Tư Tưởng Của Phan Bội Châu Về Tôn Giáo và Tín Ngưỡng

Luận án tiến sĩ phân tích tư tưởng của phan bội châu về tôn giáo tín ngưỡng, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Nguyễn Khắc Sâm
• Người hướng dẫn: PGS, TS. Phạm Bá Luợng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: CNDVBC&CNDVLS
• Đề tài: Tư Tưởng Phan Bội Châu Về Tôn Giáo và Tín Ngưỡng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ triết học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tư Tưởng Phan Bội Châu Về Tôn Giáo Tín Ngưỡng

Nghiên cứu về tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo và tín ngưỡng là một lĩnh vực quan trọng trong việc hiểu về lịch sử Việt Nam cận đại. Phan Bội Châu không chỉ là một nhà yêu nước mà còn là một nhà tư tưởng có những quan điểm riêng về vai trò của tôn giáo trong xã hội và đấu tranh giải phóng dân tộc. Các công trình nghiên cứu trước đây đã tập trung vào nhiều khía cạnh khác nhau trong cuộc đời và sự nghiệp của ông, nhưng việc phân tích chuyên sâu về tư tưởng của ông về tôn giáo vẫn còn nhiều khoảng trống. Luận án này sẽ đi sâu vào các khía cạnh đó, góp phần làm rõ hơn về di sản tư tưởng của Phan Bội Châu. Việc nghiên cứu này là cần thiết để hiểu rõ hơn bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ 20.

Các nghiên cứu trước đây thường tiếp cận tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo một cách gián tiếp thông qua các tác phẩm văn học và các hoạt động chính trị của ông. Tuy nhiên, ít có công trình nào tập trung phân tích một cách hệ thống và toàn diện các quan điểm của ông về Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo và các tín ngưỡng dân gian khác. Luận án này sẽ cố gắng khắc phục hạn chế này bằng cách phân tích các tác phẩm của Phan Bội Châu và các tài liệu liên quan để làm rõ các quan điểm và thái độ của ông đối với tôn giáo và tín ngưỡng. Điều này sẽ góp phần làm phong phú thêm sự hiểu biết của chúng ta về tư tưởng của Phan Bội Châu và vai trò của ông trong lịch sử Việt Nam.

1.1. Phan Bội Châu Bối cảnh cuộc đời và sự nghiệp

Phan Bội Châu, sinh năm 1867, mất năm 1940, là một nhà yêu nước và nhà tư tưởng lớn của Việt Nam. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với phong trào giải phóng dân tộc đầu thế kỷ 20. Ông là người khởi xướng phong trào Đông Du, với mục tiêu đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập để canh tân đất nước. Ông chịu ảnh hưởng sâu sắc của chủ nghĩa yêu nước và các trào lưu cải cách xã hội trên thế giới. Theo Chương Thâu, nghiên cứu về Phan Bội Châu cần phải đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể của Việt Nam và thế giới lúc bấy giờ để hiểu rõ hơn về động cơ và mục tiêu của ông.

1.2. Tôn Giáo và Tín Ngưỡng Vai trò trong xã hội Việt Nam

Tôn giáo và tín ngưỡng đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và văn hóa Việt Nam từ xa xưa. Các tôn giáo như Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo và các tín ngưỡng dân gian đã ăn sâu vào tâm thức của người dân. Trong bối cảnh Việt Nam bị thực dân Pháp xâm lược, tôn giáo và tín ngưỡng trở thành một yếu tố quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa và tinh thần dân tộc.

II. Thách Thức Đánh Giá Đúng Tư Tưởng Phan Bội Châu Về Tôn Giáo

Việc đánh giá đúng tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo gặp nhiều thách thức do tính chất phức tạp và đa dạng của các quan điểm của ông. Phan Bội Châu không phải là một nhà thần học hay một nhà nghiên cứu tôn giáo chuyên nghiệp. Các quan điểm của ông về tôn giáo thường được thể hiện một cách gián tiếp thông qua các tác phẩm văn học, các bài diễn văn và các hoạt động chính trị. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về lịch sử Việt Nam, văn hóa Việt Nam và tư tưởng của Phan Bội Châu để có thể hiểu rõ và đánh giá đúng các quan điểm của ông về tôn giáo. Cần tránh việc áp đặt các khuôn mẫu hoặc lý thuyết tôn giáo hiện đại vào việc phân tích tư tưởng của Phan Bội Châu, mà cần phải hiểu các quan điểm của ông trong bối cảnh lịch sử và văn hóa cụ thể của Việt Nam đầu thế kỷ 20.

2.1. Giải mã thông điệp Xác định nguồn gốc tư tưởng tôn giáo

Để hiểu đúng tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, cần phải xác định rõ nguồn gốc và ảnh hưởng của các yếu tố tư tưởng khác nhau đối với ông. Phan Bội Châu chịu ảnh hưởng của Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo và các trào lưu tư tưởng phương Tây. Cần phải phân tích một cách cẩn thận các tác phẩm của ông để xác định mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố tư tưởng này và cách chúng tương tác với nhau để hình thành nên các quan điểm của ông về tôn giáo. Cần chú ý đến sự thay đổi trong tư tưởng của Phan Bội Châu theo thời gian, khi ông tiếp xúc với các trào lưu tư tưởng mới và trải qua các biến cố lịch sử.

2.2. Tránh diễn giải sai Phân tích bối cảnh lịch sử và xã hội

Việc phân tích tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo cần phải được đặt trong bối cảnh lịch sử và xã hội cụ thể của Việt Nam đầu thế kỷ 20. Đây là giai đoạn mà Việt Nam đang bị thực dân Pháp xâm lược và trải qua những biến đổi sâu sắc về kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội. Tôn giáo và tín ngưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa và tinh thần dân tộc trong bối cảnh này. Cần phải hiểu rõ bối cảnh lịch sử và xã hội này để có thể đánh giá đúng vai trò của tôn giáo trong tư tưởng của Phan Bội Châu và cách ông sử dụng tôn giáo để phục vụ mục tiêu giải phóng dân tộc.

2.3. Sự phức tạp trong quan điểm Thống nhất và mâu thuẫn

Cần phải nhận thức được sự phức tạp và đôi khi mâu thuẫn trong các quan điểm của Phan Bội Châu về tôn giáo. Ông vừa kế thừa những giá trị truyền thống của tôn giáo và tín ngưỡng dân gian, vừa phê phán những hủ tục và mê tín dị đoan. Ông vừa đề cao tinh thần yêu nước và đoàn kết dân tộc, vừa tiếp thu những tư tưởng tiến bộ của phương Tây. Cần phải phân tích một cách cẩn thận các quan điểm khác nhau của ông để tìm ra sự thống nhất và logic trong tư tưởng của ông về tôn giáo. Đồng thời, cũng cần phải nhận thức được những mâu thuẫn và hạn chế trong tư tưởng của ông, do bối cảnh lịch sử và xã hội cụ thể của Việt Nam lúc bấy giờ.

III. Cách Tiếp Cận Phương Pháp Nghiên Cứu và Phân Tích Tư Tưởng

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử kết hợp với phương pháp phân tích tư tưởng để làm rõ tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo và tín ngưỡng. Phương pháp nghiên cứu lịch sử giúp xác định bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa đã ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển tư tưởng của Phan Bội Châu. Phương pháp phân tích tư tưởng giúp phân tích các tác phẩm, bài viết và hoạt động của Phan Bội Châu để làm rõ các quan điểm và thái độ của ông đối với tôn giáo và tín ngưỡng. Ngoài ra, luận án cũng sử dụng phương pháp so sánh để đối chiếu tư tưởng của Phan Bội Châu với tư tưởng của các nhà yêu nước và nhà tư tưởng khác cùng thời để làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt.

3.1. Phân tích tài liệu gốc Phan Bội Châu toàn tập và di sản

Nguồn tài liệu chính để nghiên cứu là bộ sách Phan Bội Châu toàn tập, do nhà xuất bản Thuận Hóa và Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây phát hành năm 2000. Bên cạnh đó, luận án cũng sử dụng các tài liệu khác liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Phan Bội Châu, như các bài viết về ông, các hồi ký của những người đương thời và các công trình nghiên cứu về lịch sử Việt Nam cận đại. Việc phân tích các tài liệu gốc này giúp làm rõ các quan điểm và thái độ của Phan Bội Châu đối với tôn giáo và tín ngưỡng.

3.2. Sử dụng liên ngành Kết hợp Triết học Lịch sử và Tôn giáo

Để có một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo, luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành, kết hợp các kiến thức từ triết học, lịch sử và tôn giáo học. Việc kết hợp các kiến thức từ các lĩnh vực khác nhau giúp làm rõ các khía cạnh khác nhau của tư tưởng của Phan Bội Châu, từ đó đưa ra những đánh giá chính xác và toàn diện hơn. Phương pháp liên ngành này giúp tránh được những cách tiếp cận phiến diện hoặc chủ quan.

IV. Giải Pháp Nội Dung Cơ Bản Trong Tư Tưởng Phan Bội Châu Về Tôn Giáo

Tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo thể hiện qua nhiều khía cạnh, từ quan niệm về trời, đạo trời, quỷ thần, đến quan điểm về đoàn kết lương - giáo, tự do tín ngưỡng, và vai trò của Phật giáo. Ông phân biệt rõ những người theo tôn giáo chân chính và những kẻ lợi dụng tôn giáo để trục lợi cá nhân. Đồng thời, ông phê phán những biểu hiện mê tín dị đoan và hủ tục trong các tôn giáo. Những quan điểm này phản ánh tinh thần yêu nước, cải cách xã hội và mong muốn xây dựng một xã hội Việt Nam văn minh và tiến bộ.

4.1. Phan Bội Châu Quan niệm về Trời Đạo Trời Quỷ Thần

Phan Bội Châu có quan niệm riêng về trời, đạo trời, quỷ thần, thể hiện rõ tinh thần duy tân và phê phán mê tín dị đoan. Ông không phủ nhận hoàn toàn sự tồn tại của các lực lượng siêu nhiên, nhưng cho rằng con người cần phải chủ động, dựa vào sức mình để thay đổi xã hội. Quan điểm này phản ánh tinh thần dân chủ và tiến bộ của ông. Cụ thể, ông cho rằng việc thờ cúng không nên quá nặng nề về hình thức mà cần tập trung vào việc tu dưỡng đạo đức và đóng góp cho xã hội.

4.2. Đoàn Kết Lương Giáo Tự Do Tín Ngưỡng trong Tư Tưởng Phan Bội Châu

Trong tư tưởng của Phan Bội Châu, đoàn kết lương - giáo và tự do tín ngưỡng là những yếu tố quan trọng để xây dựng một xã hội đoàn kết và vững mạnh. Ông kêu gọi sự hợp tác giữa những người theo các tôn giáo và tín ngưỡng khác nhau để cùng nhau đấu tranh giải phóng dân tộc. Ông cũng nhấn mạnh quyền tự do tín ngưỡng của mỗi người, cho rằng mọi người đều có quyền lựa chọn tôn giáo hoặc không theo tôn giáo nào. Đây là một quan điểm tiến bộ và phù hợp với xu thế phát triển của xã hội hiện đại.

4.3. Phật Giáo và Giá trị trong quan điểm của Phan Bội Châu

Phan Bội Châu đánh giá cao vai trò của Phật giáo trong đời sống xã hội. Ông cho rằng Phật giáo có những giá trị đạo đức tốt đẹp, như lòng từ bi, vị tha, và tinh thần yêu nước. Ông kêu gọi những người theo Phật giáo phát huy những giá trị này để góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn. Quan điểm này thể hiện sự hiểu biết và tôn trọng của Phan Bội Châu đối với Phật giáo.

V. Nghiên Cứu Giá Trị và Hạn Chế Trong Tư Tưởng Phan Bội Châu

Nghiên cứu về tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo cho thấy những giá trị và hạn chế nhất định. Giá trị lớn nhất là tinh thần yêu nước, đoàn kết dân tộc và mong muốn xây dựng một xã hội văn minh, tiến bộ. Tuy nhiên, do bối cảnh lịch sử và xã hội cụ thể của Việt Nam đầu thế kỷ 20, tư tưởng của Phan Bội Châu vẫn còn một số hạn chế, như chưa có một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về tôn giáo và chưa giải quyết được triệt để mối quan hệ giữa tôn giáo và chính trị. Dù vậy, những giá trị trong tư tưởng của Phan Bội Châu vẫn còn nguyên giá trị thời sự và có ý nghĩa quan trọng đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay.

5.1. Giá trị lịch sử Tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo

Một trong những giá trị quan trọng nhất của tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo là tinh thần yêu nước. Ông luôn đặt lợi ích của dân tộc lên trên hết và sử dụng tôn giáo như một công cụ để tập hợp và đoàn kết quần chúng nhân dân trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Ông kêu gọi những người theo các tôn giáo và tín ngưỡng khác nhau gạt bỏ những khác biệt về tín ngưỡng để cùng nhau chống lại thực dân Pháp.

5.2. Hạn chế Tính chất lịch sử trong Tư tưởng Phan Bội Châu

Do bối cảnh lịch sử và xã hội cụ thể của Việt Nam đầu thế kỷ 20, tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo vẫn còn một số hạn chế. Ông chưa có một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về tôn giáo và chưa giải quyết được triệt để mối quan hệ giữa tôn giáo và chính trị. Tuy nhiên, những hạn chế này là điều dễ hiểu, vì Phan Bội Châu là một nhà hoạt động chính trị chứ không phải là một nhà thần học hay một nhà nghiên cứu tôn giáo chuyên nghiệp.

5.3. Ứng dụng hiện nay Chính sách tôn giáo tại Việt Nam

Mặc dù có những hạn chế nhất định, những giá trị trong tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo vẫn còn nguyên giá trị thời sự và có ý nghĩa quan trọng đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay. Tinh thần đoàn kết lương - giáo và tự do tín ngưỡng mà Phan Bội Châu đề cao vẫn là những nguyên tắc quan trọng trong việc xây dựng một xã hội đoàn kết, hòa hợp và phát triển.

VI. Kết Luận Di Sản Tư Tưởng Phan Bội Châu và Ý Nghĩa

Nghiên cứu về tư tưởng Phan Bội Châu về tôn giáo và tín ngưỡng khẳng định vai trò quan trọng của ông trong lịch sử tư tưởng Việt Nam. Di sản tư tưởng của ông tiếp tục có ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay, đặc biệt trong việc xây dựng một xã hội đoàn kết, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và thực hiện chính sách tôn giáo, tín ngưỡng đúng đắn. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát huy những giá trị trong tư tưởng của Phan Bội Châu là cần thiết để xây dựng một Việt Nam giàu mạnh và văn minh.

6.1. Ảnh hưởng của Phan Bội Châu đối với Hồ Chí Minh

Tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo có ảnh hưởng nhất định đến tư tưởng Hồ Chí Minh. Hồ Chí Minh kế thừa và phát triển tinh thần đoàn kết lương - giáo và tự do tín ngưỡng mà Phan Bội Châu đề cao. Hồ Chí Minh cũng nhấn mạnh vai trò của tôn giáo trong việc xây dựng một xã hội đoàn kết và phát triển. Tuy nhiên, Hồ Chí Minh đã tiếp thu và vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin để xây dựng một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về tôn giáo, khắc phục những hạn chế trong tư tưởng của Phan Bội Châu.

6.2. Giá trị văn hóa Bản sắc dân tộc và tôn giáo Việt Nam

Tư tưởng của Phan Bội Châu về tôn giáo góp phần vào việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Ông đề cao những giá trị truyền thống của tôn giáo và tín ngưỡng dân gian, đồng thời phê phán những hủ tục và mê tín dị đoan. Quan điểm này giúp duy trì và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc trong bối cảnh Việt Nam bị thực dân Pháp xâm lược.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình nghiên cứu của tác giả và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án được chia làm 4 chương và 11 tiết. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] NỘI DUNG Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình nghiên cứu về bối cảnh, con ngƣời và sự nghiệp của Phan Bội Châu Đã có nhiều công trình nghiên cứu lịch sử Việt Nam thời cận đại ghi nhận vị trí quan trọng của con người và sự nghiệp Phan Bội Châu.

Chúng ta biết đến ông như một nhân vật lịch sử tài năng có đóng góp ở nhiều lĩnh vực: văn thơ, triết học, chính trị, lịch sử, tôn giáo… Vì thế, con người và sự nghiệp của Phan Bội Châu là đề tài nghiên cứu thu hút sự chú ý của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước với các công trình sử học, văn học, văn bản học rất phong phú về lượng và chất. * Các công trình về cuộc đời, sự nghiệp nhất là các bộ sách tuyển chọn, tuyển tập hệ thống hóa tác phẩm của tác giả Phan Bội Châu: Mặc dù Phan Bội Châu không phải là nhà tư tưởng chuyên về tôn giáo, ông là một nhà cách mạng suốt cuộc đời chỉ có một mong ước là làm thế nào để giành được độc lập cho dân tộc. Tuy nhiên, trên con đường hoạt động cách mạng của mình ông sớm nhận ra những vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng đóng một vai trò quan trọng trong đấu tranh giành độc lập dân tộc. Xuất phát từ bối cảnh đặc điểm lịch sử, văn hóa xã hội cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, Việt Nam là một đất nước đa tôn giáo, tín ngưỡng, cũng như sự tiếp xúc của ông trong và ngoài nước với các tư tưởng Tân văn, Tân thư về tôn giáo, tín ngưỡng, đã tác động đến nhận thức và hành động của Phan Bội Châu.

Trong những di thảo mà Phan Bội Châu để lại tuy không có một tác phẩm chuyên biệt nào đề cập tập trung đến lĩnh vực tôn giáo (tác phẩm “Phật học đăng” đang bị thất lạc). Nhưng trong các tác phẩm ông để lại thì số lượng viết về chủ đề tôn giáo, tín ngưỡng không hề nhỏ. Lướt qua mục lục bộ sách Phan 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Bội Châu toàn tập [6-15] do tác giả Chương Thâu sưu tầm và biên soạn chúng ta có thể nhận thấy cụ thể một sự “dĩ nhất - quán chỉ” về chủ đề đó. Phan Bội Châu là người nổi tiếng đương thời và sau khi ông mất có rất nhiều công trình nghiên cứu về ông.

Chúng tôi cho rằng, có thể xem các tổng thuật về tình hình nghiên cứu về Phan Bội Châu ở trong và ngoài nước của PGS Chương Thâu để có sự hình dung bức tranh tổng thể. Tiêu biểu từ năm 1990 đến nay, việc nghiên cứu về di thảo Phan Bội Châu để lại có bước tiến mới nhờ công sức của nhiều người. Đầu tiên phải kể đến công trình Phan Bội Châu toàn tập (10 tập) do nhà nghiên cứu Chương Thâu dày công sưu tầm, biên soạn. Đây là công trình tổng hợp có giá trị khoa học đầy đủ nhất từ trước tới nay, giúp cho các học giả trong và ngoài nước tiếp cận được một khối lượng tư liệu phong phú, tin cậy, xử lý văn bản khoa học, sắp xếp có hệ thống.

Trong đó có nhiều tư liệu quý hiếm mới được phát hiện mà bất kỳ ai muốn tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp, di thảo Phan Bội Châu không thể bỏ qua. Năm 2000 bộ sách quý trên được bổ sung, chỉnh lý, nhà xuất bản Thuận Hóa và trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây tái bản. Bộ sách hoàn thành đánh dấu một chặng đường nghiên cứu Phan Bội Châu của tác giả Chương Thâu và giới nghiên cứu. So với lần xuất bản trước, lần này có thêm 5000 trang kể cả phần nguyên văn chữ Hán được sưu tầm, dịch, chú giải, bổ sung.

Trong đó nhiều tác phẩm có giá trị vừa được phát hiện như: Việt Nam vong quốc thảm trạng (tuồng mới), Hà thành liệt sĩ truyện (truyện ký lịch sử), Không trung duyên (tiểu thuyết luận đề), v. các văn kiện của Việt Nam quang phục hội, các văn kiện của Việt Nam quốc dân đảng… Trước mỗi một số văn bản được in đó có thêm tiểu dẫn hoặc một bài nghiên cứu, giới thiệu của tác giả Chương Thâu, hoặc của các chuyên gia nghiên cứu lý giải bổ sung về chính tác phẩm đó. Năm 2012, soạn giả Chương Thâu cho xuất bản thêm tập bổ di 1, như là một sự tiếp nối vào 10 tập trước của bộ Phan Bội Châu toàn tập; Tập sách đó bổ sung một số thơ văn từ năm 1900 - 1940. Như vậy 10 (LUAN.nguong TIEU LUAN MOI download : [e-mail] sau 3 lần in, đều có chỉnh sửa sau mỗi lần tái bản (năm 1990, 2000 và 2012) với 11 tập sách Phan Bội Châu toàn tập, hiện nay chúng ta cơ bản có đầy đủ tư liệu về cuộc đời, sự nghiệp, di thảo Phan Bội Châu.

Trong đó có kèm cả những nhận xét đánh giá phong phú của giới nghiên cứu. Đây là công trình có giá trị cho những người nghiên cứu về Phan Bội Châu nói chung và tư tưởng về lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng của ông. Tiếp tục đi vào cụ thể những nghiên cứu về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu, trong Phan Bội Châu toàn tập tập 1, văn thơ thời kỳ trước khi xuất dương từ 1882 - 1905. Trong phần đầu của sách có phần khảo sát công phu thu hút đó là những nhận định, đánh giá của giới nghiên cứu ở trong nước và ở các nước như Trung Quốc, Hàn Quốc, Liên Bang Nga, Ba Lan, Pháp, Hoa Kỳ,… về Phan Bội Châu.

Sau đó văn bản giới thiệu nội dung của văn thơ thời kỳ trước khi xuất dương của Phan Bội Châu được sắp xếp với những vấn đề nổi bật như đề cao vai trò chủ thể của con người, hạ thấp vai trò của trời, Phật, thần, thánh, bài bác mê tín, chống chính sách nô dịch của thực dân Pháp lợi dụng tôn giáo, dùng tôn giáo để củng cố quyền thống trị. Trong sách tập 1 này vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng được Phan Bội Châu đề cập đến nhiều ở phần “Tạp ký” và rải rác ở một số bài thơ, văn khác nữa. Ở Phan Bội Châu toàn tập, tập 2, văn thơ những năm đầu ở nước ngoài từ 1905 - 1908. Đây là những tác phẩm ra đời trong cuộc vận động tuyên truyền cách mạng của Phan Bội Châu, chủ yếu là hoạt động của phong trào Đông Du.

Khi nói đến tư tưởng về tôn giáo của Phan Bội Châu, như nhà nghiên cứu Hồ Song đã nhận xét trong Phan Bội Châu toàn tập, tập 2 rằng: Lần đầu tiên, từ sau khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, chúng ta bắt gặp một tâm hồn rộng rãi, bao dung, và một tinh thần cảm thông với những người theo đạo mới. Phan không một lời bài xích nào đối với đạo Thiên chúa, không một lời bài xích nào đối với giáo dân, kể cả những người nhẹ dạ theo giặc. Phan đặt trở lại những người ấy 11 (LUAN.nguong TIEU LUAN MOI download : [e-mail] vào trong nội bộ dân tộc, xem họ cũng là những đồng bào cùng máu mủ ruột thịt, cùng chịu cảnh áp bức bóc lột, cũng bị đàn áp chẳng khác gì những người không theo đạo [7, tr. Ở đây, khi nói về tôn giáo, tín ngưỡng có thể thấy đó là tư tưởng khoan dung, cảm thông với nghịch cảnh những người theo đạo Thiên Chúa.

Đó còn là là sự vượt qua giới hạn chính đạo của Nho giáo ở Phan Bội Châu, ông không có một lời bài xích nào đối với đạo Thiên chúa, với giáo dân. Phan Bội Châu muốn vận động yêu nước đoàn kết tất cả mọi người đứng vào mặt trận chống thực dân Pháp, đoàn kết mười hạng người trong đó có đồng bào theo tôn giáo. Ta có thể thấy sự nhắc lại tư tưởng đó trong tác phẩm Việt Nam vong quốc sử, Hải ngoại huyết thư hay Tân Việt Nam, và nhiều tác phẩm thời kỳ sau 1925. Trong Phan Bội Châu toàn tập, tập 5, văn thơ 1917 - 1925 gồm nhiều tác phẩm khác nhau.

Trong đó chúng tôi đặc biệt chú ý tác phẩm “Thiên hồ! Đế hồ!” bởi trong đó nó đã cực lực vạch trần, tố cáo tội ác mượn lá bài tôn giáo để diệt chủng của thực dân Pháp. Phan Bội Châu đã dành khá nhiều trang để chỉ rõ tội ác của thực dân Pháp đi ngược lại công lý, tiến bộ, chủ trương lợi dụng tôn giáo để tiêu diệt nước ta. Nhưng đáng nói là trong sự phê phán thực dân Pháp, Phan Bội Châu vẫn không hề có ý bài xích vấn đề theo Công giáo. Ông có kế thừa quan điểm này của Nguyễn Trường Tộ nhất là luận điểm về tín ngưỡng tự do, tôn giáo tự do.

Phan Bội Châu luôn tin tưởng và đánh giá cao tinh thần yêu nước của đồng bào Công giáo, từ đó ông đã vận động có hiệu quả phong trào yêu nước trong đồng bào Công giáo. Ở Phan Bội Châu toàn tập, tập 7 và 8, văn xuôi và văn vần giai đoạn ở Huế, từ 1925 - 1940 rất đáng chú ý vì có nhiều tác phẩm bàn về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng hệ thống hơn trước. Trong giai đoạn đó, nổi bật hơn cả là tư tưởng Phan Bội Châu về Phật giáo. Đây là thời kỳ Phan Bội Châu ở Huế phải sống cảnh “Chim lồng cá chậu” nhưng trước ảnh hưởng mạnh mẽ của phong trào Chấn hưng Phật giáo khắp cả nước, lại đang sống ở mảnh đất kinh kỳ đã 12 (LUAN.nguong TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ảnh hưởng, tác động nhất định đến tư tưởng Phan Bội Châu.

Ông nói đến Phật giáo, tấm lòng “thương người”, “nhân ái”, “từ bi”, đến các giá trị văn hóa, đạo đức của Phật giáo… Ở Phan Bội Châu toàn tập, tập 9 chuyên sâu về sách Chu Dịch, tập 10 về Khổng học đăng bàn nhiều về Nho giáo. Trong lúc những trào lưu tư tưởng Âu Tây dồn dập tràn vào Việt Nam, nhiều nhà tân học bài bác nền học cũ là cổ hủ, trái lại các nho gia cho cái học mới là phù hoa, thì ông muốn dung hòa Đông – Tây giữa cái học cũ với cái học mới. Ông đã can đảm khêu sáng “ngọn đèn Khổng học”, “Phật học” để thức tỉnh những kẻ lầm lạc, và nhấn mạnh sự cần thiết phải kế thừa giá trị văn hóa truyền thống. Một điều cần nói thêm rằng, qua bộ sách này, ta thấy được công lao của tác giả Chương Thâu, công lao ấy đã được đền bù, và đã nâng tác giả lên vị trí của nhà Phan Bội Châu học đầy uy tín.