Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Giới trẻ và những đặc điểm của giới trẻ Hà Nội đương đại Khái niệm Giới trẻ Khái niệm “giới trẻ”, “người trẻ tuổi”, “thanh niên” đến nay vẫn là chủ đề tranh luận của nhiều học giả ở Việt Nam cũng như trên thế giới. Thuật ngữ “giới trẻ” có thể hiểu là tuổi trẻ, thanh niên,. vẫn chưa có một định nghĩa được công nhận rộng rãi.
Khó khăn trong việc phân loại từ việc nhóm người này có sự thay đổi về tính chất nhận diện rất nhanh, theo biến động chung của xã hội khiến nhiều nhà nghiên cứu không thống nhất để đưa đến một khái niệm công cụ rõ ràng. Theo Từ điển Tiếng Việt, mục từ “thanh niên” được giải thích là: “người còn trẻ, đang ở độ tuổi trưởng thành” (Viện Ngôn ngữ học 2013: 913). Khái niệm “thanh niên” trong các văn bản pháp lí Việt Nam hiện hành cũng có phạm vi điều chỉnh không thống nhất. Theo Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam đến năm 2010 do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt kèm theo Quyết định số 70/2003/QĐ- TTg ngày 29-4-2003 thì “Thanh niên nước ta” được cho là gồm những người Việt Nam trong độ tuổi từ 15 đến 34.
Luật Thanh niên được Quốc hội khóa XI thông qua đã quy định tại Điều 1: “Thanh niên quy định trong luật này là công dân Việt Nam từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi”. Như vậy, trong các văn bản pháp lí quan trọng nhất về thanh niên Việt Nam, nội hàm của thuật ngữ này cũng không được quy định nhất quán (Tung, P. Căn cứ để xác định độ tuổi thanh niên là những thời điểm hoàn thành việc học kiến thức cơ bản, bước vào giai đoạn học việc, học nghề chuyên nghiệp, độc lập về suy nghĩ, thời điểm đã có thể kết hôn, bắt đầu đi làm. Tuy nhiên, các căn cứ này lại không thống nhất do điều kiện văn hóa, lịch sử, chính trị, xã hội của mỗi dân tộc, mỗi thời đại khác nhau.
Hiện nay, do bối cảnh già hóa dân số, nên độ tuổi của thanh niên có xu hướng gia tăng. Theo Phạm Hồng Tung (2011), có hai nguyên nhân dẫn đến hệ quả trưởng thành sớm. Nguyên nhân là do con người bước vào tuổi dậy thì sớm hơn và cả độ tuổi trung bình của việc bắt đầu có quan hệ tình dục cũng có xu hướng sớm hơn. Nguyên nhân thứ hai là con người ngày càng trưởng thành sớm xét về phương diện nhận thức, 9 kinh nghiệm, tâm lí và sinh lí.
Đó một phần là kết quả của sự phát triển giáo dục, và nhiều hơn là của sự bùng nổ thông tin trong kỉ nguyên trí tuệ và toàn cầu hóa. Những tương tác xã hội cũng ngày càng trở nên đa dạng, phong phú, với cường độ dày đặc. Vậy nên, nếu không cố định “youth” hay “thanh niên” trong một khoảng tuổi tác nhất định, thì có thể định nghĩa như thế nào? Theo Phạm Hồng Tung, có thể hiểu thanh niên chính là “khoảng thời gian tâm lí - xã hội, trong đó con người từ những đứa trẻ học tập và trở thành người lớn thông qua việc nhận thức và đảm nhiệm những vai trò và trách nhiệm của người lớn theo quan niệm, chế định, yêu cầu của xã hội cụ thể mà họ đang sống” (Tung, P. Các nhà khoa học đề xuất nên tính tuổi thanh niên từ tròn 14 đến hết 24 tuổi (giống như ở các nước phương Tây), từ đó chia tuổi thanh niên thành 2 giai đoạn: tuổi thanh niên sớm (14-18 tuổi), tuổi thanh niên trưởng thành (19-24 tuổi).
Tuy nhiên, ở Việt Nam, do những đặc trưng văn hóa, xã hội, tuổi thanh niên hiện vẫn được xác định là từ 15 - 34 tuổi. Đó cũng là lý do độ tuổi được lựa chọn trong luận văn là từ 18 đến 35, lứa tuổi của thanh niên phải đối phó với nhiều khó khăn của việc trưởng thành. Đặc điểm của giới trẻ Hà Nội đương đại Giới trẻ phản ánh quá trình thay đổi, chuyển biến của xã hội, là sản phẩm thể hiện đầy đủ và đích thực biến đổi của những giá trị của thời đại mà họ đang sống. Bản thân họ cũng tạo ra những giá trị riêng bên cạnh những giá trị được trao truyền.
Trong thời đại toàn cầu hóa và sự lan tỏa của internet, người trẻ được tiếp thu những văn hóa mới, tri thức toàn nhân loại, những giá trị của nhiều quốc gia và thông tin từ các nhóm cộng đồng đa dạng. Những yếu tố này kết hợp với những giá trị truyền thống về quốc gia, dân tộc, đã tạo nên hệ tư tưởng cùng những tiếp biến mới trong giới trẻ, tạo ra nét đặc sắc riêng, khác biệt với thế hệ trước. Giới trẻ thường có xu hướng muốn trải nghiệm mọi tình huống, dù biết bản thân chưa sẵn sàng chuẩn bị tốt cho thử nghiệm đó. Chính điều này làm nổi dậy xu hướng “hoài nghi” cuộc sống và không hoàn toàn tin vào một lý tưởng nhất định.
Họ tìm cách thay đổi thường xuyên để thích nghi, luôn luôn xét lại mọi tư tưởng, quan điểm được tiếp nhận từ thế hệ đi trước; thậm chí cực đoan hơn là phủ nhận hoặc cố tình làm ngược lại để khẳng định bản sắc riêng. Tính trẻ, năng động, ưa thử nghiệm, dễ phạm sai lầm và xung đột với thế hệ đi trước chính là mẫu số chung, là đặc điểm chung của giới trẻ ở mọi thời đại. Đó là nguyên nhân 10 thường dẫn đến những lệch chuẩn trong ứng xử văn hóa và trong lối sống của những người trẻ tuổi (Tung P. Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi đã giới hạn khu vực nghiên cứu là thành phố Hà Nội đương đại.
Lựa chọn này dựa trên những đặc điểm đặc trưng của Hà Nội, là trung tâm chính trị - kinh tế - văn hóa - xã hội của Việt Nam. Thành phố Hà Nội có lịch sử văn hiến lâu đời, là nơi giao thoa, đón nhận nhiều nền văn hóa nước ngoài du nhập vào. Tuy không thể so sánh về tốc độ du nhập và phát triển các trào lưu văn hóa mới như thành phố Hồ Chí Minh, nhưng Hà Nội vẫn luôn là một địa điểm tập trung nhiều dấu ấn văn hóa xã hội đặc biệt. Chính đặc điểm là một thành phố nghìn năm văn hiến, với những tiêu chuẩn và sự xen kẽ giữa truyền thống và hiện đại, Hà Nội là một khu vực lý tưởng để nghiên cứu sự tiếp nhận, biến đổi của các hiện tượng văn hóa mới.
Giới trẻ Hà Nội là một khái niệm chúng tôi sử dụng để chỉ những bạn trẻ từ 18 đến 35 tuổi, hiện đang sinh sống và làm việc tại Hà Nội. Đây cũng là đối tượng chính của nghiên cứu này. Đối tượng giới trẻ trong các nghiên cứu hiện nay vẫn còn là một khoảng trống lớn, vẫn còn ít những nghiên cứu học thuật về giới trẻ và văn hóa giới trẻ nhằm làm rõ về đặc điểm của giới trẻ Việt Nam hiện đại. Hiện nay, chúng tôi được biết, chỉ có Báo cáo nghiên cứu thế hệ trẻ Việt Nam của Hội đồng Anh (British Council) công bố tháng 8 năm 2020 là nghiên cứu đầu tiên có quy mô rộng (với 1.200 mẫu khảo sát) và tập trung vào việc phản ánh khát vọng, quan điểm của thế hệ trẻ, bao hàm những quan điểm nhận thức của người trẻ tuổi trên nhiều phương diện: gia đình, giáo dục, đời sống xã hội… Ít nhiều trong nghiên cứu đã phản ánh được những đặc sắc của thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay, là thế hệ được thừa hưởng thành tựu phát triển sau 30 năm Đổi mới của đất nước.
Có thể khái quát một số đặc điểm chung của giới trẻ Việt Nam, và cũng là của thanh niên Hà Nội từ nghiên cứu đó là việc muốn khẳng định giá trị thế hệ. Tương tự như nhiều quốc gia trên thế giới, sự bùng nổ của internet và những tư tưởng nước ngoài dễ dàng được tiếp cận đã hình thành nên những lối suy nghĩ mới. Trong đó, nhóm tác giả của đề tài cũng chỉ ra giới trẻ Việt Nam khát khao muốn vạch ra “ những giá trị định vị khoảng cách giữa các thế hệ, phân biệt người trẻ với những thế hệ trước” (British Council 2020: 15). Đây cũng là nhận định của đa số học giả khi tham gia tọa đàm ““Giới trẻ Việt Nam hiện nay: thực trạng, những vấn đề đặt ra về văn hoá, giáo dục và những giải pháp” tổ chức tháng 6/2019 tại trường Đại học KHXH&NV Tp Hồ Chí Minh, cho 11 rằng giới trẻ hiện nay đang muốn xây dựng những quy tắc, chuẩn mực mới mà những giá trị truyền thống cũ đã lỗi thời, lạc hậu, không còn đáp ứng được nhu cầu xã hội.
Tuy nhiên, nghiên cứu của Hội đồng Anh cũng chỉ ra có sự khác biệt giữa quan điểm về một số giá trị văn hóa giữa giới trẻ nông thôn và thành thị. Những người trẻ tuổi thành phố Hà Nội cũng chia sẻ chung những đặc điểm của những thanh niên thị thành lớn của cả nước. Đó là sự nhạt nhòa trong các mối quan hệ cộng đồng (hàng xóm, láng giềng, họ mạc…) và việc đề cao chủ nghĩa cá nhân, ưa chuộng những giá trị cá nhân hơn giá trị tập thể, thờ ơ trong việc thực hành những phong tục truyền thống. Biểu hiện của nó là việc hạn chế giao lưu trực tiếp với cộng đồng địa phương, có sự chọn lựa, hạn chế trong việc thực hành nhiều tập tục văn hóa truyền thống mà họ cho rằng mê tín, cổ hủ.
Điều này hoàn toàn trái ngược với những thanh niên đến từ nông thôn, dân tộc thiểu số hoặc những người có tôn giáo (British Council 2020: 15-16). Đây là đặc tính xuất phát từ khu vực sinh sống, cho thấy sự ảnh hưởng của lối sống thành thị cũng tạo ảnh hưởng tới sự trưởng thành và bản sắc của những người trẻ sinh sống tại đây. Lối sống đô thị đã tạo nên cho giới trẻ Hà Nội nói riêng và phần đông giới trẻ thành thị những tư tưởng khác biệt. Có những nghiên cứu cho rằng, người trẻ ở Hà Nội có giá trị sống lành mạnh, tích cực, có lý tưởng xây dựng xã hội phát triển, thượng tôn pháp luật, theo đuổi môi trường tự do thoải mái, thu nhập cao (Vang Đ.
Bên cạnh đó cũng có những nhận định cho rằng, tuổi trẻ Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng dễ nảy sinh nhiều xung đột với những người lớn tuổi hơn vì khoảng cách thế hệ. Sự phát triển quá nhanh của kinh tế-xã hội mang đến lượng thông tin khổng lồ đã khiến những người trẻ tuổi gặp nhiều áp lực trong cuộc sống, đấu tranh giữa những giá trị truyền thống đã bị xói mòn và những giá trị mới (Boudreau J.