Luận văn thạc sĩ nhìn lại việc ứng dụng lí thuyết phân tâm học trong nghiên cứu văn học việt nam trung đại

Khám phá ứng dụng lý thuyết phân tâm học trong nghiên cứu văn học Việt Nam trung đại qua luận văn thạc sĩ sâu sắc và phân tích chi tiết.

• Đề tài: Ứng Dụng Lý Thuyết Phân Tâm Học Trong Nghiên Cứu Văn Học Việt Nam Trung Đại
• Loại tài liệu: luận văn

Tóm tắt

I. Phân tâm học với nghiên cứu văn học nghệ thuật

Phân tâm học được coi là một trong những đóng góp lớn của thế kỷ XX, bắt nguồn từ Sigmund Freud. Lý thuyết này tập trung vào việc phân tích tâm lý con người, đặc biệt là các yếu tố vô thức và bản năng tính dục. Freud cho rằng các ẩn ức vô thức, đặc biệt là những liên quan đến tính dục, có thể được thể hiện qua các tác phẩm văn học và nghệ thuật. Phân tâm học không chỉ ảnh hưởng đến tâm lý học sáng tạo mà còn thay đổi cách nhìn về tác phẩm, tác giả, và tạo ra phương pháp phê bình mới. Freud nhấn mạnh rằng nghệ thuật là sự thỏa mãn ảo tưởng các dục vọng bản năng của nghệ sĩ. Điều này đã mở ra một hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu văn học, đặc biệt là việc áp dụng phân tâm học vào phân tích các tác phẩm văn học trung đại.

1.1. Khái niệm và nguồn gốc của phân tâm học

Phân tâm học bắt nguồn từ Sigmund Freud, một bác sĩ thần kinh người Áo. Lý thuyết này tập trung vào việc phân tích các yếu tố vô thức trong tâm lý con người, đặc biệt là các ẩn ức liên quan đến tính dục. Freud cho rằng các ẩn ức này có thể được thể hiện qua các giấc mơ và hành vi ứng xử, và đối với các nhà văn, chúng được thể hiện qua các tác phẩm văn học. Phân tâm học đã trở thành một học thuyết có ảnh hưởng lớn, không chỉ trong tâm lý học mà còn trong nghiên cứu văn học và nghệ thuật.

1.2. Ảnh hưởng của phân tâm học đến văn học nghệ thuật

Phân tâm học đã thay đổi cách nhìn về tác phẩm và tác giả trong văn học. Freud cho rằng nghệ thuật là sự thỏa mãn ảo tưởng các dục vọng bản năng của nghệ sĩ. Điều này đã dẫn đến sự ra đời của phương pháp phê bình phân tâm học, tập trung vào việc phân tích các yếu tố vô thức trong tác phẩm. Phân tâm học cũng giúp hiểu sâu hơn về quá trình sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt là việc các ẩn ức tính dục được thể hiện qua các hình tượng văn học.

II. Ứng dụng phân tâm học trong nghiên cứu văn học Việt Nam trung đại

Ứng dụng phân tâm học trong nghiên cứu văn học Việt Nam trung đại đã mở ra một hướng tiếp cận mới, đặc biệt là trong việc phân tích các tác phẩm của các nhà văn như Hồ Xuân Hương. Các nghiên cứu ban đầu tập trung vào việc phục dựng và phác họa các đối tượng nghiên cứu thông qua tư liệu sáng tác. Công trình của Nguyễn Hữu Tiến về Hồ Xuân Hương là một ví dụ tiêu biểu. Phân tâm học đã giúp các nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về các yếu tố tâm lý và ẩn ức trong các tác phẩm văn học trung đại, từ đó mở ra những cách hiểu mới về các tác phẩm này.

2.1. Giai đoạn 1900 1945

Trong giai đoạn đầu thế kỷ XX, phân tâm học bắt đầu được áp dụng vào nghiên cứu văn học Việt Nam. Các công trình nghiên cứu ban đầu tập trung vào việc phục dựng và phác họa các đối tượng nghiên cứu thông qua tư liệu sáng tác. Công trình của Nguyễn Hữu Tiến về Hồ Xuân Hương là một ví dụ tiêu biểu. Phân tâm học đã giúp các nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về các yếu tố tâm lý và ẩn ức trong các tác phẩm văn học trung đại.

2.2. Giai đoạn 1945 1975

Trong giai đoạn này, phân tâm học tiếp tục được áp dụng vào nghiên cứu văn học Việt Nam, đặc biệt là ở miền Bắc và miền Nam. Các nghiên cứu tập trung vào việc phân tích các yếu tố tâm lý và ẩn ức trong các tác phẩm văn học. Phân tâm học đã giúp các nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về các tác phẩm văn học trung đại, từ đó mở ra những cách hiểu mới về các tác phẩm này.

III. Nhìn lại việc ứng dụng phân tâm học trong nghiên cứu văn học Việt Nam trung đại

Ứng dụng phân tâm học trong nghiên cứu vă học Việt Nam trung đại đã mang lại nhiều kết quả đáng kể. Các nghiên cứu đã giúp hiểu sâu hơn về các yếu tố tâm lý và ẩn ức trong các tác phẩm văn học. Tuy nhiên, việc áp dụng phân tâm học cũng gặp phải một số hạn chế, đặc biệt là trong việc diễn giải các tác phẩm văn học theo hướng quá thiên về tính dục. Nhìn chung, phân tâm học đã mở ra một hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu văn học Việt Nam trung đại, giúp các nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về các tác phẩm này.

3.1. Giai đoạn 1975 2000

Trong giai đoạn này, phân tâm học tiếp tục được áp dụng vào nghiên cứu văn học Việt Nam. Các nghiên cứu tập trung vào việc phân tích các yếu tố tâm lý và ẩn ức trong các tác phẩm văn học. Phân tâm học đã giúp các nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về các tác phẩm văn học trung đại, từ đó mở ra những cách hiểu mới về các tác phẩm này.

3.2. Giai đoạn 2000 nay

Trong giai đoạn hiện đại, phân tâm học vẫn tiếp tục được áp dụng vào nghiên cứu văn học Việt Nam. Các nghiên cứu tập trung vào việc phân tích các yếu tố tâm lý và ẩn ức trong các tác phẩm văn học. Phân tâm học đã giúp các nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về các tác phẩm văn học trung đại, từ đó mở ra những cách hiểu mới về các tác phẩm này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: PHÂN TÂM HỌC VỚI NGHIÊN CỨU VĂN HỌC NGHỆ THUẬT VÀ NHÌN LẠI VIỆC ỨNG DỤNG LÍ THUYẾT PHÂN TÂM HỌC TRONG NGHIÊN CỨU VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI GIAI ĐOẠN 1900 - 1945 1.Phân tâm học với nghiên cứu văn học nghệ thuật Theo nhận định của nhiều nhà nghiên cứu, “thế kỉ XX đã có ba sự đảo lộn lớn trong đời sống tinh thần nhân loại: Chủ nghĩa Marx, Thuyết tương đối của Enstein và Phân tâm học” [34; tr. Cha đẻ của thuyết phân tâm học là Sigmund Freud (1856 - 1939), một bác sĩ thần kinh sinh ra và lớn lên ở Viên, thủ đô nước Áo, một trung tâm văn hóa lớn của Tây Âu cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX. Từ khi được Freud nêu ra năm 1896 đến nay phân tâm học đã có lịch sử hơn 100 năm và “trong 100 năm ấy, ở nhiều nước diễn ra những tranh luận gay gắt hoặc toàn bộ luận thuyết, hoặc về điểm này điểm nọ, đến nay vẫn chưa ngã ngũ. Có thể nói trong khoảng 50 - 60 năm đầu, cuộc tranh luận như “tôn giáo chiến”.

Có nhiều người đã dọa bắt ông Freud bỏ tù, có người lên án cho rằng Freud là kẻ tội phạm lớn nhất đối với nền văn minh Âu châu. Trong nhiều thập kỉ, một số người mácxit lên án mãnh liệt, phát xít Đức đốt sách của ông. Rồi từ khoảng năm 1960, cuộc tranh luận vẫn tiếp tục nhưng đỡ gay gắt hơn. Trước đó rõ ràng có hai phe “tín đồ” đối lập: một bên là tín đồ của Freud cho rằng phân tâm học là chìa khóa vạn năng giải quyết tất cả các vấn đề nhân sinh và xã hội, một bên chỉ cần nghe đến Freud hay phân tâm học, nhiều khi không cần đọc tác phẩm của ông vẫn phê phán phản bác kịch liệt.

Đó là thời xã hội châu Âu trong giai đoạn công nghiệp hóa bước đầu của nó vẫn nghiêm ngặt bảo vệ những cấm kị về tình dục và đạo Kitô (ít nhất cũng bề ngoài và trong sách vở) lại càng như vậy. Đó cũng là thời mà một số học thuyết mới về tâm lí ra 5 đời với những phương pháp trị liệu riêng, trường phái nào cũng tự xem là đã tìm ra chân lí gạt bỏ những trường phái khác” [4; tr. Ngày nay đại đa số học giả cho rằng “Freud đã có thiên tài phát hiện ra nhiều vấn đề mới, đề xuất một số khái niệm tâm lí giúp hiểu sâu về con người, và bất kì ai quan tâm đến con người đều phải nắm được” [4; tr. Theo Nguyễn Văn Dân, “phân tâm học” là một từ Hán - Việt được dùng để dịch một thuật ngữ trong các thứ tiếng phương Tây, chẳng hạn như trong tiếng Pháp nó được gọi là “(la) psychanalise”, trong tiếng Anh là “(the) psychoanali sis”, trong tiếng Nga là “psikhoanaliz”.

Theo nguyên ngữ của các thứ tiếng trên đây, “phân tâm học” chỉ đơn giản là một “phương pháp phân tích tâm lí”. Chính vì vậy mà người ta đã định nghĩa nó là “phương pháp thăm dò tâm lí do Freud sáng lập ra nhằm làm sáng tỏ ý nghĩa vô thức của các hành vi mà cơ sở của nó nằm trong lí thuyết về đời sống tâm lí”. Như vậy, thực chất “psychanalise” trong tiếng Pháp ban đầu là một liệu pháp tâm lí của bác sĩ tâm thần S. Về sau nó được phát triển và thu hút nhiều môn đệ để trở thành một học thuyết.

Chính vì vậy mà ta có thể dịch nó sang tiếng Việt là “tâm phân học”, với nghĩa là “khoa học phân tích tâm lí” [5; tr. Trong học thuyết của mình, Freud đã lấy khái niệm “dục năng”, “dục tính” hay “tính dục” (libido) làm khái niệm trung tâm cho lí thuyết phân tâm học. “Cơ sở lí thuyết của tâm phân học của ông được dựa trên quan niệm về khả năng chi phối của dục năng. Theo ông, cá nhân mỗi con người đều có những bản năng tính dục từ thời thơ ấu.

Cùng với thời gian, những bản năng đó bị dồn nén vào tầng vô thức, khi con người lớn lên, các ẩn ức vô thức thỉnh thoảng lại tái hiện trong những giấc mơ và trong những hành vi ứng xử của cá nhân, và đối với các nhà văn, chúng được thể hiện thành các hình tượng văn học trong các tác phẩm của anh ta. Tức là, giống như đối với một cơn lũ, nếu ta bịt chặt cửa này thì nó phải tìm cách thoát ra cửa khác, những ức chế về tính dục không được thỏa mãn tất yếu cũng sẽ phải được phát tiết (hay 6 thăng hoa). thành những biểu hiện khác, mà đối với nhà văn, những biểu hiện đó sẽ là hình tượng nghệ thuật trong sáng tác văn học. Xem thế thì ta thấy Freud đã coi nguồn gốc của hoạt động sáng tạo văn học - nghệ thuật về cơ bản chính là những ức chế về bản năng tính dục, tức là sự tích tụ thế năng tính dục.

Và ông coi những người mất khả năng tính dục hoặc những người quá thỏa mãn về phương diện tính dục sẽ là những người không thành đạt trong sáng tạo nghệ thuật, bởi vì những người này sẽ không bao giờ có được thế năng tính dục tích tụ” [5; tr. Sau Freud, học thuyết của ông rẽ ra thành nhiều nhánh và trong đó C.Jung là một nhà phân tâm học khá nổi tiếng sau khi Freud qua đời. “Ông đưa thêm vào hệ thống lí luận phân tâm học khái niệm “vô thức tập thể”. Ông cho rằng nội dung chứa đựng trong thế giới vô thức của con người là khuôn mẫu cho thế giới vô thức của những nhóm người, những bộ tộc, những dân tộc, của những lực lượng tôn giáo, những phong tục tập quán….

Chúng diễn tả những mặc cảm lớn của toàn nhân loại phản ánh những dấu vết sợ hãi, lo âu xa xôi nhất trong thời kì tiền sử của chúng ta” [11; tr. Theo Nguyễn Văn Dân, “đến K. Jung, ông vẫn giữ khái niệm vô thức làm khái niệm trung tâm cho tâm lí học của ông, nhưng ông phản đối kịch liệt cái yếu tố tính dục trong quan niệm của Freud bằng vô thức tập thể trong lí thuyết tâm lí học của mình. Theo ông, bên dưới cái vô thức cá nhân của mỗi người đều có một tầng vô thức tập thể giống với tầng vô thức tương đương của mọi người khác.

Và những kí ức của chủng loại đã được lưu giữ trong tầng vô thức này. Đến một lúc nào đó chúng được thể hiện thành các hình tượng, và những hình tượng này là giống nhau, vì chúng đều xuất phát từ những cảm xúc giống nhau ẩn chứa trong vô thức của mỗi người thuộc một cộng đồng người. Năm 1922, Jung đã nói rằng các hình tượng nguyên thủy trong vô thức tập thể “là bản tổng kết đã được công thức hóa của khối kinh nghệm điển hình to lớn của vô số các thế hệ tổ tiên, do đó có thể nói đó là vết tích 7 tâm lí của vô số cảm xúc cùng một kiểu. Chúng phản ánh khá trung thành hàng triệu cảm xúc cá nhân, do đó đã đưa lại hình ảnh thống nhất của đời sống tâm lí, hình ảnh này được phân tách và phóng chiếu lên nhiều gương mặt khác nhau nơi diêm phủ trong huyền thoại”.

Những hình tượng giống nhau đó sẽ làm thành các cổ mẫu cho văn học và nghệ thuật, đặc biệt là cho thần thoại. Cổ mẫu chính là khối năng lượng nguyên thủy tích tụ từ lâu đời của con người” [5; tr.152 - 153] và “so với Freud thì Jung xa rời những cơ sở khoa học thực nghiệm hơn, ông đi sâu vào lĩnh vực văn hóa, thần bí, tâm linh, đôi khi với một óc tư biện thuần túy. Nhưng vì vậy ông đã mở ra những con đường mới để nghiên cứu lĩnh vực tưởng tượng của con người. Ông có ảnh hưởng sâu rộng trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa, nhất là văn hóa phương Đông và văn học nghệ thuật.

Một nhà phân tâm học khác cũng rất nổi tiếng, đó là Jacques Lacan. Ông là đại diện của Trường phái Freud tại Pari. Lacan chủ trương phối hợp phân tâm học với ngữ văn học trên cơ sở chủ nghĩa cấu trúc” [34; tr. Đó là bản lai diện mục và cũng là con đường phát triển của học thuyết “kì dị” và cũng đầy kì tích này.

Phân tâm học có ảnh hưởng rất lớn đối với văn học nghệ thuật. Nó không chỉ có đóng góp lớn trong tâm lí học sáng tạo nghệ thuật, mà còn làm thay đổi quan niệm về tác phẩm, tác giả, và tạo ra một phương pháp phê bình mới: phê bình phân tâm học. Dù cho Freud từng nói rằng: “Tôi không thực sự hiểu nghệ thuật, mà chỉ đơn giản là một người ham thích nghệ thuật. Tôi thường nhận xét bề sâu của một tác phẩm nghệ thuật hấp dẫn tôi nhiều hơn là tính những tính chất hình thức hoặc kĩ thuật, những cái mà nghệ sĩ gán cho những giá trị hàng đầu.

Tóm lại, trong nghệ thuật, tôi hiểu biết đúng với nhiều cách biểu đạt và với một số tác dụng. Tôi nói như thế để người phê phán bao dung đối với tiểu luận của tôi” [9; tr.167 - 168] và ông khẳng định: “Cái mà phân tâm học có thể làm được - theo những quan hệ qua lại của những ấn tượng sống, những thăng trầm ngẫu nhiên và những 8 tác phẩm của nhà nghệ sĩ - đó là lập lại cấu tạo và những khát khao bản năng nổi lên ở trong người, nghĩa là những cái mà ông trình bày như là con người muôn thuở” [9; tr. Ông viết: “Do năng khiếu nghệ thuật và năng lực làm việc gắn liền mật thiết với sự thăng hoa, nên chúng ta phải thừa nhận rằng về mặt phân tâm học, chúng ta cũng chưa hiểu được thực chất của chức năng nghệ thuật” [4; tr.218 - 219], đồng thời cũng công nhận: “Không thể cho rằng bệnh tâm thần là do những cuộc hôn nhân thất bại hay những mối tình lỡ làng gây ra, trái lại có thể tìm thấy dấu vết tất cả những bệnh này ở thời kì ấu thơ với các mặc cảm tính dục” [23; tr. Freud sử dụng phương pháp lí giải giấc mơ để lí giải tác phẩm văn học.

Theo Freud, vì việc lí giải tác phẩm văn học chỉ là việc xây dựng nên ý nghĩa của kinh nghiệm ấu thơ cho nên việc phân tích văn học sẽ là một công trình nghiên cứu tiểu sử nhà văn. Ông cho rằng “mặc cảm Eđíp như cái cốt lõi của mọi hình tượng nghệ thuật”, “nghệ thuật là sự thỏa mãn bằng ảo tưởng những dục vọng bản năng của nghệ sĩ.