Chương 1 KHÁI QUÁT KHÔNG GIAN LỊCH SỬ - VĂN HÓA TÂY YÊN TỬ 1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên Yên Tử là một dãy núi lớn nằm trong cánh cung Đông Triều trải dài từ Hòn Gai - Quảng Ninh xuôi về vùng Đông Bắc Bắc Giang và có đột dừng ở vùng Lục Nam - Chí Linh thuộc hai tỉnh Bắc Giang và Hải Dương. Các nhà “địa lý - phong thuỷ học” đã ví dãy núi Yên Tử trong vòng cung Đông Triều như một con rồng lớn vươn mình ra Biển Đông. Đầu rồng là núi Yên Tử, thân rồng là núi Ngọc Thanh (Phật Tích) và đuôi rồng là núi Côn Sơn (núi Hun).
Trong sơn phận của núi Yên Tử ta có thể dễ dàng nhận thấy sự phân chia thành hai vùng Tây Yên Tử và Đông Yên Tử. Đi tìm hiểu sâu hơn về vùng Tây Yên Tử thuộc địa phận tỉnh Bắc Giang và Hải Dương ta có thể khoanh vùng vị trí của khu vực được trải dài từ thuộc huyện Sơn Động xuống Lục Ngạn xuôi dòng sông Lục Nam qua Yên Dũng của tỉnh Bắc Giang và dừng ở huyện Chí Linh tỉnh Hải Dương. Phía Tây tiếp giáp với huyện Lạng Giang, Thành phố Bắc Giang. Phía Bắc và Đông Bắc giáp đại giới 4 huyện của tỉnh Lạng Sơn là: Hữu Lũng, Chi Lăng, Lộc Bình và Đình Lập.
Phía Đông và Đông Nam giáp huyện Hoành Bồ, Đông Triều và Thị xã Uông Bí tỉnh Quảng Ninh. Phía Nam giáp huyện Nam Sách, Kinh Môn tỉnh Hải Dương và huyện Quế Võ tỉnh Bắc Ninh. Trong giới hạn địa lý tự nhiên của Tây Yên Tử, chủ yếu được đánh dấu bằng các dãy núi: Mặt Bắc có dãy núi Bảo Đài ngăn cách huyện Hữu Lũng, Chi Lăng của Lạng Sơn với huyện Lục Nam, Lục Ngạn của tỉnh Bắc Giang. Mặt Đông và Đông Nam có dãy Huyền Đinh ngăn cách huyện Lục Nam và Chí Linh với bên kia núi là huyện Đông Triều, huyện Hoành Bồ và Thị xã Uông Bí thuộc tỉnh Quảng Ninh.
Bên cạnh đó lại có sông được lấy làm điểm ngăn cách của vùng với miền giáp gianh. Như ở mặt Nam đoạn cuối sông 10 c Thương giao với sông Cầu làm giới hạn ngăn cách giữa huyện Yên Dũng với Quế Võ Bắc Ninh. Chếch sang mặt hướng Tây Nam của vùng là một phần quan trọng của dòng sông Thương làm điểm ngăn cách giữa Yên Dũng với Lạng Giang, Thành phố Bắc Giang và xa hơn là với tỉnh Thái Nguyên. Tại miền Tây Yên Tử, địa hình có sự chia cắt tạo ra các mạch núi kề nhau và bao bọc lấy thung lũng.
Cùng với những con sông Lục Nam, sông Kinh Thầy, các mạch núi tạo thành những bồn địa vừa và nhỏ Chí Linh - Kinh Môn, Lục Nam - Lục Ngạn. Mỗi mạch núi đều có tên gọi khác nhau: núi Phật Sơn, Núi Am Ni, Núi Huyền Đinh, Núi Côn Sơn… và độ cao khác nhau. Trong đó cao nhất là mạch núi Phật Sơn (cao gần 1000m), còn lại các mạch núi khác có độ cao từ 800m đổ xuống. Như núi Am Ni (Quan Âm) (Nam Dương - Lục Ngạn) cao gần 780m, núi Huyền Đinh (Huyền Sơn - Lục Nam) cao xấp xỉ 700m, núi Côn Sơn (Chí Linh - Hải Dương) cao gần 200m.
Từ những ngọn núi cho phép bao quát một vùng đất rộng lớn xung quanh. Tại các khu vực này đều có đường thông từ Bắc Giang sang Quảng Ninh hay Hải Dương bằng đường đèo, như: đèo Hồ Bấc, đèo Ba Đác, đèo Đá Bạc, đèo Thanh Mai. Trong sách Đại Nam nhất thống chí tập IV có ghi chép về vị trí của các núi: “Núi Phật Sơn, ở xã Hổ Lao, cách huyện Lục Ngạn 12 dặm về phía Nam, thế núi cao chót vót và bằng phẳng, phía Đông có Liên Sơn (ở xã Vĩnh Ninh), phía tây có Định Sơn (ở xã Áng Trì), giáp địa giới Hải Dương cũng là đường quan yếu”. “Núi Am Ni: ở xã Nam Điện, phía Nam huyện Lục Ngạn, mạch núi từ Phật Sơn, Thù Sơn kéo đến, phía tả có giếng nước, nước trong không bao giờ cạn, cạnh núi có hai bồn đá, trên núi có nền chùa cũ” [65, tr.
“Núi Tượng Sơn: ở xã cẩm Lý, phía Tây huyện Lục Ngạn, mạch từ núi Huyền Đanh kéo đến, các núi liên tiếp nhau, trông như hình bầy voi phục, giữa núi có chỗ lõm vào là đường đi, cửa đường hẹp hiểm, có hình thể một người địch trăm người” [65, tr. “Núi Huyền Đanh: Ở địa phận hai tổng Đan Hội và Trạm Điền, cách huyện Phượng Nhãn 29 dặm về phía 11 c Đông, giáp địa giới huyện Lục Nam, thế núi cao dốc liên tiếp như hình cái đanh treo, nên gọi tên thế, chạy dài trên địa phận mấy làng, là Trấn Sơn của huyện, trong loạn Tây Sơn, Lê Chiêu Thống chạy sang Bắc, đóng quân ở đây”[65, tr. “Núi Côn Sơn theo An - Nam chí, thì núi này ở địa phận huyện Phượng Sơn, là chỗ Trần Nguyên Đán về hư, núi có động Thanh Hư, lưng núi có cầu Thấu Ngọc và Am Bạch Vân, phong cảnh thanh nhã, cây cối um tùm, thực là một thắng cảnh nơi rừng núi. Phượng - Sơn nay là huyện Phượng - Nhãn” ”[65, tr.
Do đặc điểm kiến tạo địa lý nên các ngọn núi thuộc Tây Yên Tử cơ bản là núi đất, trong các dải núi đất là những khối núi đá vôi, đá cát kết, sa thạch, dung nham đã xen lẫn tạo nên những vách đá với những hang rộng, mái đá vừa và nhỏ. Đặc biệt trong địa phận Bắc Giang mạch núi thuộc huyện Lục Nam có núi đá xen trong núi đất tạo hang động. Hang động trong khối núi nơi đây hầu hết do chấn động phun trào của các đợt kiến tạo địa lý địa cầu hình thành. Do đó hiện tượng sập đá, đá lở chèn lấp cửa hang đã xảy ra ở một số hang, mái đá được phát hiện như Hang Non (Khám Lạng), hang Vực Rêu (Cẩm Lý).
Trong hầu hết các mạch núi ở Tây Yên Tử thì đều có trữ lượng khóang sản chủ yếu là than đá, tuy nhiên không nhiều như ở vùng Đông Yên Tử và khó khai thác. Mạch núi Yên Tử là vành đai ngăn cách miền Đông Bắc với miền biển Đông Triều - Quảng Ninh. Hàng năm lượng mưa ở vùng núi Yên Tử ở cả phía Đông và phía Tây đều nhiều hơn so với các vùng sâu trong nội địa. Những cơn gió nồm từ biển thổi vào đất liền bị dãy Yên Tử chặn lại tạo nên những đám mây đầy hơi nước mang đến những cơ mưa lớn làm cho vùng đất nơi đây trở nên ẩm hơn, tạo điều kiện cho thảm thực vật và các loài động vật hoang dã sinh sống.
Tuy nhiên vùng cũng không tránh khỏi sự ảnh hưởng của miền khí hậu nhiệt đới vùng trung du miền núi phía Bắc: Mùa hè diễn ra từ tháng 4 đến tháng 9, còn lại là từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau là 12 c mùa đông. Thời tiết khí hậu cũng ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển kinh tế trong vùng. Thảm thực vật của rừng núi Tây Yên Tử là thảm thực vật nhiều tầng vô cùng phong phú và đa dạng. Đó là những cánh rừng nguyên sinh bạt ngàn đủ các loài cây cối.
Gỗ quý có các loài như: Lim, táu, trầm… Thực vật thông dụng phổ biến như dẻ, thông đất, dương xỉ… Đặc biệt trong vùng có khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, được thành lập theo Quyết định số 82/2002/QĐ- UBND, ngày 24/5/2002 của UBND tỉnh Bắc Giang; nằm trên địa bàn 4 xã, 1 thị trấn: Thị trấn Thanh Sơn, xã Thanh Luận, xã Tuấn Mậu, xã An Lạc thuộc huyện Sơn Động, xã Lục Sơn thuộc huyện Lục Nam. Đây là khu bảo tồn có giá trị rất lớn “Đa dạng thành phần loài, đã phát hiện khu bảo tồn có 1055 loài, thuộc 577 chi, 150 họ và 6 ngành”[56, tr. Trong đó có nhiều loài được ghi trong sách đỏ Việt Nam như: Pơ Mu, sồi phẳng, sến mật. Tuy nhiên do đặc điểm địa lý riêng biệt và độc đáo nên cùng một dãy núi Tây Yên Tử nhưng có những mạch núi mang đặc thù riêng, tạo nên những mạch núi trọc nguyên sinh.
Ở những mạch núi này, hiện nay thảm thực vật không còn đa dạng phong phú nữa mà chủ yếu là những trảng cỏ tranh lớn. Xen lẫn trong các trảng cỏ là các cây chịu hạn như tầu tấu, sầm, trà hươu, găng, me dại… mọc thưa thớt. Giữa những ngọn núi trọc như núi Sơn Tháp, núi Khám Lạng là những khe suối có nước mạch nguồn tạo nên giúp cây cối phát triển, đồng thời, nước suối chảy ra những con kênh dưới chân núi cung cấp cho việc sản xuất của nhân dân nơi đây. Theo quy luật của vùng nhiệt đới gió mùa thì thảm thực vật nhất là thực vật bậc thấp vào mùa xuân thì xanh tốt nhưng đến mùa thu tất cả mang một màu vàng úa và vùng này cũng vậy, giống như những cao nguyên Sa -va -la -khét, Sa -la -van của Lào vào mùa khô cũng vậy.
Với thảm thực vật phong phú của núi rừng Tây Yên Tử đã tạo điều kiện cho sự phát triển của hệ động vật. Dưới chân núi là cộng đồng dân cư sinh sống với những bồn địa được tạo nên bởi những con sông, phục vụ cho canh tác nông nghiệp của người dân nơi đây. 13 c Động vật hoang dã của sườn Tây Yên Tử có nhiều loại như: Hổ, báo, gấu, lợn rừng, hươu, nai… Chim muông cũng có nhiều loài: Đại bàng đất, diều hâu, công, trĩ… Tuy nhiên do việc phá hoại rừng của con người ngày một tăng nhất là việc săn bắt đã khiến cho thú vật trong rừng trở nên thưa thớt ít dần. Địa hình Tây Yên Tử chủ yếu là đồi núi hạ thấp dần xuống trung du xen bồn địa nhỏ.
Tuy nhiên lại có sự kết hợp bổ sung cho nhau tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế vùng. Nhiều nhánh sông được bắt nguồn từ các đỉnh núi thuộc dãy Yên Tử chảy vào sông lớn: Sông Lục Nam, Sông cầu, Sông Thương. Trong đó Sông Lục Nam là sông đẹp nhất ở Tây Yên Tử và cũng là “sông đẹp bậc nhất của cả nước” và được bắt nguồn từ núi Kham - Lạng Sơn chảy qua 15km thì thuộc địa phận tỉnh Bắc Giang. Sông Lục Nam là con sông dài nhất trong khu vực Tây Yên Tử, bởi nó chạy qua cả bốn huyện Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam, Yên Dũng.
Sông chảy giữa các núi, lòng sông rộng rãi và êm ả, chỉ có 1 đoạn ngắn ở thượng nguồn là hẹp. Sông được tạo nên bởi hệ thống các chi lưu bên tả ngạn và hữu ngạn: bên tả ngạn có sông Bò, sông Lê Ngạc, sông Chỉ Tác, sông Om, sông Đồng Đỉnh; bên hữu ngạn có sông Căn, sông Cỏ Mạt, sông Cẩm Đàn.