Tổng quan luận án

Thông tin chung Chi tiết
Đề tài Phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Tác giả Nguyễn Văn Tuyên
Chuyên ngành Hồ Chí Minh học
Mã số chuyên ngành 62 31 02 04
Cơ sở đào tạo Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Người hướng dẫn Văn Thị Thanh Mai
Năm hoàn thành 2019

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong hệ thống di sản của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vấn đề con người và giá trị của con người Việt Nam giữ vị trí trung tâm, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp cách mạng. Dù không có công trình chuyên khảo riêng biệt bàn về hệ giá trị con người, quan điểm của Người được thể hiện nhất quán qua các bài nói, bài viết và thực tiễn lãnh đạo cách mạng. Trong Di chúc, Người khẳng định sau chiến tranh "đầu tiên là công việc đối với con người".

Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế và tác động của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, hệ giá trị của con người Việt Nam đứng trước những biến chuyển sâu sắc. Bên cạnh những bước phát triển tích cực, mặt trái của các quá trình này đã dẫn đến sự xung đột thang giá trị, nguy cơ mai một và suy thoái đạo đức, lối sống, làm giảm sút một số giá trị truyền thống tốt đẹp.

Đảng Cộng sản Việt Nam từ Đại hội VIII (1996/1998) đến Đại hội XII (2016), đặc biệt qua Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII và Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI, luôn xác định con người là vị trí trung tâm của chiến lược phát triển văn hóa. Tuy nhiên, việc hệ thống hóa tư tưởng Hồ Chí Minh thành một khung lý luận hoàn chỉnh về hệ giá trị con người Việt Nam và vận dụng phương pháp của Người vào thực tiễn phát triển hệ giá trị hiện nay vẫn là khoảng trống cần được giải quyết tường minh.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ quan điểm lý luận của Hồ Chí Minh về hệ giá trị con người Việt Nam, từ đó vận dụng vào việc phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định gồm năm nội dung:

  1. Nghiên cứu làm rõ một số khái niệm cơ bản: Giá trị, hệ giá trị; tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị của con người Việt Nam; phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam.
  2. Nghiên cứu cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị của con người Việt Nam.
  3. Nghiên cứu quan điểm lý luận của Hồ Chí Minh về hệ giá trị tiêu biểu, cốt lõi và phương pháp phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam.
  4. Phân tích sự phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam trước tác động tích cực, tiêu cực của nhân tố khách quan và chủ quan.
  5. Đề xuất một số quan điểm và giải pháp chủ yếu nhằm phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
  • Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào năm giá trị tiêu biểu và cốt lõi nhất: (1) Yêu nước, tinh thần tự tôn dân tộc; (2) Đoàn kết; (3) Nhân ái; (4) Trung thực, trách nhiệm; (5) Cần cù, sáng tạo. Luận án không đi sâu vào toàn bộ các thang giá trị giai tầng hay giá trị cá nhân chuyên biệt khác.
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 1998 (đánh dấu bằng Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII) đến năm 2018.
  • Phạm vi không gian: Quốc gia Việt Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan tài liệu nghiên cứu qua hai nhóm công trình chính:

Nhóm hướng nghiên cứu Tác giả, công trình tiêu biểu Nội dung học thuật chính
Giá trị và phát triển giá trị con người Việt Nam - Nguyễn Hồng Phong: Tìm hiểu tính cách dân tộc (1963)
- Ngô Đức Thịnh: Những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam (2009)
- Trần Văn Giàu: Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam (1980)
- Phạm Minh Hạc: Giá trị học, Cơ sở lý luận góp phần đúc kết, xây dựng giá trị chung của người Việt Nam thời nay (2010)
- Hồ Sĩ Quý: Về giá trị và giá trị châu Á (2006)
- Trần Ngọc Thêm (chủ biên): Đề tài KX.15/11-15 (2016)
- Phạm Minh Hạc, Thái Duy Tuyên: Định hướng giá trị con người Việt Nam thời kỳ đổi mới và hội nhập (2002)		 Phân tích khái niệm công cụ (giá trị, hệ giá trị, thang giá trị); xác lập bảng giá trị truyền thống dân tộc; nhận diện sự biến đổi và xung đột giá trị dưới tác động của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa; đề xuất các mô hình định hướng giá trị con người thời kỳ mới.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và phát triển giá trị - Phạm Văn Đồng: Hồ Chí Minh và con người Việt Nam trên con đường dân giàu, nước mạnh (1994)
- Phạm Minh Hạc, Nguyễn Khoa Điềm: Về phát triển văn hóa và xây dựng con người thời kỳ CNH, HĐH (2003)
- Thành Duy: Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện (2004)
- Phạm Ngọc Anh: Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người (2010)
- Hoàng Anh: Xây dựng con người Việt Nam theo Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh (2009)
- Các luận án: Lê Quang Hoan (2004), Nguyễn Hữu Công (2014), Phạm Thị Đoạt (2014)		 Luận giải triết lý phát triển vì con người của Hồ Chí Minh; mô hình nhân cách con người mới xã hội chủ nghĩa; quyền con người; phương pháp giáo dục, nêu gương và chiến lược "trồng người"; vận dụng tư tưởng của Người vào phát triển toàn diện các mặt đức, trí, thể, mỹ.

Các hướng nghiên cứu cụ thể trong tài liệu

  1. Nghiên cứu về giá trị truyền thống: Nguyễn Hồng Phong chỉ ra các đặc điểm như lòng yêu nước, tính cộng đồng, trọng đạo đức, cần cù, lạc quan. Ngô Đức Thịnh xác lập năm giá trị tiêu biểu: chủ nghĩa yêu nước, tính cộng đồng, cần cù chịu khó, hiếu học, gắn bó gia đình - làng bản. Trần Văn Giàu tổng kết bảy giá trị tinh thần: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa; chỉ ra nguồn gốc hình thành từ điều kiện địa lý, giao lưu văn hóa, văn minh bản địa, lịch sử đấu tranh và ảnh hưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin.
  2. Nghiên cứu về giá trị học và sự biến động giá trị: Phạm Minh Hạc phân chia hệ thống giá trị thành giá trị nhân loại, toàn cầu, dân tộc, gia đình, cá nhân; coi chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh là xuất phát điểm đúc kết hệ giá trị chung. Hồ Sĩ Quý nhận diện bốn giá trị ưu trội của người Việt: hiếu học, cộng đồng, cần cù, huyết tộc và phân tích động thái biến đổi của chúng. Trần Ngọc Thêm đề xuất mô hình hệ giá trị định hướng cốt lõi gồm 10 giá trị thuộc năm nhóm đặc trưng cùng các giải pháp thể chế, tổ chức, giáo dục, hành động. Trần Sĩ Phán phân tích hiện tượng xung đột hệ giá trị tinh thần trong giai đoạn chuyển đổi.
  3. Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về con người: Phạm Văn Đồng nhấn mạnh vai trò làm chủ của quần chúng nhân dân trong việc thực hiện quyền dân sinh, dân trí, dân chủ. Thành Duy phân tích mối quan hệ giữa văn hóa và việc hình thành con người mới có đủ đức và tài. Phạm Ngọc Anh làm rõ quyền con người trên các phương diện dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa. Nguyễn Đài Trang nhấn mạnh nhân cách và giá trị nhân văn sâu sắc của Hồ Chí Minh. Các tác giả Hồng Hà, Nguyễn Trọng Chuẩn, Trần Thị Huyền, Nguyễn Đình Hòa, Nguyễn Xuân Thông tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng, dân sinh, lòng thương yêu và lối sống có tình có nghĩa.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan cho thấy các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề con người dưới góc độ triết học văn hóa, đạo đức học hoặc tâm lý học xã hội nói chung; chưa có công trình trực tiếp hệ thống hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về "hệ giá trị của con người Việt Nam" một cách toàn diện và chuyên sâu dưới góc độ chuyên ngành Hồ Chí Minh học. Luận án tập trung giải quyết:

  • Xây dựng hệ thống khái niệm công cụ và cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị của con người Việt Nam.
  • Hệ thống hóa các quan điểm lý luận về năm giá trị cốt lõi và phương pháp phát triển hệ giá trị con người theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
  • Đánh giá thực trạng biến đổi hệ giá trị con người Việt Nam từ năm 1998 đến 2018 dưới tác động đa chiều của bối cảnh mới.
  • Đề xuất các quan điểm định hướng và nhóm giải pháp mang tính khả thi để phát triển hệ giá trị con người Việt Nam hiện nay theo chỉ dẫn của Người.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và các khái niệm công cụ

Luận án dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về văn hóa, con người.

Các khái niệm then chốt được luận án xác định:

  • Giá trị: Là những gì đáng quý, có tính pháp lý, có ý nghĩa đối với sự tồn tại, vận động và phát triển của con người và xã hội; vừa mang tính khách quan (thuộc tính của đối tượng), vừa mang tính chủ quan (sự nhận thức, đánh giá của chủ thể). Trong văn bản của Hồ Chí Minh, thuật ngữ "giá trị" được dùng theo các nghĩa: so sánh tương đối giữa các sự vật; khẳng định tính pháp lý và chân lý; biểu thị những gì đáng quý về văn hóa tinh thần; trong lĩnh vực kinh tế (giá trị ngày công); và trực tiếp nhất là "giá trị con người", "giá trị của sinh mạng một con người".
  • Tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị của con người Việt Nam: Là hệ thống quan điểm sâu sắc, toàn diện về các giá trị tiêu biểu, cốt lõi của con người Việt Nam, được hình thành trên cơ sở kế thừa có chọn lọc các giá trị truyền thống của dân tộc và nhân loại, thể hiện ở lý tưởng, phẩm chất, nguyên tắc ứng xử được xác lập để định hướng cho hoạt động của con người, nhằm mục tiêu xây dựng xã hội mới, con người mới.
  • Phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam: Là sự biến đổi theo hướng ngày càng hoàn thiện của những giá trị tiêu biểu, cốt lõi thuộc về con người Việt Nam ở trình độ ngày càng cao hơn; là quá trình giải quyết mâu thuẫn giữa cái tốt và cái xấu bên trong con người, loại bỏ yếu tố lạc hậu, kế thừa và lan tỏa những yếu tố tích cực. Khái niệm này gắn bó hữu cơ với "bảo tồn" (giữ gìn nền tảng để phát triển) và "phát huy" (làm cho cái hay, cái tốt lan tỏa tác dụng).

Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị con người

  1. Giá trị truyền thống văn hóa, con người Việt Nam: Tinh thần xem con người là quý nhất ("người ta là hoa của đất", "đói cho sạch, rách cho thơm"); đề cao các giá trị tinh thần (yêu nước, tự tôn dân tộc, đoàn kết, nhân ái, cần cù, sáng tạo); coi trọng đạo đức, đạo lý "uống nước nhớ nguồn". Người tiếp thu truyền thống có chọn lọc, phê phán các tàn dư lạc hậu như tâm lý tiểu nông, cục bộ, cào bằng.
  2. Tinh hoa văn hóa phương Đông: Tiếp thu Nho giáo về đạo làm người, chữ "Nhân", tinh thần tu thân, tinh thần xả thân vì đại nghĩa, loại bỏ tính thứ bậc giáo điều; tiếp thu Phật giáo về tinh thần từ bi, bác ái, "vô ngã vị tha", "lợi lạc quần sinh", hướng thiện; tiếp thu Lão giáo về lối sống thuận tự nhiên, thuần phác, trung thực ("dạ bất bế hộ, lộ bất thập di").
  3. Tinh hoa văn hóa phương Tây: Tiếp thu các giá trị tự do, bình đẳng, bác ái; tư tưởng nhân văn giải phóng con người của các đại văn hào; quyền con người được khẳng định trong Tuyên ngôn Độc lập Mỹ (1776) và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp (1791), nâng tầm quyền cá nhân thành quyền tự quyết thiêng liêng của các dân tộc.
  4. Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin: Đặt con người trong quan hệ xã hội cụ thể ("bản chất con người là tổng hòa những mối quan hệ xã hội"); coi con người vừa là sản phẩm vừa là chủ thể sáng tạo ra lịch sử; lý luận về giải phóng con người, khắc phục tha hóa lao động; phương pháp tư duy biện chứng trong việc cải tạo cái cũ, xây dựng cái mới.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

  • Phương pháp tiếp cận: Định tính, kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
  • Phương pháp nghiên cứu cụ thể: Phân tích và tổng hợp văn bản; lôgíc kết hợp với lịch sử; tổng hợp và khái quát hóa lý luận; đối chiếu và so sánh các quan điểm học thuật; thống kê tư liệu.
  • Nguồn tư liệu: Toàn bộ trước tác, bài nói, bài viết trong Hồ Chí Minh Toàn tập (15 tập); các văn kiện Đại hội Đảng, Nghị quyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng từ năm 1998 đến 2018; các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin; các công trình nghiên cứu chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo và bài báo khoa học liên quan.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến giá trị con người và tư tưởng Hồ Chí Minh về con người. Tác giả phân loại thành hai nhóm tư liệu: nhóm nghiên cứu lý luận chung về giá trị học, văn hóa và hệ giá trị con người Việt Nam; nhóm nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về con người mới xã hội chủ nghĩa, quyền con người và sự nghiệp "trồng người".

Chương 1 chỉ rõ những thành tựu mà giới học thuật đã đạt được trong việc nhận diện bảng giá trị truyền thống và xu hướng biến động giá trị thời kỳ hội nhập. Đồng thời, chương này xác định rõ các nội dung còn bỏ ngỏ mà luận án sẽ đảm nhiệm: làm sáng tỏ cơ sở hình thành, cấu trúc hệ giá trị cốt lõi, đánh giá thực trạng phát triển hệ giá trị (1998-2018) và xây dựng giải pháp mang tính hệ thống theo tư tưởng Hồ Chí Minh.

Chương 2: Tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị của con người Việt Nam

Chương 2 làm sáng tỏ khung khái niệm lý luận và đi sâu phân tích cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị con người Việt Nam từ truyền thống dân tộc, văn hóa phương Đông, văn hóa phương Tây và chủ nghĩa Mác - Lênin.

Nội dung trọng tâm của chương tập trung luận giải quan điểm của Người về năm giá trị tiêu biểu, cốt lõi:

  1. Yêu nước và tinh thần tự tôn dân tộc: Giá trị cao nhất, là động lực tinh thần chi phối mọi hành động cách mạng; từ lòng yêu nước truyền thống phát triển thành chủ nghĩa yêu nước gắn liền với chủ nghĩa xã hội và tinh thần quốc tế trong sáng.
  2. Đoàn kết: Đoàn kết là sức mạnh, là nguyên tắc chiến lược ("Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết / Thành công, thành công, đại thành công"), gắn kết khối đại đoàn kết toàn dân tộc với đoàn kết quốc tế.
  3. Nhân ái: Lòng thương yêu con người vô hạn, tinh thần "vô ngã vị tha", chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân, giúp đỡ những người cùng khổ, khoan dung độ lượng.
  4. Trung thực, trách nhiệm: Đạo đức cách mạng trong sạch, chí công vô tư, lời nói đi đôi với việc làm, dám nhận trách nhiệm, tận tụy phục vụ Tổ quốc và nhân dân, chống thói dối trá, quan liêu, tham nhũng.
  5. Cần cù, sáng tạo: Tinh thần lao động bền bỉ, tiết kiệm thời gian và của cải, không ngừng học hỏi, đổi mới phương thức làm việc để nâng cao năng suất, khắc phục khó khăn.

Chương này cũng phân tích hệ thống phương pháp phát triển giá trị con người theo tư tưởng Hồ Chí Minh: giáo dục toàn diện (đức, trí, thể, mỹ); kết hợp giữa giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội; phương pháp nêu gương ("Người tốt, việc tốt"); tự tu dưỡng rèn luyện; và phương pháp đấu tranh tự phê bình và phê bình nhằm loại bỏ cái xấu, phát huy cái tốt.

Chương 3: Thực trạng phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Chương 3 phân tích bối cảnh và các nhân tố khách quan (toàn cầu hóa, kinh tế thị trường, Cách mạng công nghiệp 4.0) cùng nhân tố chủ quan (sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, ý thức của cá nhân) tác động đến hệ giá trị con người Việt Nam trong giai đoạn 1998 - 2018.

Chương này đánh giá thực trạng phát triển hệ giá trị trên cả hai mặt:

  • Mặt tích cực: Tinh thần yêu nước và tự hào dân tộc tiếp tục được phát huy trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; tính chủ động, năng động, sáng tạo trong lao động sản xuất nâng lên rõ rệt; tinh thần tương thân tương ái, hoạt động nhân đạo xã hội lan tỏa sâu rộng; ý thức trách nhiệm công dân và tinh thần hội nhập quốc tế được củng cố.
  • Mặt hạn chế và những vấn đề đặt ra: Xuất hiện lối sống thực dụng, chạy theo lợi ích vật chất cục bộ, suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống ở một bộ phận cán bộ, đảng viên và người dân; tính trung thực bị suy giảm trong một số lĩnh vực (giáo dục, y tế, kinh tế); tinh thần đoàn kết có biểu hiện bị rạn nứt bởi lợi ích nhóm; tình trạng vô cảm, xuống cấp về chuẩn mực ứng xử gia đình và xã hội.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Chương 4 xác định các quan điểm mang tính nguyên tắc chỉ đạo: phát triển hệ giá trị con người Việt Nam phải bám sát mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội; kết hợp hài hòa giữa kế thừa giá trị truyền thống với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; lấy xây dựng con người làm trung tâm của chiến lược phát triển bền vững đất nước.

Trên cơ sở đó, chương 4 đề xuất các nhóm giải pháp chủ yếu:

  • Giải pháp về nhận thức và tư tưởng: Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục sâu rộng tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị con người; thống nhất nhận thức trong toàn xã hội về các chuẩn mực giá trị cốt lõi thời kỳ mới.
  • Giải pháp về thể chế và chính sách: Hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế chính sách kinh tế - xã hội nhằm tạo môi trường công bằng, minh bạch, bảo vệ quyền con người; gắn kết chặt chẽ chính sách phát triển kinh tế với phát triển văn hóa và con người.
  • Giải pháp về giáo dục và đào tạo: Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo hướng kết hợp dạy chữ, dạy nghề và dạy làm người; phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong việc rèn luyện nhân cách thế hệ trẻ.
  • Giải pháp về phương pháp nêu gương và xây dựng môi trường văn hóa: Phát huy trách nhiệm nêu gương của đội ngũ cán bộ, đảng viên theo phong cách Hồ Chí Minh; nhân rộng các phong trào thi đua yêu nước, gương "Người tốt, việc tốt"; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh tại công sở, gia đình và khu dân cư.
  • Giải pháp về tự tu dưỡng và đấu tranh phòng chống phi giá trị: Nâng cao năng lực tự giáo dục, tự rèn luyện của mỗi cá nhân; kiên quyết đấu tranh đẩy lùi sự suy thoái đạo đức, lối sống, tệ quan liêu, tham nhũng và các biểu hiện phản giá trị.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Hệ thống hóa và làm sáng tỏ các cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị con người Việt Nam trên nền tảng truyền thống dân tộc, tinh hoa Đông - Tây và chủ nghĩa Mác - Lênin.
  • Khái quát và xác lập tường minh hệ thống quan điểm lý luận của Hồ Chí Minh về năm giá trị tiêu biểu, cốt lõi: yêu nước - tự tôn dân tộc; đoàn kết; nhân ái; trung thực - trách nhiệm; cần cù - sáng tạo.
  • Làm rõ tính chỉnh thể trong phương pháp luận của Hồ Chí Minh về việc phát triển hệ giá trị con người thông qua giáo dục, nêu gương, rèn luyện thực tiễn và tự phê bình.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Phân tích và đánh giá toàn diện bức tranh thực trạng phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam trong giai đoạn 1998 - 2018 dưới tác động đa chiều của công nghiệp hóa, kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
  • Đề xuất hệ thống các quan điểm định hướng và nhóm giải pháp đồng bộ, có tính khả thi nhằm tiếp tục phát triển hệ giá trị con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh hiện nay.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát năm giá trị tiêu biểu, cốt lõi nhất mang tính nền tảng của con người Việt Nam; do đó chưa thể bao quát chi tiết toàn bộ các thang giá trị đặc thù theo từng nhóm ngành nghề, giới tính, lứa tuổi hay các thang giá trị cá nhân riêng biệt. Dữ liệu thực tiễn được giới hạn trong khung thời gian từ năm 1998 đến năm 2018 trong phạm vi quốc gia Việt Nam.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu sự vận động của hệ giá trị con người Việt Nam trong các giai đoạn tiếp theo (sau năm 2018), nghiên cứu sâu hơn về tác động của chuyển đổi số và không gian mạng xã hội đối với sự biến đổi giá trị của từng nhóm xã hội cụ thể (như thanh niên, trí thức, doanh nhân).

Giá trị tham khảo

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích trong công tác nghiên cứu, giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh, Triết học, Xã hội học văn hóa, Xây dựng Đảng và Quản lý văn hóa tại các trường đại học, học viện chính trị.
  • Đối với các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học cho các cơ quan tuyên giáo, cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa, giáo dục trong việc xây dựng các chuẩn mực đạo đức, chương trình giáo dục công dân và chiến lược xây dựng con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.
  • Phần nội dung đáng tham khảo nhất: Khung lý luận về năm giá trị cốt lõi tại Chương 2 và hệ thống giải pháp xây dựng môi trường văn hóa, phương pháp nêu gương tại Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ "giá trị" và "giá trị con người" được Hồ Chí Minh sử dụng theo những nghĩa nào?

Trong các bài nói và bài viết, Hồ Chí Minh sử dụng thuật ngữ "giá trị" linh hoạt theo năm khía cạnh: (1) so sánh tính chất giữa các sự vật, hiện tượng; (2) khẳng định tính pháp lý hoặc tính chân lý; (3) khẳng định những điều đáng quý về văn hóa tinh thần; (4) sử dụng trong kinh tế học (như giá trị ngày công); và (5) giá trị sinh mệnh con người (như trong Điện gửi nhân dân thế giới và bài Tội ác Mỹ tàn bạo hơn Hítle).

2. Luận án xác định những giá trị tiêu biểu, cốt lõi nào của con người Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh?

Luận án tập trung phân tích năm giá trị cốt lõi:

  1. Yêu nước, tinh thần tự tôn dân tộc;
  2. Đoàn kết;
  3. Nhân ái;
  4. Trung thực, trách nhiệm;
  5. Cần cù, sáng tạo.

3. Những cơ sở lý luận và tư tưởng nào hình thành nên tư tưởng Hồ Chí Minh về hệ giá trị con người?

Tư tưởng của Người được hình thành từ bốn nguồn gốc chính:

  1. Giá trị truyền thống văn hóa và con người Việt Nam (đề cao con người, trọng tinh thần, trọng đạo đức);
  2. Tinh hoa tư tưởng phương Đông (chữ "Nhân", đức trị của Nho giáo; từ bi, bác ái của Phật giáo; lối sống tự nhiên, thuần phác của Lão giáo);
  3. Tinh hoa văn hóa phương Tây (tư tưởng tự do, bình đẳng, bác ái và quyền con người);
  4. Lý luận duy vật lịch sử và phép biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin.

4. Luận án định nghĩa khái niệm "phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam" như thế nào?

Phát triển hệ giá trị của con người Việt Nam là sự biến đổi theo hướng ngày càng hoàn thiện của những giá trị tiêu biểu, cốt lõi thuộc về con người Việt Nam ở trình độ ngày càng cao hơn. Đây là hoạt động của các chủ thể nhằm làm cho những cái hay, cái tốt trong các giá trị tiêu biểu không ngừng nảy nở, lan tỏa và bồi đắp thêm, gắn liền với quá trình bảo tồn các giá trị tích cực và loại bỏ các yếu tố tiêu cực, lạc hậu.

5. Vì sao luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu thời gian từ năm 1998 đến năm 2018?

Giai đoạn 1998 - 2018 là thời kỳ đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng. Đây cũng là giai đoạn Đảng và Nhà nước Việt Nam đặc biệt coi trọng công tác xây dựng văn hóa và con người, được đánh dấu mở đầu bằng việc ban hành Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (năm 1998) về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc cho đến thời điểm thực hiện luận án (năm 2018).

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Văn Tuyên đã hệ thống hóa toàn diện các quan điểm lý luận của Chủ tịch Hồ Chí Minh về hệ giá trị tiêu biểu, cốt lõi của con người Việt Nam và phương pháp phát triển các giá trị đó. Dựa trên phân tích thực trạng biến động giá trị trong giai đoạn 1998 - 2018, công trình đã làm rõ những chuyển biến tích cực cũng như những thách thức về suy thoái đạo đức, lối sống dưới tác động của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa. Trên nền tảng đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ về nhận thức, thể chế, giáo dục và phương pháp nêu gương nhằm tiếp tục bồi dưỡng, phát triển hệ giá trị con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.