phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình nghiên cứu của tác giả và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án được chia làm 4 chương và 11 tiết. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com NỘI DUNG Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình nghiên cứu về bối cảnh, con ngƣời và sự nghiệp của Phan Bội Châu Đã có nhiều công trình nghiên cứu lịch sử Việt Nam thời cận đại ghi nhận vị trí quan trọng của con người và sự nghiệp Phan Bội Châu.
Chúng ta biết đến ông như một nhân vật lịch sử tài năng có đóng góp ở nhiều lĩnh vực: văn thơ, triết học, chính trị, lịch sử, tôn giáo… Vì thế, con người và sự nghiệp của Phan Bội Châu là đề tài nghiên cứu thu hút sự chú ý của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước với các công trình sử học, văn học, văn bản học rất phong phú về lượng và chất. * Các công trình về cuộc đời, sự nghiệp nhất là các bộ sách tuyển chọn, tuyển tập hệ thống hóa tác phẩm của tác giả Phan Bội Châu: Mặc dù Phan Bội Châu không phải là nhà tư tưởng chuyên về tôn giáo, ông là một nhà cách mạng suốt cuộc đời chỉ có một mong ước là làm thế nào để giành được độc lập cho dân tộc. Tuy nhiên, trên con đường hoạt động cách mạng của mình ông sớm nhận ra những vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng đóng một vai trò quan trọng trong đấu tranh giành độc lập dân tộc. Xuất phát từ bối cảnh đặc điểm lịch sử, văn hóa xã hội cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, Việt Nam là một đất nước đa tôn giáo, tín ngưỡng, cũng như sự tiếp xúc của ông trong và ngoài nước với các tư tưởng Tân văn, Tân thư về tôn giáo, tín ngưỡng, đã tác động đến nhận thức và hành động của Phan Bội Châu.
Trong những di thảo mà Phan Bội Châu để lại tuy không có một tác phẩm chuyên biệt nào đề cập tập trung đến lĩnh vực tôn giáo (tác phẩm “Phật học đăng” đang bị thất lạc). Nhưng trong các tác phẩm ông để lại thì số lượng viết về chủ đề tôn giáo, tín ngưỡng không hề nhỏ. Lướt qua mục lục bộ sách Phan 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nguong Bội Châu toàn tập [6-15] do tác giả Chương Thâu sưu tầm và biên soạn chúng ta có thể nhận thấy cụ thể một sự “dĩ nhất - quán chỉ” về chủ đề đó. Phan Bội Châu là người nổi tiếng đương thời và sau khi ông mất có rất nhiều công trình nghiên cứu về ông.
Chúng tôi cho rằng, có thể xem các tổng thuật về tình hình nghiên cứu về Phan Bội Châu ở trong và ngoài nước của PGS Chương Thâu để có sự hình dung bức tranh tổng thể. Tiêu biểu từ năm 1990 đến nay, việc nghiên cứu về di thảo Phan Bội Châu để lại có bước tiến mới nhờ công sức của nhiều người. Đầu tiên phải kể đến công trình Phan Bội Châu toàn tập (10 tập) do nhà nghiên cứu Chương Thâu dày công sưu tầm, biên soạn. Đây là công trình tổng hợp có giá trị khoa học đầy đủ nhất từ trước tới nay, giúp cho các học giả trong và ngoài nước tiếp cận được một khối lượng tư liệu phong phú, tin cậy, xử lý văn bản khoa học, sắp xếp có hệ thống.
Trong đó có nhiều tư liệu quý hiếm mới được phát hiện mà bất kỳ ai muốn tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp, di thảo Phan Bội Châu không thể bỏ qua. Năm 2000 bộ sách quý trên được bổ sung, chỉnh lý, nhà xuất bản Thuận Hóa và trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây tái bản. Bộ sách hoàn thành đánh dấu một chặng đường nghiên cứu Phan Bội Châu của tác giả Chương Thâu và giới nghiên cứu. So với lần xuất bản trước, lần này có thêm 5000 trang kể cả phần nguyên văn chữ Hán được sưu tầm, dịch, chú giải, bổ sung.
Trong đó nhiều tác phẩm có giá trị vừa được phát hiện như: Việt Nam vong quốc thảm trạng (tuồng mới), Hà thành liệt sĩ truyện (truyện ký lịch sử), Không trung duyên (tiểu thuyết luận đề), v. các văn kiện của Việt Nam quang phục hội, các văn kiện của Việt Nam quốc dân đảng… Trước mỗi một số văn bản được in đó có thêm tiểu dẫn hoặc một bài nghiên cứu, giới thiệu của tác giả Chương Thâu, hoặc của các chuyên gia nghiên cứu lý giải bổ sung về chính tác phẩm đó. Năm 2012, soạn giả Chương Thâu cho xuất bản thêm tập bổ di 1, như là một sự tiếp nối vào 10 tập trước của bộ Phan Bội Châu toàn tập; Tập sách đó bổ sung một số thơ văn từ năm 1900 - 1940. Như vậy 10 (LUAN.nguong TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nguong sau 3 lần in, đều có chỉnh sửa sau mỗi lần tái bản (năm 1990, 2000 và 2012) với 11 tập sách Phan Bội Châu toàn tập, hiện nay chúng ta cơ bản có đầy đủ tư liệu về cuộc đời, sự nghiệp, di thảo Phan Bội Châu.
Trong đó có kèm cả những nhận xét đánh giá phong phú của giới nghiên cứu. Đây là công trình có giá trị cho những người nghiên cứu về Phan Bội Châu nói chung và tư tưởng về lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng của ông. Tiếp tục đi vào cụ thể những nghiên cứu về tôn giáo, tín ngưỡng của Phan Bội Châu, trong Phan Bội Châu toàn tập tập 1, văn thơ thời kỳ trước khi xuất dương từ 1882 - 1905. Trong phần đầu của sách có phần khảo sát công phu thu hút đó là những nhận định, đánh giá của giới nghiên cứu ở trong nước và ở các nước như Trung Quốc, Hàn Quốc, Liên Bang Nga, Ba Lan, Pháp, Hoa Kỳ,… về Phan Bội Châu.
Sau đó văn bản giới thiệu nội dung của văn thơ thời kỳ trước khi xuất dương của Phan Bội Châu được sắp xếp với những vấn đề nổi bật như đề cao vai trò chủ thể của con người, hạ thấp vai trò của trời, Phật, thần, thánh, bài bác mê tín, chống chính sách nô dịch của thực dân Pháp lợi dụng tôn giáo, dùng tôn giáo để củng cố quyền thống trị. Trong sách tập 1 này vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng được Phan Bội Châu đề cập đến nhiều ở phần “Tạp ký” và rải rác ở một số bài thơ, văn khác nữa. Ở Phan Bội Châu toàn tập, tập 2, văn thơ những năm đầu ở nước ngoài từ 1905 - 1908. Đây là những tác phẩm ra đời trong cuộc vận động tuyên truyền cách mạng của Phan Bội Châu, chủ yếu là hoạt động của phong trào Đông Du.
Khi nói đến tư tưởng về tôn giáo của Phan Bội Châu, như nhà nghiên cứu Hồ Song đã nhận xét trong Phan Bội Châu toàn tập, tập 2 rằng: Lần đầu tiên, từ sau khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, chúng ta bắt gặp một tâm hồn rộng rãi, bao dung, và một tinh thần cảm thông với những người theo đạo mới. Phan không một lời bài xích nào đối với đạo Thiên chúa, không một lời bài xích nào đối với giáo dân, kể cả những người nhẹ dạ theo giặc. Phan đặt trở lại những người ấy 11 (LUAN.nguong TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nguong vào trong nội bộ dân tộc, xem họ cũng là những đồng bào cùng máu mủ ruột thịt, cùng chịu cảnh áp bức bóc lột, cũng bị đàn áp chẳng khác gì những người không theo đạo [7, tr. Ở đây, khi nói về tôn giáo, tín ngưỡng có thể thấy đó là tư tưởng khoan dung, cảm thông với nghịch cảnh những người theo đạo Thiên Chúa.
Đó còn là là sự vượt qua giới hạn chính đạo của Nho giáo ở Phan Bội Châu, ông không có một lời bài xích nào đối với đạo Thiên chúa, với giáo dân. Phan Bội Châu muốn vận động yêu nước đoàn kết tất cả mọi người đứng vào mặt trận chống thực dân Pháp, đoàn kết mười hạng người trong đó có đồng bào theo tôn giáo. Ta có thể thấy sự nhắc lại tư tưởng đó trong tác phẩm Việt Nam vong quốc sử, Hải ngoại huyết thư hay Tân Việt Nam, và nhiều tác phẩm thời kỳ sau 1925. Trong Phan Bội Châu toàn tập, tập 5, văn thơ 1917 - 1925 gồm nhiều tác phẩm khác nhau.
Trong đó chúng tôi đặc biệt chú ý tác phẩm “Thiên hồ! Đế hồ!” bởi trong đó nó đã cực lực vạch trần, tố cáo tội ác mượn lá bài tôn giáo để diệt chủng của thực dân Pháp. Phan Bội Châu đã dành khá nhiều trang để chỉ rõ tội ác của thực dân Pháp đi ngược lại công lý, tiến bộ, chủ trương lợi dụng tôn giáo để tiêu diệt nước ta. Nhưng đáng nói là trong sự phê phán thực dân Pháp, Phan Bội Châu vẫn không hề có ý bài xích vấn đề theo Công giáo. Ông có kế thừa quan điểm này của Nguyễn Trường Tộ nhất là luận điểm về tín ngưỡng tự do, tôn giáo tự do.
Phan Bội Châu luôn tin tưởng và đánh giá cao tinh thần yêu nước của đồng bào Công giáo, từ đó ông đã vận động có hiệu quả phong trào yêu nước trong đồng bào Công giáo. Ở Phan Bội Châu toàn tập, tập 7 và 8, văn xuôi và văn vần giai đoạn ở Huế, từ 1925 - 1940 rất đáng chú ý vì có nhiều tác phẩm bàn về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng hệ thống hơn trước. Trong giai đoạn đó, nổi bật hơn cả là tư tưởng Phan Bội Châu về Phật giáo. Đây là thời kỳ Phan Bội Châu ở Huế phải sống cảnh “Chim lồng cá chậu” nhưng trước ảnh hưởng mạnh mẽ của phong trào Chấn hưng Phật giáo khắp cả nước, lại đang sống ở mảnh đất kinh kỳ đã 12 (LUAN.nguong TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nguong ảnh hưởng, tác động nhất định đến tư tưởng Phan Bội Châu.
Ông nói đến Phật giáo, tấm lòng “thương người”, “nhân ái”, “từ bi”, đến các giá trị văn hóa, đạo đức của Phật giáo… Ở Phan Bội Châu toàn tập, tập 9 chuyên sâu về sách Chu Dịch, tập 10 về Khổng học đăng bàn nhiều về Nho giáo. Trong lúc những trào lưu tư tưởng Âu Tây dồn dập tràn vào Việt Nam, nhiều nhà tân học bài bác nền học cũ là cổ hủ, trái lại các nho gia cho cái học mới là phù hoa, thì ông muốn dung hòa Đông – Tây giữa cái học cũ với cái học mới. Ông đã can đảm khêu sáng “ngọn đèn Khổng học”, “Phật học” để thức tỉnh những kẻ lầm lạc, và nhấn mạnh sự cần thiết phải kế thừa giá trị văn hóa truyền thống. Một điều cần nói thêm rằng, qua bộ sách này, ta thấy được công lao của tác giả Chương Thâu, công lao ấy đã được đền bù, và đã nâng tác giả lên vị trí của nhà Phan Bội Châu học đầy uy tín.