đặt vấn đề: “Luân lý của ta mất thì đem luân lý của Âu châu về dùng hẳn có được không?”. Và tác giả khảng khái trả lời rằng: “Không. Một nước luân lý cũ đã mất là nước không có cơ sở, nay bảo đem luân lý mới về thì biết đặt vào đâu?”. Muốn xây dựng luân lý nước nhà, trước hết ta phải “cứu chữa lấy cây luân lý cũ của ta rồi đem chắp nối với cây luân lý của Âu châu”.
Tác giả nhấn mạnh rằng, muốn nước ta có một nền đạo đức luân lý vững vàng thì phải “đem cái chân minh ở Âu Tây hòa hợp với chân Nho giáo ở Á Đông chứ không phải là tự do độc lập ở đầu lưỡi ở mấy anh Tây học lem nhem mà cũng không phải là quốc hồn quốc túy ngoài môi của các bác Hán học dở mùa” [165]. Tư tưởng của Phan Châu Trinh như một lời kêu gọi, một lời chỉ dẫn chúng ta phải xây dựng lại một nền luân lý Việt Nam bằng cách kế 20 thừa những giá trị luân lý tốt đẹp của luân lý cũ kết hợp với tiếp thu giá trị tiến bộ trong luân lý phương Tây. Tác giả Phạm Côn Sơn trong cuốn “Nền nếp gia phong” [109] đã nhấn mạnh, trước sự suy đồi của nền đạo lý gia phong, chúng ta cần phải chỉnh đốn lại, xây dựng lại nền nếp. Theo tác giả, “để xây dựng một gia đình nền nếp, mỗi người chủ gia đình phải để tâm nhận thức và hoạch định một khuôn mẫu và một tập quán cho tất cả mọi người trong gia đình noi theo” [109, tr.122]; phải kiến tạo nền nếp gia phong, thiết lập lại gia phả.
Bởi lẽ, gia phả là “căn bản truyền nối của gia đình mà nhờ đó, người ta có thể truy tìm được nguồn cội và những người cùng một huyết thống” [109, tr.127] và “không có gia phả người ta sẽ không biết đâu là chứng cớ vịn vào đó để dạy bảo con cháu” sống có đức độ, lo làm ăn và noi gương tổ tiên. Trong cuốn “Hiếu hạnh xưa và nay” [13], tác giả Cao Văn Cang khẳng định, xã hội ngày nay cần phải giáo dục chữ hiếu. Để giáo dục chữ hiếu cần phải “chấn chỉnh lại nền nếp gia đình”. Tác giả nhận định: “Nếu như một thời vì mưu sinh khó khăn mà những người lớn đã lơ là việc gia huấn, con cháu lớn khôn mau lẹ, gây ra những điều lỗi lầm thì đó là cả một sự thiếu sót cần phải sửa đổi”[13, tr.
Chính vì vậy, trong giáo dục con cháu hiện nay, mỗi gia đình cần phải có một gia huấn thích hợp. “Gia huấn không những hướng dẫn mọi thành viên trong gia đình sống phải đạo làm người. mà còn phải tiến triển theo hướng mới phục vụ xã hội ngày nay”[13, tr125]. Tác giả nêu lên “mục tiêu của gia huấn bây giờ” bao gồm nhiều vấn đề, trong đó, phải “cổ động nam giới ý thức trách nhiệm là rường cột của gia đình cũng là thành viên chủ lực của xã hội”; “cổ động nữ giới hăng hái gánh vác nhiệm vụ xã hội, song song với nghĩa vụ trong gia đình và ở chức nghiệp”; con người phải “tránh thói ích kỷ nhỏ nhen, xa rời những đam mê”; “phải biết tận dụng thời gian và tính tiết kiệm tiền bạc.
biết giữ thăng bằng cho cuộc sống”; người cha, người mẹ “phải luôn quan tâm đến bổn phận làm cha làm mẹ, có trách nhiệm với con cái. Không nên bê tha bỏ phế gia đình. Không nên hưởng thụ một cách vô trách nhiệm”; làm con “phải có lòng hiếu thảo, tôn 21 kính với các bậc tiền nhân và cha mẹ. Phụng dưỡng lúc còn sống cho đầy đủ và thờ phụng đàng hoàng sau khi cha mẹ đã qua đời”; người lớn “phải năng nêu gương tốt cho lớp trẻ mới lớn lên, chỉ bảo cho chúng sửa đổi cách ăn, nếp ở.
Phải có những lời nhắc nhở thường xuyên đến các vấn đề luân lý, v. Tác giả còn đưa ra các bài học cho thanh niên trong cách xử thế với cha, với mẹ, với anh chị em trong nhà. Cuốn sách đã đưa ra các gợi ý cho giải pháp xây dựng đạo hiếu xã hội ta hiện nay. Tác giả Vũ Ngọc Khánh trong cuốn “Văn hóa gia đình Việt Nam” [55] nhận định, trong gia đình Việt Nam hiện nay “Nỗi đau còn đó” [55, tr.
Một trong những nỗi đau được tác giả đề cập đến là hiện tượng con cái bất hiếu, bỏ rơi cha mẹ vào lúc cha mẹ cần được quan tâm, chăm sóc nhất. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến hiện tượng này, nhưng có lẽ nguyên nhân căn bản nhất là thiếu ý thức về một nền văn hóa gia đình. Tác giả kêu gọi, đã đến lúc cần “đặt lại vấn đề văn hóa gia đình” [55, tr.272], xây dựng (hay khôi phục lại) văn hóa gia đình. Giải pháp cho vấn đề này không chỉ là bài trừ chủ nghĩa cá nhân và đề cao lối sống tình nghĩa mà tác giả yêu cầu các thành viên trong gia đình phải có cả một “nghệ thuật sống”.
Trong nghệ thuật làm con, tác giả nhấn mạnh, nhận thức và biện pháp của người con khi chiều theo ý nghĩ, nếp sống “trái tính trái nết” của cha mẹ già. Bên cạnh đó, việc học tập được nghệ thuật ứng xử trong đạo hiếu theo lời dạy của Khổng Tử và việc trở lại với đạo hiếu truyền thống dân tộc cũng là một cách để “những người con thời đại ngày nay có thể đối đãi với cha mẹ một cách thỏa đáng và đúng đạo lý” [55, tr. Tác giả Cao Thu Hằng trong bài viết “Một số giải pháp nâng cao vai trò đạo hiếu trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” [40] đã nêu ra bốn giải pháp cơ bản. Đó là: Thứ nhất, cần tìm hiểu, nhận thức những điểm tích cực để phát huy và hạn chế những tiêu cực của đạo hiếu; Thứ hai, phải đẩy mạnh công tác giáo dục đạo hiếu trên cả ba môi trường: gia đình, nhà trường và xã hội; Thứ ba, tăng cường vai trò của pháp luật và việc xử phạt những hành vi vi phạm đạo hiếu; Thứ tư, là tạo lập môi trường văn hóa lành mạnh qua đó, tạo sự phát triển lành mạnh, nâng cao vai trò tốt đẹp của đạo 22 hiếu trong nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay.
Theo tác giả, các giải pháp nêu trên phải được kết hợp và thực hiện một cách đồng bộ thì mới đem lại hiệu quả cao cho việc nâng cao vai trò đạo hiếu trong nền kinh tế thị trường ở việt Nam hiện nay. Như vậy, bàn về giải pháp xây dựng đạo hiếu trong xã hội Việt Nam, đã có một số bài viết và các công trình nghiên cứu đề cập đến. Mặc dù các giải pháp đó mới chỉ dừng lại ở việc kêu gọi chấn chỉnh, xây dựng lại đạo hiếu trong gia đình hoặc đưa ra các giải pháp cho việc nâng cao vai trò của đạo hiếu trong xã hội Việt Nam hiện nay nhưng nó đã giúp nghiên cứu sinh có những định hướng trong việc đề xuất giải pháp để xây dựng đạo hiếu ở nước ta hiện nay. Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã công bố và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án Qua khảo sát các công trình nghiên cứu liên quan đến sự biến đổi của đạo hiếu ở Việt Nam hiện nay có thể thấy: Thứ nhất, trong chừng mực nhất định, một số vấn đề lý luận chung về đạo hiếu và sự biến đổi của đạo hiếu đã được các nhà nghiên cứu đưa ra và luận giải ở những góc độ khác nhau, như: quan điểm của Nho giáo, của Phật giáo hay từ góc nhìn của đạo đức học mác xít.
Những quan điểm này còn tản mạn, chưa hệ thống nhưng đã cung cấp cho nghiên cứu sinh cái nền căn bản để từ đó làm rõ khái niệm, nội dung của đạo hiếu và sự biến đổi đạo hiếu ở Việt Nam. Thứ hai, liên quan đến sự biến đổi của đạo hiếu, các bài nghiên cứu đều khẳng định đạo hiếu ở Việt Nam hiện nay đang có sự biến đổi. Tuy nhiên, những nghiên cứu này mới dừng lại ở việc đánh giá xu hướng biến đổi, hoặc so sánh về đạo hiếu trong văn hóa truyền thống và đạo hiếu trong xã hội hiện nay. Cho đến nay, chưa có một công trình nào đi sâu khảo sát, phân tích thực trạng biến đổi của đạo hiếu ở Việt Nam hiện nay.
Việc tìm nguyên nhân của sự biến đổi để làm cơ sở đề xuất những giải pháp xây dựng đạo hiếu cũng chỉ được nghiên cứu, trình bày một cách lẻ tẻ, chưa có hệ thống; các giải pháp mới dừng lại ở việc nâng cao vai trò của đạo hiếu 23 trong xã hội hiện nay. Đó là một khoảng trống để nghiên cứu sinh có thể khai thác trong luận án của mình. Vì vậy, với luận án Sự biến đổi của đạo hiếu ở Việt Nam hiện nay, trên trục thời gian, nghiên cứu sinh sẽ lấy công cuộc đổi mới đất nước (năm 1986) làm tâm mốc để quay nhìn về hai phía. Nhìn về quá khứ để thấy được cơ sở hình thành và những nội dung căn bản của đạo hiếu ở Việt Nam; nhìn vào hiện tại để so sánh, đối chiếu xem sự biến đổi của đạo hiếu đang diễn ra như thế nào.
Sự biến đổi nào là tích cực, sự biến đổi nào là tiêu cực? Nguyên nhân nào làm cho đạo hiếu biến đổi theo những chiều hướng khác nhau? Từ đó đề xuất những giải pháp trong xây dựng đạo hiếu ở nước ta hiện nay. Trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu của các tác giả, luận án tiếp tục triển khai, nghiên cứu làm rõ các vấn đề sau: 1. Một số vấn đề lý luận về đạo hiếu và sự biến đổi của đạo hiếu ở Việt Nam. Thực trạng và nguyên nhân biến đổi của đạo hiếu ở Việt Nam hiện nay.
Một số giải pháp phát huy những biến đổi tích cực, khắc phục những biến đổi tiêu cực của đạo hiếu ở Việt Nam hiện nay. Kết luận chương 1 Hiếu là một phạm trù đạo đức mang tính phổ biến, gắn liền với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Đặc biệt, ở các nước phương Đông, trong đó có Việt Nam, hiếu được xác định là một giá trị đạo đức cốt lõi, là tiêu chuẩn để đánh giá phẩm chất, nhân cách một con người. Do đó, vấn đề đạo hiếu nói chung và đạo hiếu ở Việt Nam nói riêng đã được các nhà nghiên cứu bàn đến từ rất sớm.
Nhiều cuốn sách, bài viết đã tiếp cận, phân tích đạo hiếu ở những góc độ khác nhau.