phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận án gồm 4 chương, 10 tiết. 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Chính sách ASXH và vai trò của nhà nước trong việc thực hiện chính sách ASXH là những nội dung đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và được luận giải từ nhiều góc độ tiếp cận khác nhau. Vì thế, sự khái quát, đánh giá và phân tích các công trình nghiên cứu có liên quan sẽ giúp cho luận án tránh được sự trùng lặp về góc độ tiếp cận cũng như nội dung. Những công trình nghiên cứu về "chính sách an sinh xã hội" Trong các công trình nghiên cứu về chính sách ASXH, chúng ta có thể khái quát thành một số nhóm vấn đề sau: 1.
Nghiên cứu chính sách an sinh xã hội trong chính sách xã hội Điểm chung của cách tiếp cận này là nhìn nhận chính sách ASXH như một phần trong hệ thống chính sách xã hội của nhà nước. Chúng ta có thể kể đến một số công trình có cách tiếp cận này như: Tác giả Bùi Đình Thanh trong công trình “Những quan điểm lý luận, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu chính sách xã hội” (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1993) đã phân tích một cách sâu sắc khái niệm "chính sách xã hội" và trình bày những vấn đề lý luận chung về chính sách xã hội như: Quan điểm, phương pháp luận nghiên cứu chính sách xã hội; tính nhân văn và tính cách mạng trong hoạch định về chính sách xã hội và cơ chế quản lý xã hội; quan hệ giữa chính sách xã hội và dân số, kinh tế cùng các tầng lớp xã hội như phụ nữ, thanh niên v. Trong công trình “Một số vấn đề về chính sách xã hội ở nước ta hiện nay” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993) tác giả Hoàng Chí Bảo đã đề cập đến các vấn đề: Lý luận chung về chính sách xã hội; cấu trúc chính sách xã hội, quan hệ của chính sách xã hội với các chính sách khác; quan hệ của chính sách xã hội với các tầng lớp, giai cấp xã hội; đổi mới chính sách xã hội trong tình hình hiện nay, v. Tác giả Đỗ Minh Cương và Mạc Văn Tiến trong công trình “Góp phần đổi mới và hoàn thiện chính sách bảo đảm xã hội ở nước ta hiện nay” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996) đã làm rõ một số nội dung của chính sách ASXH qua việc 5 phân tích: Cơ sở lý luận của bảo đảm xã hội; nhũng quy định của công ước quốc tế về bảo đảm xã hội và kinh nghiệm của một số quốc gia trong việc thực hiện chính sách bảo đảm xã hội; lịch sử hình thành chính sách bảo đảm xã hội ở Việt Nam; vấn đề đổi mới chính sách bảo đảm xã hội nói chung và chính sách ASXH nói riêng trên các lĩnh vực như BHXH, cứu trợ xã hội, ƯĐXH.
Mặc dù vẫn chưa phân định rõ ràng giữa bảo đảm xã hội với ASXH song có thể nói, công trình đó đã đưa ra nhiều luận cứ quan trọng cho việc đổi mới và hoàn thiện chính sách ASXH nói riêng và chính sách xã hội nói chung ở Việt Nam trong giai đoạn vừa qua. Tác giả Lê Đăng Doanh và Nguyễn Minh Tú trong công trình “Khung chính sách xã hội trong quá trình chuyển đổi sang KTTT (Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam)” (Nxb Thống kê, Hà Nội, 1999) đã khẳng định: Những thành quả xã hội đã đạt được trong thời kỳ kế hoạch hoá tập trung là cơ sở tốt giúp Việt Nam chuyển tiếp sang nền KTTT. Tuy nhiên, để giữ gìn và phát huy được thành tựu đó, tạo sự phát triển bền vững của xã hội, các tác giả cho rằng Nhà nước cần phải hình thành khung chính sách xã hội phù hợp, đặc biệt là hệ thống chính sách bảo hiểm – một trụ cột của hệ thống chính sách ASXH hiện đại. Trong công trình “Quản lý sự phát triển xã hội trên nguyên tắc tiến bộ và công bằng” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001), tác giả Phạm Xuân Nam cho rằng, nói đến thực hiện chính sách xã hội và quản lý sự phát triển xã hội là nói đến vai trò, chức năng của nhà nước thông qua hệ thống pháp luật, chính sách, kế hoạch, chương trình, dự án và các công cụ khác để định hướng và điều chỉnh xã hội theo những mục tiêu mà chủ thể quản lý xã hội mong muốn hướng tới.
Trong từng giai đoạn khác nhau, tuỳ từng đối tượng xã hội cụ thể mà nhà nước đề ra và thực hiện chính sách xã hội tương ứng, phù hợp. Vì thế, việc đổi mới, điều chỉnh chính sách xã hội, trong đó có các trụ cột như chính sách BHXH, ƯĐXH là việc làm cần thiết, phù hợp với quy luật khách quan. Tuy nhiên, việc điều chỉnh chính sách phải trên cơ sở đảm bảo sự công bằng và tiến bộ xã hội, phải tạo ra sự bền vững và an toàn cho xã hội trong một giai đoạn phát triển. Từ góc độ triết học, công trình “Tiến bộ xã hội: Một số vấn đề lý luận cấp bách” (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2000) do tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn chủ biên đã chỉ ra một số vấn đề có liên quan đến chính sách xã hội nói chung như: Quy 6 luật vận động, phát triển và tiến bộ mang tính khách quan của xã hội; những quan niệm tiến bộ xã hội trước Mác và quan điểm của C.Lênin, Hồ Chí Minh về tiến bộ xã hội; một số quan điểm hiện đại về tiến bộ xã hội; những vấn đề đạo đức và văn hoá của tiến bộ xã hội, v.
Những lý luận cơ bản về tiến bộ xã hội đã được công trình làm sáng tỏ sẽ góp phần định hướng cho đề tài trong việc xây dựng giải pháp nâng cao vai trò của nhà nước trong đảm bảo ASXH, qua đó góp phần thúc đẩy tiến bộ xã hội ở Việt Nam hiện nay. Từ góc nhìn hiện đại hoá xã hội, tác giả Lương Việt Hải trong cuốn "Hiện đại hoá xã hội: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn" (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2001) đã có cách nhìn mới về ASXH. Theo đó, thực chất hiện đại hoá xã hội là "sự phát triển xã hội, sự giàu mạnh và thịnh vượng của quốc gia, là con người được thoả mãn đầy đủ các nhu cầu cả vật chất lẫn tinh thần" [59, tr. Xét từ góc độ nào đó, đảm bảo ASXH vừa là tiêu chuẩn, vừa có chung mục tiêu với hiện đại hoá xã hội.
Trong quá trình ấy, nhà nước đóng một vai trò hết sức quan trọng. Cũng từ góc độ triết học, cuốn sách "Công bằng xã hội, trách nhiệm và đoàn kết xã hội" (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2008), của tập thể tác giả do Phạm Văn Đức, Đặng Hữu Toàn, Trần Văn Đoàn và Ulrich Dornberg (chủ biên) là công trình gồm tập hợp một số bài viết về những vấn đề lý luận và thực tiễn thực hiện công bằng xã hội, trách nhiệm xã hội và đoàn kết xã hội trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam. Trong bài "Công bằng xã hội, trách nhiệm xã hội và đoàn kết xã hội trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam" tác giả Trần Đức Cường khẳng định: "Trong việc hoạch định các chính sách phát triển KT - XH, quốc gia nào, bằng cách này hay cách khác cũng phải xem xét và tính toán đến các vấn đề về công bằng xã hội, trách nhiệm xã hội và đoàn kết xã hội. Nếu một quốc gia chỉ chú trọng đến tăng trưởng kinh tế .nhưng không quan tâm đến sự công bằng giữa các tầng lớp, các giai cấp, các nhóm dân cư, thì sự phát triển của quốc gia đó không bền vững" [49, tr.
Mặc dù không trực tiếp đề cập đến những nội dung căn bản của chính sách ASXH, song từ cách tiếp cận đã cho thấy, đảm bảo ASXH vừa là giải pháp, vừa là mục tiêu góp phần thúc đẩy công bằng, trách nhiệm và đoàn kết xã hội ở nước ta hiện nay. Nhìn nhận vấn đề đảm bảo ASXH là một vấn đề dân sinh quan trọng và chủ yếu, trong cuốn sách "Vấn đề dân sinh và xã hội hài hoà" (Nxb Khoa học xã hội, 7 Hà Nội, 2010), do tác giả Phạm Văn Đức chủ biên đã nêu bật quan niệm dân sinh trong tư tưởng của Tôn Trung Sơn và Hồ Chí Minh. Đồng thời, tác giả đã khái quát thực tiễn vấn đề dân sinh trong quá trình xây dựng xã hội hài hoà của Trung Quốc và chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam. Trong bài "Vấn đề dân sinh trong chủ trương xây dựng xã hội hài hoà của Trung Quốc và chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam" tác giả Phạm Văn Đức nhấn mạnh "vấn đề dân sinh và phát triển bền vững, hài hoà có mối quan hệ biện chứng, việc giải quyết tốt vấn đề dân sinh là cơ sở cho sự phát triển hài hoà, bền vững và ngược lại, phát triển hài hoà, bền vững là tiền đề quan trọng cho việc giải quyết vấn đề dân sinh" [51, tr.
Có thể nói, điểm chung của các công trình này là tập trung phân tích chính sách xã hội và coi chính sách ASXH là một phần của hệ thống đó. Nghiên cứu về pháp luật an sinh xã hội Cách tiếp cận này cho rằng, để thực hiện chính sách ASXH, nhà nước cần phải thể chế hoá và hình thành hệ thống pháp luật về ASXH. Nghĩa là cần hình thành các quy định mang tính bắt buộc, có hiệu lực pháp lý nhằm xác định quyền và nghĩa vụ của các chủ thể khác nhau trong xã hội để thực hiện mục tiêu, nội dung của chính sách ASXH. Điển hình cho cách tiếp cận này là giáo trình “Luật ASXH” của Đại học Luật Hà Nội (Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2005).
Công trình này đã trình bày một cách toàn diện các vấn đề cơ bản như: Luật ASXH trong hệ thống pháp luật Việt Nam; Quan hệ pháp luật ASXH và tranh chấp ASXH. Ngoài ra, từ góc nhìn luật học, cuốn sách còn đề cập khá chi tiết đến các quy định của pháp luật Việt Nam về các BHXH, ƯĐXH, cứu trợ xã hội. Bên cạnh việc phân tích các khái niệm, nguyên tắc, vai trò của ASXH và pháp luật ASXH của một số nước như Đức, Hoa Kỳ, Nga, cuốn sách "Pháp luật ASXH: Kinh nghiệm của một số nước đối với Việt Nam" (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011), các tác giả Trần Hoàng Hải và Lê Thị Thuý Hương đã khái quát tương đối đầy đủ hệ thống pháp luật ASXH của Việt Nam.