Chương 1: Bảo hiểm xã hội và chế độ hưu trí trong hệ thống các chế độ BHXH Chương 2: Thực trạng giải quyết chế độ hưu trí ở tỉnh Phú Thọ. Chương 3: Giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện việc giải quyết chế độ hưu trí tại tỉnh Phú Thọ. 4 CHƢƠNG 1 BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ CHẾ ĐỘ HƢU TRÍ TRONG HỆ THỐNG CÁC CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Khái quát chung về bảo hiểm xã hội 1.1 Sự cần thiết của bảo hiểm xã hội Trong cuộc sống hàng ngày, con người luôn gặp phải các rủi ro ngoài ý muốn gây thiệt hại về vật chất thậm chí cả về con người cho một số cá nhân hoặc tổ chức trong xã hội.
Các rủi ro có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau gây nên như do thiên tai, do các tai nạn bất ngờ, do hoàn cảnh xã hội gây lên hoặc do một số nguyên nhân bất khả kháng như ốm đau, tuổi già, quy luật sinh tử. Trong số các rủi ro đó có loại rủi ro được gọi là “ rủi ro xã hội “. Loại rủi ro này có tính khách quan có ảnh hưởng đến thu nhập của cá nhân và xã hội. Nó có thể làm giảm hoặc mất thu nhập của cá nhân do bị giảm hoặc mất khả năng lao động.
Mặt khác nó có thể làm tăng chi tiêu đột ngột ảnh hưởng lớn về tài chính của gia đình và của xã hội do phải chi phí để khắc phục các hậu quả do các rủi ro đó gây lên. Những rủi ro này cho dù là do nguyên nhân nào gây ra cũng dẫn đến sự đe doạ an toàn kinh tế, đời sống của người lao động và gia đình của họ. Nó cũng ảnh hưởng rất lớn tới quá trình hoạt động sản xuất và hoạt động của toàn xã hội. Cụ thể đó là các rủi ro: ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.
Để khắc phục từng bước các rủi ro nêu trên, từng người, từng cộng đồng dân cư và cả xã hội đã xuất hiện nhu cầu được đảm bảo để tồn tại và phát triển. Con người đã chủ động đề ra nhiều biện pháp khác nhau để hạn chế những hậu quả do các rủi ro đó gây ra. Khi xã hội phát triển, để quá trình tái sản xuất xã hội được diễn ra thường xuyên và liên tục, đời sống của dân cư được đảm bảo an toàn, trong bất cứ xã hội nào cũng cần phải có lực lượng dự trữ dưới dạng các quỹ dự trữ, trong đó có quỹ bảo hiểm. Đó chính là nhu cầu của xã hội và là sự cần thiết khách quan của bảo hiểm xã hội.
Vì vậy, BHXH đã được pháp luật nhiều nước ghi nhận, đã trở thành một trong những quyền con người và được Đại 5 hội đồng LHQ thừa nhận và ghi vào tuyên ngôn nhân quyền ngày 10/12/1948 như sau: “ Tất cả mọi người với tư cách là thành viên trong xã hội có quyền hưởng bảo hiểm xã hội. Quyền đó được đặt cơ sở trên sự thoả mãn các quyền về kinh tế, xã hội và văn hoá, cần cho nhân cách là sự tự do phát triển của con người “. Như vậy, BHXH là một bộ phận của hệ thống bảo đảm xã hội bao gồm bảo hiểm xã hội, cứu trợ xã hội, và ưu đãi xã hội. BHXH là thực hiện bảo hiểm thu nhập cho người lao động và gia đình họ.
Cứu trợ xã hội là những trợ giúp của nhà nước và cộng đồng đối với người không may gặp phải rủi ro hoạn nạn trong cuộc sống hoặc những người có thân phận không bình thường. Còn ưu đãi xã hội là những chính sách đặc thù của nhà nước đối với những người có công với đất nước như các thương binh, gia đình liệt sỹ, bà mẹ Việt Nam anh hùng. Thực chất của BHXH là quá trình phân phối lại tổng sản phẩm trong nước giữa những người tham gia nhằm đáp ứng nhu cầu tài chính phát sinh do các tai nạn hoặc các rủi ro bất ngờ xảy ra gây tổn thất đối với người tham gia bảo hiểm. Có nhiều quan niệm khác nhau về BHXH tuỳ theo các góc độ xuất phát.
Nếu xét từ góc độ pháp luật thì BHXH là một chế độ pháp định bảo vệ người lao động thông qua việc sử dụng nguồn tiền của người lao động, người sử dụng lao động và sự tài trợ của nhà nước nhằm trợ cấp vật chất cho người được bảo hiểm và gia đình họ trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập bình thường do ốm đau tai nạn lao động, hết tuổi lao động theo quy định của pháp luật hoặc do bị chết. Dưới góc độ tài chính thì BHXH là thuật san sẻ rủi ro và chia sẻ sự đóng góp giữa những người tham gia bảo hiểm. Dưới góc độ chính sách thì BHXH là một bộ phận của bảo hiểm và của xã hội. BHXH là hình thức nhằm bảo đảm đời sống vật chất cho người lao động khi không may gặp phải các rủi ro xã hội, nhằm góp phần bảo đảm an toàn xã hội.
6 Còn theo tổ chức lao động quốc tế ( ILO) thì BHXH ở đây được hiểu như là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng (bằng pháp luật, trách nhiệm của chính phủ) để chống lại tình trạng khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc giảm thu nhập gây ra bởi ốm đau, do mất khả năng lao động, tuổi già, tàn tật, chết và thêm vào đó BHXH bảo vệ chăm sóc y tế, sức khoẻ và trợ cấp cho các gia đình đông con. Một cách tổng quát nhất có thể hiểu BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm khoản thu nhập từ nghề nghiệp, do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm, thông qua việc hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự đóng góp của các bên tham gia bảo hiểm xã hội, nhằm góp phần bảo đảm an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, đồng thời bảo đảm an toàn xã hội BHXH được định nghĩa như vậy đã phản ánh tổng quát về mục tiêu, bản chất và chức năng của sự nghiệp này. BHXH có mục đích cuối cùng là hướng tới sự phát triển của mỗi cá nhân và của toàn xã hội. BHXH mang bản chất nhân văn và xã hội, thể hiện sự gắn kết quyền lợi và trách nhiệm của các cá nhân trong cộng đồng và của toàn xã hội đối với mỗi người.
Bảo hiểm bao gồm rất nhiều hoạt động và lĩnh vực mà ở đó các nhu cầu về bảo vệ sức khoẻ và cuộc sống con người nói chung hay người lao động nói riêng được đặt ra. BHXH là một trong những quyền cơ bản của con người trong một xã hội hiện đại và mục tiêu cao cả nhất của nó là sự an toàn tránh được những hậu quả tổn thất, những thiệt hại gây ra bởi các rủi ro trong cuộc sống hay trong quá trình lao động. BHXH hướng tới sự phát triển, sự bảo đảm tốt nhất cho con người, góp phần quan trọng vào tạo lập ổn định và thịnh vượng của xã hội. Để đạt được mục đích cao cả đó, BHXH phải được tổ chức rất chặt chẽ trong một xã hội hay một quốc gia dựa trên một nền tảng kinh tế vững mạnh và một trình độ văn minh xã hội đã được phát triển ở một mức độ rất cao.
7 Xã hội ngày càng phát triển trên tất cả các mặt chính trị, kinh tế, văn hoá xã hội. BHXH là một lĩnh vực mang bản chất xã hội cho nên BHXH cũng ngày càng đòi hỏi được nhận thức sâu rộng hơn. Bản chất và chức năng của BHXH 1. Bản chất của BHXH BHXH là một sản phẩm tất yếu của một xã hội phát triển đến một trình độ nhất định về kinh tế và tổ chức xã hội.
Bản chất của BHXH được thể hiện ở những nội dung chủ yếu sau: + BHXH là nhu cầu khách quan, đa dạng và phức tạp của xã hội, nhất là trong xã hội mà sản xuất hàng hoá hoạt động theo cơ chế thị trường, mối quan hệ thuê mướn lao động phát triển đến một mức độ nào đó. Kinh tế càng phát triển thì BHXH càng đa dạng và hoàn thiện. Vì thế có thể nói kinh tế là nền tảng của BHXH hay BHXH không vượt quá trạng thái kinh tế của mỗi nước. + Mối quan hệ giữa các bên trong BHXH phát sinh trên cơ sở quan hệ lao động và diễn ra giữa ba bên: Bên tham gia bảo hiểm xã hội, bên BHXH và bên được bảo hiểm xã hội.
Bên tham gia BHXH có thể chỉ là người lao động hoặc cả người lao động và người sử dụng lao động. Bên bảo hiểm xã hội (bên nhận nhiệm vụ bảo hiểm xã hội) thông thường là cơ quan chuyên trách do Nhà nước lập ra và bảo trợ. Bên được BHXH là người lao động và gia đình họ khi có đủ các điều kiện ràng buộc cần thiết. + Những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động mất việc làm trong BHXH có thể là những rủi ro ngẫu nhiên trái với ý muốn chủ quan của con người như: ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.
hoặc cũng có thể là những trường hợp xảy ra không hoàn toàn ngẫu nhiên như tuổi già, thai sản. đồng thời những biến cố đó có thể diễn ra cả trong và ngoài quá trình lao động + Phần thu nhập của người lao động bị giảm hoặc mất đi khi gặp phải những biến cố, rủi ro sẽ được bù đắp hoặc thay thế từ một nguồn quỹ tập trung được tập hợp lại. Nguồn quỹ này do bên tham gia BHXH đóng góp là chủ yếu ngoài ra còn được sự hỗ trợ từ phía Nhà nước 8 + Mục tiêu của BHXH là nhằm đảm bảo mức sống tối thiểu cần thiết cho người lao động trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập, mất việc làm. Mục tiêu này đã được tổ chức lao động quốc tế ( ILO) cụ thể hoá như sau: + Đền bù cho người lao động những khoản thu nhập bị mất để đảm bảo nhu cầu sống tối thiểu cho họ + Chăm sóc sức khoẻ và bệnh tật + Xây dựng điều kiện sống đáp ứng các nhu cầu của dân cư và các nhu cầu đặc biệt của người già, người tàn tật và trẻ em.
BHXH đã được hình thành và phát triển từ rất lâu nhưng đối tượng của BHXH vẫn có nhiều quan điểm chưa thống nhất.