóa… Đầu thế kỷ XXI, trong Tuyên bố toàn cầu về Đa dạng văn hóa (tháng 11/2001) được tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa Liên hiệp quốc (UNESCO) khẳng định: Văn hóa là một tổng hợp các đặc điểm tinh thần, thể chất, tri thức và tình cảm đặc trưng cho một xã hội hoặc một nhóm xã hội, bao hàm không chỉ nghệ thuật và văn học mà còn cả lối sống, cách thức cùng chung sống, các hệ thống giá trị, truyền thống và tín ngưỡng. Những đặc trưng của các yếu tố cấu thành đó giúp ta phân biệt được một xã hội (hoặc một nhóm xã hội) với các xã hội (hoặc nhóm xã hội) khác [94].
Với định nghĩa này, UNESCO đã chỉ ra bản chất của văn hóa là tổng hợp đặc điểm tình thần của một cộng đồng, trong đó cơ cấu của văn hóa là nghệ thuật, văn chương, lối sống, cách sống chung, giá trị, truyền thống, tín ngưỡng của một cộng đồng. Định nghĩa trên cũng đã nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong việc giúp một xã hội khẳng định sự hiện diện của mình trên thế giới và đảm bảo sự tồn tại của xã hội đó theo dòng thời gian. Tuy nhiên, ở một khía cạnh khác “đa dạng văn hóa” còn ẩn chứa một sức mạnh bên trong nó. Bởi “đa dạng văn hóa” về bản chất chính là “sự khác biệt” giữa các nền văn hóa với nhau, và chính sự khác biệt này tạo nên sự hấp dẫn, sự thu hút của một nền văn hóa đối với thế giới bên ngoài.
Vì vậy, trong luận án này tác giả sử dụng định nghĩa của UNESCO về văn hóa trong Tuyên bố toàn cầu về Đa dạng văn hóa là nền tảng chính để phát triển luận điểm phục vụ cho nghiên cứu của luận án. 22 * Mối quan hệ giữa văn hóa và ngoại giao Trong ngoại giao thời cổ đại và cận đại, mặc dù văn hóa cũng tham gia vào các hoat động giao lưu, nhưng mới chỉ được coi là bối cảnh của ngoại giao gây ảnh hưởng đến việc lựa chọn mục tiêu, chính sách, quá trình quyết sách, phong cách ngoại giao và phương thức ngoại giao của ngoại giao quốc gia. Đây là sự giải thích sớm nhất của con người về quan hệ văn hóa và ngoại giao, cũng là hàm nghĩa đầu tiên của “ngoại giao văn hóa”, nghĩa là: văn hóa là bối cảnh của ngoại giao. Từ khi bắt đầu xuất hiện các quốc gia dân tộc, hoạt động giao lưu văn hóa giữa các dân tộc chưa bao giờ bị gián đoạn.
Giao lưu văn hóa truyền thống có đặc điểm mang tính tự phát, quy mô nhỏ và nội dung hạn chế. Chủ thể giao lưu phần lớn là các thương gia và khách du lịch. Giao lưu văn hóa thể hiện tính tích cực cá nhân được chính thức đưa vào lĩnh vực ngoại giao thời cận đại. Do sự truyền bá, giao lưu và kết nối văn hóa giữa các quốc gia ngày càng mở rộng sang nhiều lĩnh vực như chính trị, luật pháp, kinh tế, khoa học kỹ thuật và quân sự, đồng thời ảnh hưởng tới việc chế định chính sách đối ngoại của quốc gia, nên các quốc gia dần ý thức được “lợi ích của việc đưa thêm truyền bá văn hóa dân tộc và giao lưu trí lực vào trong quan hệ ngoại giao”, từ đó không còn “không quan tâm” mà “chủ động suy nghĩa về nó”.
Bước vào thế kỷ XX đến nay, đặc biệt là sau chiến tranh thế giới thứ hai, trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế, tác dụng và vị trí của giao lưu văn hóa trong quan hệ quốc tế ngày càng nổi bật. Các nước trên thế giới phổ biến coi trọng việc lợi dụng thủ đoạn văn hóa để thể hiện rõ văn hóa nước mình, truyền bá quan niệm giá trị của mình, nâng cao và mở rộng sức ảnh hưởng của quốc gia. Chính vì vậy, hoạt động giao lưu văn hóa đối ngoại dần bước vào trung tâm của vũ đài giao lưu quốc tế không chỉ hạn chế trong các lĩnh vực như chính trị, kinh tế, khoa học kỹ thuật và quân sự mà còn đi sâu vào lĩnh vực văn hóa. Do đó, dần hình thành hành vi ngoại giao của lĩnh vực văn hóa, hay hoạt động văn hóa trong lĩnh vực ngoại giao.
Hành vi văn hóa trong ngoại giao được “Công ước quan hệ ngoại giao Vienna”năm 1961 đặc biệt đề cập tới, một trong những nhiệm vụ của đại 23 sứ quán và lãnh sự quán các nước là thúc đẩy quan hệ hữu hảo, phát triển quan hệ kinh tế, văn hóa và khoa học kỹ thuật. Có thể thấy, với tư cách là một phần hữu cơ của công tác ngoại giao quốc tế, giao lưu văn hóa sớm giành được sự công nhận của luật quốc tế. Sau đây, có thể sơ đồ hóa mối quan hệ giữa ngoại giao và văn hóa Ngoại giao Ngoại giao Văn hóa Văn hóa Ngoại giao văn hóa là vấn đề mới, giao nhau giữa hai lĩnh vực lớn ngoại giao và văn hóa. Muốn định nghĩa chính xác NGVH thật không dễ dàng.
“Ngoại giao văn hóa” lúc này không giống với “giao lưu văn hóa”, thể hiện tính tích cực cá nhân trước đây, mà đã chú trọng tới tác dụng nổi bật của chính phủ trong quan hệ văn hóa đối ngoại hòa bình bao gồm cả con đường văn hóa. Rõ ràng văn hóa và ngoại giao có mối quan hệ tương tác qua lại và hỗ trợ lẫn nhau. Có thể nói, các giá trị văn hóa là chỗ dựa tinh thần bền vững cho hoạt động đối ngoại, có thể thúc đẩy với các đối tác để thực hiện có kết quả cao các chính sách chính trị, kinh tế và văn hóa quốc gia. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, văn hóa đã khẳng định vị trí quan trọng, đóng vai trò quyết định đối với sự hưng thịnh hoặc suy vong của một đất nước.
Trong thời đại ngày nay, văn hóa ngày càng khẳng định vai trò cầu nối gắn kết các dân tộc trên thế giới, là mục tiêu và động lực phát triển, là nền tảng gìn giữ và bảo vệ hòa bình, là nhân tố để thúc đẩy các lĩnh vực khác cùng phát triển.