Những biến đổi trong đời sống văn hóa của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer tại Tây Nam Bộ hiện nay

Luận án tiến sĩ nghiên cứu những biến đổi đời sống văn hóa của tu sĩ phật giáo nam tông khmer ở tây nam bộ hiện nay, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải

• Tác giả: Danh Út
• Người hướng dẫn: Trần Hồng Liên
• Trường học: Trường Đại học Trà Vinh
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Những biến đổi trong đời sống văn hóa của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer ở Tây Nam Bộ hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Trà Vinh

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung về Phật giáo Nam tông Khmer và tu sĩ Phật giáo

Phật giáo Nam tông Khmer là một trong những hệ phái Phật giáo quan trọng tại Việt Nam, đặc biệt ở khu vực Tây Nam Bộ. Tu sĩ Phật giáo đóng vai trò trung tâm trong việc duy trì và phát triển văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng Khmer. Nghiên cứu này tập trung vào biến đổi đời sống văn hóa của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer trong bối cảnh xã hội hiện đại. Đời sống văn hóa của họ không chỉ bao gồm các hoạt động tôn giáo mà còn liên quan đến các yếu tố vật chất và tinh thần, từ ẩm thực, trang phục đến các nghi lễ và lễ hội.

1.1. Phật giáo Nam tông Khmer và vai trò của tu sĩ Phật giáo

Phật giáo Nam tông Khmer là một hệ phái Phật giáo có lịch sử lâu đời tại Tây Nam Bộ, nơi cộng đồng Khmer sinh sống đông đảo. Tu sĩ Phật giáo không chỉ là người thực hành tôn giáo mà còn là người bảo tồn và truyền bá văn hóa Khmer. Họ tham gia vào các hoạt động giáo dục, văn hóa và xã hội, góp phần duy trì bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh hiện đại, đời sống văn hóa của tu sĩ Phật giáo đã có nhiều thay đổi, chịu ảnh hưởng từ sự phát triển kinh tế - xã hội và quá trình hội nhập văn hóa.

1.2. Biến đổi văn hóa trong đời sống tu sĩ Phật giáo

Biến đổi văn hóa trong đời sống tu sĩ Phật giáo thể hiện qua nhiều khía cạnh, từ cách thức sinh hoạt hàng ngày đến các nghi lễ truyền thống. Sự thay đổi trong ẩm thực, trang phục, và phương thức đi lại của tu sĩ Phật giáo phản ánh sự tác động của môi trường xã hội hiện đại. Ví dụ, việc sử dụng các phương tiện di chuyển hiện đại thay thế cho cách đi bộ truyền thống, hay sự thay đổi trong cách thức tổ chức các lễ hội, đều là những dấu hiệu của biến đổi văn hóa.

II. Biến đổi đời sống văn hóa vật chất của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer

Đời sống văn hóa vật chất của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer bao gồm các yếu tố như ẩm thực, trang phục, và phương thức đi lại. Những yếu tố này đã có nhiều thay đổi trong bối cảnh xã hội hiện đại, phản ánh sự tác động của kinh tế, công nghệ và văn hóa toàn cầu. Nghiên cứu này phân tích các biến đổi này và đánh giá tác động của chúng đến đời sống của tu sĩ Phật giáo.

2.1. Ẩm thực truyền thống và hiện đại

Ẩm thực là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa vật chất của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer. Truyền thống khất thực vẫn được duy trì, nhưng cách thức và thực phẩm sử dụng đã có nhiều thay đổi. Sự xuất hiện của các loại thực phẩm công nghiệp và thói quen ăn uống hiện đại đã ảnh hưởng đến chế độ ăn uống của tu sĩ Phật giáo. Điều này không chỉ thay đổi thói quen sinh hoạt mà còn tác động đến sức khỏe và lối sống của họ.

2.2. Trang phục và sự thay đổi

Trang phục truyền thống của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer mang đậm bản sắc văn hóa, với các quy định nghiêm ngặt về màu sắc và kiểu dáng. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, trang phục của họ đã có nhiều thay đổi, phản ánh sự ảnh hưởng của thời trang và văn hóa toàn cầu. Sự thay đổi này không chỉ liên quan đến yếu tố thẩm mỹ mà còn ảnh hưởng đến vai trò và hình ảnh của tu sĩ Phật giáo trong cộng đồng.

III. Biến đổi đời sống văn hóa tinh thần của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer

Đời sống văn hóa tinh thần của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer bao gồm các hoạt động tôn giáo, nghi lễ, và lễ hội. Những hoạt động này đã có nhiều thay đổi trong bối cảnh xã hội hiện đại, phản ánh sự tác động của các yếu tố kinh tế, chính trị và văn hóa. Nghiên cứu này phân tích các biến đổi này và đánh giá tác động của chúng đến đời sống tinh thần của tu sĩ Phật giáo.

3.1. Nghi lễ và lễ hội truyền thống

Nghi lễ và lễ hội là những yếu tố quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer. Các nghi lễ truyền thống như lễ cúng dường, lễ xuất gia vẫn được duy trì, nhưng cách thức tổ chức và tham gia đã có nhiều thay đổi. Sự ảnh hưởng của công nghệ và văn hóa hiện đại đã làm thay đổi cách thức tổ chức các lễ hội, từ việc sử dụng các phương tiện truyền thông đến việc thu hút sự tham gia của cộng đồng.

3.2. Sinh hoạt tinh thần bên ngoài ngôi chùa

Sinh hoạt tinh thần của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer không chỉ giới hạn trong ngôi chùa mà còn mở rộng ra các hoạt động xã hội. Sự tham gia của tu sĩ Phật giáo vào các hoạt động giáo dục, từ thiện và văn hóa đã làm thay đổi vai trò và hình ảnh của họ trong cộng đồng. Điều này không chỉ giúp tu sĩ Phật giáo hội nhập với xã hội hiện đại mà còn góp phần phát triển văn hóa và tôn giáo của cộng đồng Khmer.

IV. Hệ quả của biến đổi đời sống văn hóa

Biến đổi đời sốung văn hóa của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer mang lại cả những hệ quả tích cực và tiêu cực. Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống cá nhân của tu sĩ Phật giáo mà còn tác động đến cộng đồng và xã hội. Nghiên cứu này phân tích các hệ quả này và đưa ra những dự báo về xu hướng biến đổi trong tương lai.

4.1. Hệ quả tích cực

Hệ quả tích cực của biến đổi đời sống văn hóa bao gồm sự hội nhập của tu sĩ Phật giáo vào xã hội hiện đại, sự phát triển của các hoạt động giáo dục và từ thiện, và sự giao lưu văn hóa với các cộng đồng khác. Những thay đổi này giúp tu sĩ Phật giáo tiếp cận với khoa học - kỹ thuật hiện đại và nâng cao chất lượng cuộc sống.

4.2. Hệ quả tiêu cực

Hệ quả tiêu cực của biến đổi đời sốung văn hóa bao gồm sự pha tạp văn hóa, sự suy giảm các giá trị truyền thống, và nguy cơ vi phạm giới luật nhà tu. Những thay đổi này đặt ra thách thức cho việc bảo tồn bản sắc văn hóa và tôn giáo của tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer trong bối cảnh xã hội hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Tây Nam bộ hay Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một tiểu vùng nằm ở khu vực bán đảo hạ lưu sông Mê-kông, là vùng đất mới được khai phá, có vị trí thuận lợi để giao lưu, tiếp xúc với các nền văn hóa khác như Ấn Độ, Trung Hoa, và cả Đông Nam Á. Mặt khác, vùng đất này còn là nơi cộng cư của nhiều cộng đồng cư dân từ các nơi khác đến sinh sống như người Kinh, Khmer, Hoa, Chăm, v. Các cộng đồng tộc người đến lập nghiệp ở vùng đất mới đã mang theo những phong tục tập quán, văn hóa, tín ngưỡng giúp bổ sung cho văn hóa địa phương, làm cho đời sống văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng của người Nam bộ nói chung và Tây Nam bộ nói riêng thêm đa dạng và phong phú.

Người Khmer ở Tây Nam Bộ là một tộc người trong cộng đồng 54 dân tộc của Việt Nam, có khoảng 1,3 triệu người, đứng thứ ba so với dân số cả nước và đứng thứ hai ở Nam Bộ. Họ cũng là cộng đồng dân tộc đã có mặt từ sớm nhất định cư lâu đời ở vùng đất Tây Nam Bộ, tập trung đông nhất tại các tỉnh, thành như: Trà Vinh, Sóc Trăng, Kiên Giang, An Giang, Bạc Liêu, Cà Mau, Cần Thơ, Hậu Giang,. ĐBSCL có vị thế của vùng đất địa - chính trị, địa - kinh tế, tất cả hòa quyện với địa - văn hóa, địa - tín ngưỡng, tôn giáo chuyển động theo vòng xoáy thời cuộc, đặc biệt là từ cuối thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX và đến trước ngày miền Nam giải phóng (30/4/1975). Tất cả những thay đổi đó đã tác động đến đời sống của đại bộ phận người Khmer.

Đến năm 1981, các hệ phái Phật giáo hình thành một tổ chức thống nhất gọi là Giáo hội Phật giáo Việt Nam, trong đó PGNTK là một thành viên. Khi Phật giáo được thống nhất, hoạt động của các hệ phái đều tuân thủ Hiến chương và qui định của Giáo hội. Phật giáo của người Khmer ở Tây Nam bộ đương nhiên phải thay đổi theo quá trình phát triển của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, đồng thời cũng chịu ảnh hưởng không nhỏ của xu thế phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội của đất nước. Đối với một cộng đồng, việc hoạt động của tôn giáo phụ thuộc nhiều vào yếu tố chính trị và kinh tế, đời sống văn hóa cũng như hoàn cảnh xã hội.

Một cộng đồng người phải có tổ chức, có quy tắc hoạt động, nên việc chuyển biến trong đời sống văn hóa là tất nhiên tuân theo quy luật phát triển chung của xã hội, nó mang tính hệ thống - đồng nhất. Rõ ràng rất khó có thể giữ gìn truyền thống nguyên bản của một tổ chức tôn giáo 1 trong bối cảnh xã hội mà không ngừng phát triển như ở nước ta hiện nay. Tôn giáo phải chuyển mình để thích nghi với môi trường xã hội phát triển và để tồn tại phù hợp với quy luật vận động của thế giới. Đó là những vấn đề chung mang tính kinh tế - xã hội của cả cộng đồng, chứ không riêng cá nhân nào, cộng đồng tu sĩ PGNTK cũng vậy.

Đối với người Khmer, ngôi chùa và sư sãi có vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng, một khi đời sống cộng đồng có thay đổi sẽ kéo theo những biến đổi đời sống tu sĩ thông qua các kênh tương tác – giao tiếp tôn giáo. PGNTK phát triển qua nhiều thế kỷ, tuy có sự hỗn dung về văn hóa, tín ngưỡng phương Đông lẫn phương Tây thế nhưng hầu hết người Khmer ở Tây Nam bộ đã gìn giữ được bản sắc văn hóa và tôn giáo truyền thống của mình trong bối cảnh đất nước không ngừng phát triển trên nhiều lĩnh vực, nhiều tôn giáo đan xen chi phối làm cho đời sống văn hóa đặc biệt là của các vị tu sĩ Nam tông Khmer luôn bị nhiều tác động ảnh hưởng. PGNT của người Khmer ở Tây Nam Bộ là một thực thể tồn tại trong cộng đồng dân cư, cộng đồng tu sĩ PGNTK hết sức đông đảo về số lượng và có đóng góp to lớn. Tuy nhiên, việc nghiên cứu nhóm đối tượng này hiện nay còn rất hạn chế.

Đặc biệt là khía cạnh biến đổi đời sống văn hóa của tu sĩ Nam tông Khmer trong bố cảnh xã hội đương đại. Đối với các tu sĩ PGNTK, hoạt động hằng ngày là học tập, đọc tụng các câu kinh thường nhật, hay đi khất thực, tưởng chừng như không có gì thay đổi, nhưng thực chất trong nội tại của giới tu sĩ đã có sự biến đổi, tuân theo quy luật phát triển chung của xã hội. Điều kiện cuộc sống xã hội luôn thay đổi, tất nhiên sẽ tác động đến hoàn cảnh điều kiện sống của các vị tu sĩ, đặc biệt là những biến đổi trong đời sống văn hóa của tu sĩ PGNTK tại vùng Tây Nam bộ. Do đó, việc biến đổi trong đời sống văn hóa của tu sĩ là điều tất yếu, là điều khó tránh khỏi, nhất là trong môi trường xã hội phát triển, điều kiện về văn hóa vật chất và tinh thần phong phú, đa dạng, và khoa học - kỹ thuật hiện đại ngày càng được nâng cao.

Như vậy, có thể thấy sự biến đổi trong đời sống văn hóa của các tu sĩ PGNTK chịu sự tác động chung của hoàn cảnh thực tế biến đổi xã hội. Tuy nhiên, bất cứ sự vật hiện tượng nào cũng luôn tồn tại hai mặt của nó, sự biến đổi đời sống văn hóa của tu sĩ PGNTK cũng không ngoại lệ, cũng luôn tồn tại hai mặt tích cực và tiêu cực như là sự biến đổi tất yếu của xã hội. Về thay đổi tích cực, do nhu cầu đổi mới của đất nước, nhiều lĩnh vực trong cuộc sống xã hội đã được thay đổi, nên Phật giáo, các hệ phái trong đó có hệ phái Nam tông Khmer, cũng chuyển biến theo đà 2 phát triển chung. Sự biến đổi văn hóa sẽ làm cho môi trường hoạt động phát triển năng động, tốt đẹp hơn, hoàn thiện hơn, tiếp cận được khoa học - kỹ thuật nhanh hơn và đặc biệt là có thể hội nhập được với đời sống tu sĩ của PGNT ở các quốc gia trên thế giới.

Trong khi đó mặt hạn chế là dễ dẫn đến mất phương hướng, pha tạp, hòa tan trong môi trường luôn biến đổi, nếu không giữ gìn thì rất dễ vi phạm giới luật nhà tu, hành trì sai giáo lý cơ bản của PGNT. Hiện nay, ở Việt Nam đã có một số công trình chuyên khảo nghiên cứu về văn hóa của người Khmer nói chung và PGNTK nói riêng, thế nhưng chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt về đời sống văn hóa, sinh hoạt của tu sĩ PGNTK. Chính vì lẽ đó, người viết chọn đề tài “Những biến đổi đời sống văn hóa của tu sĩ PGNTK ở Tây Nam bộ hiện nay” làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học, với hy vọng có thể góp một phần nhỏ bé của mình vào thành tựu khoa học chung của xã hội. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ Người Khmer là dân tộc có quá trình sinh sống lâu đời tại vùng đất Tây Nam bộ; nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu về họ với nhiều lĩnh vực khác nhau.

Trong đề tài này chúng tôi tập trung trình bày các vấn đề liên quan đến sự biến đổi văn hóa trong đời sống của tu sĩ PGNTK. Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi có điều kiện tiếp cận và kế thừa các công trình của các tác giả đi trước, có thể tổng hợp thành các nội dung sau: 2.1 Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan về người Khmer Tây Nam bộ Hiện nay, có khá nhiều công trình nghiên cứu về người Khmer Nam bộ nói chung và Tây Nam bộ nói riêng, điển hình có thể điểm qua một số công trình như sau: Gắn với người Khmer, có lẽ lâu đời nhất phải kể cuốn Chân Lạp phong thổ ký, của Châu Đạt Quan thời nhà Nguyên ở Trung Quốc (Hà Văn Tấn dịch, Phan Huy Lê giới thiệu (2011), Châu Đạt Quan cho rằng người Chân Lạp (Khmer) đã có mặt ở vùng đồng bằng sông Cửu Long từ khá sớm và được xem là công trình đầu tiên có đề cập đến người Khmer Tây Nam bộ. Quyển Người Việt gốc Miên của Lê Hương (1969) là công trình khá nổi tiếng và công phu về người Khmer ở Việt Nam. Tác giả đi sâu phân tích về nguồn gốc vương quốc Phù Nam, Thủy Chân Lạp, miền Nam Việt Nam; đồng thời tìm hiểu về dân số, sinh hoạt xã hội, sinh hoạt tôn giáo, tổ chức đời sốngvăn hóa - giáo dục, kinh tế của người Khmer.

Mặt khác, công trình còn giới thiệu các lễ nghi, phong tục gắn với truyền 3 thuyết. Tuy nhiên, tác giả chưa bàn tới đời sống của tu sĩ PGNTK cũng như về cộng đồng tu sĩ PGNTK ở Tây Nam bộ. Sau năm 1975, vấn đề người Khmer ở Tây Nam Bộ được rất nhiều học giả quan tâm nghiên cứu. Kết quả là nhiều công trình được công bố trong các tạp chí chuyên ngành cũng như các sách chuyên khảo, điển hình là: công trình Văn hóa tâm linh Nam bộ của Nguyễn Đăng Duy (1977), đã chú trọng miêu tả các đặc điểm tâm linh của người Khmer Nam bộ, được biểu hiện thông qua tôn giáo - tín ngưỡng, phong tục - tập quán.

Đây là công trình hữu ích giúp người đọc tìm hiểu đời sống văn hóa trên lĩnh vực tinh thần. Chuyên khảo này bước đầu đề cập đến cộng đồng tu sĩ PGNTK như là một bộ phận khách thể cấu thành nên đời sống tôn giáo Khmer Nam tông, thế nhưng vẫn chưa đi sâu phân tích đặc điểm và biến đổi đời sống văn hóa của giới tu sĩ. Công trình Người Khơme tỉnh Cửu Long do Viện Văn hóa và Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Cửu Long (1987) phát hành cũng là một tác phẩm đáng chú ý do tỉnh Cửu Long (phân thành hai tỉnh Trà Vinh và Vĩnh Long hiện nay) là vùng có đông đồng bào Khmer tụ cư lâu đời. Công trình giới thiệu khái quát về người Khmer tỉnh Cửu Long trên các phương diện tín ngưỡng - tôn giáo, phong tục - lễ hội, văn học - nghệ thuật, truyền thống đoàn kết Việt - Khmer trong cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Ngoài ra cuốn Tìm hiểu vốn văn hóa dân tộc Khmer Nam bộ của Viện Văn hóa (1988) là tập hợp các bài nghiên cứu, tham luận tổ chức tại các tỉnh ĐBSCL về người Khmer thông qua phong tục, tập quán, nghệ thuật.