Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh (Dành cho bậc đại học hệ không chuyên lý luận chính trị) do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật biên soạn và ấn hành năm 2021 tại Hà Nội. Đây là tài liệu giảng dạy và học tập chuẩn hóa cấp quốc gia, nằm trong khối kiến thức lý luận chính trị bắt buộc gồm 5 môn học (Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam) dành cho sinh viên bậc đại học không chuyên lý luận chính trị tại các trường đại học, học viện trên toàn quốc.

Công trình được thực hiện theo Kết luận số 94-KL/TW ngày 28/3/2014 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về đổi mới việc học tập lý luận chính trị trong hệ thống giáo dục quốc dân, dưới sự chỉ đạo của Ban Tuyên giáo Trung ương và Bộ Giáo dục và Đào tạo. Hội đồng biên soạn do GS. Mạch Quang Thắng làm Chủ tịch Hội đồng, cùng sự tham gia của các chuyên gia nghiên cứu như PGS. Nguyễn Quốc Bảo, PGS. Doãn Thị Chín, PGS. Lại Quốc Khánh, PGS. Bùi Đình Phong, TS. Lương Văn Tam, PGS. Nguyễn Thế Thắng, TS. Nguyễn Đức Thìn và PGS. Vũ Tình.

Mục tiêu học tập của giáo trình được cấu trúc thành ba nhóm chuẩn đầu ra rõ ràng:

  1. Về kiến thức: Trang bị hệ thống tri thức lý luận nhập môn, bản chất khoa học và cách mạng của tư tưởng Hồ Chí Minh; nguồn gốc thực tiễn, cơ sở lý luận và các giai đoạn hình thành, phát triển;
  2. Về kỹ năng: Rèn luyện tư duy phương pháp luận, khả năng nhận thức và phân tích các vấn đề lý luận gắn liền với thực tiễn lịch sử và đương đại;
  3. Về tư tưởng: Xây dựng cơ sở thế giới quan, củng cố bản lĩnh chính trị, nâng cao ý thức trách nhiệm công dân và đạo đức cách mạng theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo cách tiếp cận hệ thống, phân định rõ phạm vi nội dung dành riêng cho hệ không chuyên nhằm tránh sự trùng lặp, bảo đảm tính liên thông với các môn khoa học Mác - Lênin và Lịch sử Đảng.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Căn cứ vào cấu trúc của văn bản giáo trình, hệ thống nội dung học phần được phát triển theo trình tự logic chặt chẽ:

  • Chương 1: Khái niệm, đối tượng, phương pháp nghiên cứu và ý nghĩa học tập môn Tư tưởng Hồ Chí Minh: Trình bày định nghĩa chuẩn xác về tư tưởng Hồ Chí Minh theo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI (2011) của Đảng; xác định đối tượng nghiên cứu thuộc chuyên ngành Hồ Chí Minh học (nằm trong ngành Khoa học chính trị); hệ thống hóa cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử cùng 5 nguyên tắc và các phương pháp nghiên cứu chuyên biệt; xác định ý nghĩa trang bị tri thức lý luận và rèn luyện phong cách công tác.
  • Chương 2: Cơ sở, quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh: Phân tích ba trụ cột hình thành gồm: cơ sở thực tiễn (thực tiễn Việt Nam cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX với sự chuyển biến sang chế độ thuộc địa nửa phong kiến; thực tiễn thế giới với sự xác lập của chủ nghĩa đế quốc, thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 và sự ra đời của Quốc tế Cộng sản năm 1919); cơ sở lý luận (giá trị truyền thống dân tộc, tinh hoa văn hóa phương Đông, văn hóa phương Tây, chủ nghĩa Mác - Lênin); nhân tố chủ quan (phẩm chất cá nhân và năng lực hoạt động thực tiễn); các mốc thời kỳ lịch sử từ trước năm 1911 đến giai đoạn sau năm 1920.
  • Tiến trình logic của nội dung: Giáo trình đi từ những vấn đề nhập môn, cơ sở phương pháp luận (Chương 1), chuyển sang phân tích quy luật hình thành, nguồn gốc khách quan và nhân tố chủ quan (Chương 2), làm nền tảng cho việc triển khai các nội dung cụ thể về độc lập dân tộc, chủ nghĩa xã hội, Đảng Cộng sản, Nhà nước, đại đoàn kết, văn hóa, đạo đức và con người trong các chương tiếp theo.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp các khung lý thuyết và nguyên tắc phương pháp luận khoa học:

  • Khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh: Là hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, kế thừa giá trị truyền thống dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.
  • 5 nguyên tắc phương pháp luận nền tảng:
    1. Thống nhất tính Đảng và tính khoa học: Đứng trên lập trường giai cấp công nhân và quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, quán triệt đường lối của Đảng đồng thời giữ vững tính khách quan.
    2. Thống nhất lý luận và thực tiễn: Lý luận bắt nguồn từ thực tiễn và quay lại chỉ đạo thực tiễn, khắc phục triệt để bệnh "khinh lý luận" và "lý luận suông".
    3. Quan điểm lịch sử - cụ thể: Đặt tư tưởng và sự kiện vào không gian, thời gian và mối liên hệ lịch sử căn bản theo quan điểm của V. Lênin.
    4. Quan điểm toàn diện và hệ thống: Nghiên cứu toàn bộ các yếu tố xoay quanh hạt nhân cốt lõi là độc lập, tự do, dân chủ và chủ nghĩa xã hội.
    5. Quan điểm kế thừa và phát triển: Nhìn nhận sự vật trong quá trình vận động không ngừng, thích ứng và đổi mới sáng tạo trong điều kiện lịch sử mới.
  • Cấu trúc nguồn gốc tư tưởng: Phân tích sự tích hợp có chọn lọc tư tưởng Nho giáo (nhân trị, đức trị, tu dưỡng cá nhân), Phật giáo (từ bi, vị tha, bình đẳng), Lão giáo (hòa đồng với thiên nhiên, thoát vòng danh lợi, cần kiệm liêm chính), các nhà tư tưởng Mặc Tử, Hàn Phi Tử, Quản Tử, Tôn Trung Sơn; kết hợp tư tưởng Khai sáng phương Tây (Voltaire, Rousseau, Montesquieu), các bản Tuyên ngôn độc lập Mỹ 1776, Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền Pháp 1791; xác định chủ nghĩa Mác - Lênin là tiền đề lý luận giữ vai trò quyết định bước nhảy vọt về chất.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích học thuật: Năng lực xử lý tư liệu văn bản qua bộ sách Hồ Chí Minh: Toàn tập (15 tập) kết hợp với phân tích các hoạt động chỉ đạo thực tiễn.
  • Kỹ năng tư duy logic và lịch sử: Khả năng phân tích nguyên nhân thất bại của các phong trào yêu nước cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX (phong trào Cần Vương của Trương Định, Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám; xu hướng dân chủ tư sản của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh) để lý giải tính tất yếu của con đường cứu nước theo cách mạng vô sản.
  • Kỹ năng vận dụng thực tiễn: Vận dụng phương châm "Dĩ bất biến, ứng vạn biến" vào xây dựng tác phong làm việc khoa học, phương pháp ứng xử, tu dưỡng đạo đức cách mạng và chống chủ nghĩa cá nhân.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Thành phần Đặc điểm triển khai theo giáo trình
Phương pháp sư phạm Tiếp cận mở, đổi mới theo hướng linh hoạt, gắn chặt lý luận với thực tiễn chính trị - xã hội; kết hợp phương pháp thuyết trình với thảo luận nhóm và giải quyết vấn đề.
Hệ thống bài tập & Thảo luận Câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương định hướng tổng hợp tri thức (nhận thức các giai đoạn lịch sử của Đảng, đánh giá phương pháp luận, phân tích tiền đề lý luận).
Công cụ nghiên cứu Phương pháp lôgíc kết hợp lịch sử; phương pháp phân tích văn bản kết hợp thực tiễn cách mạng; phương pháp liên ngành (chính trị, lịch sử, văn hóa, triết học).
Đánh giá kết quả Đánh giá quá trình (chuyên cần, bài tập nhóm, thảo luận) kết hợp thi kết thúc học phần thông qua bài tự luận hoặc trắc nghiệm tổng hợp.

Giáo trình định hướng người học không học vẹt, học thuộc lòng mà phải nắm vững bản chất phương pháp luận. Hồ Chí Minh đã chỉ rõ trong Toàn tập (tập 5): "Lý luận như cái kim chỉ nam, nó chỉ phương hướng cho chúng ta trong công việc thực tế. Không có lý luận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi", đồng thời nhấn mạnh việc khắc phục căn bệnh "lý luận suông" bằng cách đem lý luận áp dụng trực tiếp vào công việc cụ thể.


Điểm nổi bật và cập nhật

  1. Cập nhật các mốc văn kiện chính trị mới nhất: Giáo trình tích hợp các nội dung chỉ đạo từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII và lần thứ XIII (2021) của Đảng Cộng sản Việt Nam với nguyên tắc: "Kiên định và vận dụng phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh"; cập nhật các quy định trong Hiến pháp năm 2013 và Cương lĩnh xây dựng đất nước (bổ sung, phát triển năm 2011).
  2. Chuẩn hóa tư liệu lịch sử và quốc tế: Dẫn chứng văn bản chuẩn xác về Nghị quyết số 24C/18.5 của Đại hội đồng UNESCO khóa họp lần thứ 24 (năm 1987 tại Paris) về kỷ niệm 100 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1990 với tư cách "Anh hùng giải phóng dân tộc và Nhà văn hóa kiệt xuất của Việt Nam".
  3. Hệ thống hóa tiến trình nhận thức của Đảng: Khái quát tiến trình qua các mốc Đại hội II (1951), Điếu văn Ban Chấp hành Trung ương (1969), Đại hội IV (1976), Đại hội V (1982/1989), Đại hội VI (1986), Đại hội VII (1991 - mốc xác lập nền tảng tư tưởng), Đại hội IX (2001), Đại hội X (2006), Đại hội XI (2011) và Đại hội XIII (2021).
  4. Thiết kế chuyên biệt cho hệ không chuyên: Tinh gọn các nội dung thuần túy học thuật chuyên sâu của chuyên ngành Hồ Chí Minh học, tập trung vào những luận điểm cốt lõi, quy luật vận động thực tiễn và tính ứng dụng đối với sinh viên các ngành khoa học tự nhiên, công nghệ và kinh tế.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học: Phục vụ trực tiếp cho sinh viên năm thứ nhất hoặc năm thứ hai thuộc tất cả các chuyên ngành đào tạo đại học hệ không chuyên lý luận chính trị (Kỹ thuật, Công nghệ thông tin, Kinh tế, Ngoại ngữ, Y - Dược, Nông - Lâm - Ngư nghiệp...).
  • Yêu cầu kiến thức nền tảng (Prerequisites): Người học cần có kiến thức cơ bản về Lịch sử Việt Nam giai đoạn cận - hiện đại; đã hoàn thành hoặc đang học song song học phần Triết học Mác - Lênin để tiếp thu vững chắc các khái niệm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
  • Giảng viên: Tài liệu chuẩn quốc gia dùng để xây dựng đề cương chi tiết học phần, biên soạn giáo án bài giảng, thiết kế ngân hàng câu hỏi thi/kiểm tra và định hướng các chủ đề nghiên cứu khoa học sinh viên.
  • Cán bộ, học viên tự học và tham khảo: Phục vụ công tác tra cứu tư liệu nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn, tìm hiểu lịch sử tư tưởng chính trị Việt Nam thế kỷ XX.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được biên soạn chuẩn hóa dành cho sinh viên bậc đại học thuộc hệ không chuyên lý luận chính trị trong toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam, đồng thời dùng làm tài liệu tham khảo cho giảng viên và nhà nghiên cứu khoa học chính trị.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần nắm chắc kiến thức Lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX đến nay và các nguyên lý cơ bản của Triết học Mác - Lênin (chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử) để phân tích đúng các quan điểm phương pháp luận trong giáo trình.

3. Điểm khác biệt cơ bản giữa giáo trình năm 2021 với các giáo trình trước đây là gì?

Giáo trình 2021 được biên soạn theo Kết luận 94-KL/TW, cập nhật đầy đủ văn kiện Đại hội XIII của Đảng, phân định rõ dung lượng và cách tiếp cận giữa hệ chuyên và hệ không chuyên nhằm tránh trùng lặp nội dung giữa các cấp học.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học cần đọc kết hợp nội dung giáo trình với các văn bản gốc trong Hồ Chí Minh: Toàn tập (15 tập), bám sát 5 nguyên tắc phương pháp luận khoa học và trả lời đầy đủ hệ thống câu hỏi ôn tập định hướng ở cuối mỗi chương.

5. Những tài liệu bổ trợ chính yếu cần đọc kèm giáo trình gồm những gì?

Các tài liệu tra cứu trực tiếp gồm: Văn kiện Đảng Toàn tập, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, XII, XIII, bộ sách Hồ Chí Minh: Toàn tập (Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, 2011) và các công trình tiểu sử, nghiên cứu do Hội đồng biên soạn công bố.


Kết luận

Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh (Dành cho bậc đại học hệ không chuyên lý luận chính trị) (NXB Chính trị quốc gia Sự thật, 2021) cung cấp hệ thống tri thức lý luận hoàn chỉnh, phản ánh chuẩn xác quá trình hình thành, phát triển và giá trị thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam.

Lộ trình tiếp cận học phần được xác lập khoa học: bắt đầu từ việc nắm vững khái niệm, đối tượng và phương pháp luận nghiên cứu (Chương 1); phân tích cơ sở thực tiễn, cơ sở lý luận và nhân tố chủ quan (Chương 2); từ đó làm tiền đề tiếp thu các luận điểm chuyên sâu trong toàn bộ hệ thống tư tưởng. Để hoàn thành tốt học phần, sinh viên cần kết hợp nghiên cứu giáo trình với việc tra cứu Hồ Chí Minh: Toàn tập và các văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam.