Chương 1:Cơ sở lý luận và thực tiễn về thực thi chính sách ASXH; - Chương 2: Đặc điểm địa bàn và phương pháp nghiên cứu; - Chương 3: Kết quả nghiên cứu; - Kết luận. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI 1. Cơ sở lý luận về thực thi chính sách an sinh xã hội 1. Một số khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm an sinh xã hội ASXH được hiểu là sự đảm bảo về thu nhập và những điều kiện thiết yếu khác cho cá nhân, gia đình và cộng đồng để trợ giúp các thành viên trong xã hội trước những rủi ro của cuộc sống, nhằm không ngừng cải thiện, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân. Hệ thống ASXH được xây dựng và thực thi theo nguyên tắc: Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, có sự tham gia sâu rộng của mọi tổ chức, gia đình, cá nhân và của toàn xã hội; xây dựng hệ thống ASXH đa dạng, đa tầng hướng tới bao phủ toàn dân; nâng cao năng lực tự an sinh của người dân và cộng đồng; chú trọng đến NCC, người nghèo, người yếu thế, đến vùng khó khăn, vùng dân tộc thiểu số, miền núi, hải đảo, nông thôn; từng bước tiếp cận với chuẩn mực quốc tế, không ngừng cải thiện, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân [9]. Khái niệm chính sách an sinh xã hội Chính sách ASXH là tổng thể các quan điểm, chủ trương, biện pháp và các công cụ mà nhà nước sử dụng để tác động lên các mối quan hệ xã hội nhằm thiết lập và đảm bảo ASXH cho người dân, cộng đồng và xã hội. Chính sách ASXH hướng tới việc đảm bảo thu nhập và một số điều kiện thiết yếu khác cho cá nhân, gia đình và cộng đồng trước những biến động về kinh tế, xã hội và tự nhiên làm cho họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm, bị ốm đau, bệnh tật hoặc tử vong; cho những người già cô đơn, trẻ em mồ côi, người tàn tật, những người yếu thế, những nạn nhân chiến tranh, những người bị thiên tai địch họa.
6 Mục đích của chính sách ASXH là nhằm phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục rủi ro thông qua các hoạt động như BHXH, cứu trợ xã hội và TGXH. Mục tiêu của chính sách ASXH là đảm bảo thu nhập và một số điều kiện sinh sống thiết yếu khác cho mọi thành viên trong xã hội. Đối tượng của chính sách ASXH là tất cả người dân, bao gồm những người trong độ tuổi lao động, người chưa đến tuổi lao động và người hết tuổi lao động, trong đó bao gồm các đối tượng của chính sách xã hội là người nghèo thành thị và nông thôn, phụ nữ, trẻ em, thanh niên, người tàn tật và người dân tộc thiểu số… [16]. Khái niệm tổ chức thực thi chính sách an sinh xã hội Tổ chức thực thi chính sách: Là toàn bộ quá trình và những hoạt động có tổ chức của bộ máy quản lý nhà nước nhằm biến các nội dung của chính sách thành những kết quả trên thực tế, hướng tới những mục tiêu đã đề ra.
Tổ chức thực thi chính sách ASXH: Từ khái niệm trên ta có thể hiểu tổ chức thực thi chính sách ASXH là quá trình biến các chủ trương, phương hướng và biện pháp liên quan đến hệ thống chính sách ASXH thành những kết quả trên thực tế thông qua các hoạt động có tổ chức trong bộ máy nhà nước và sự tham gia rộng rãi của các tổ chức, gia đình, cá nhân và toàn xã hội nhằm hiện thực hoá những mục tiêu mà chính sách ASXH đã đề ra. Vai trò của chính sách an sinh xã hội Chính sách ASXH có vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống chính sách xã hội, điều này được thể hiện ở những điểm sau: Thứ nhất, giúp tăng cường cơ hội có việc làm, bảo đảm thu nhập tối thiểu và GNBV cho người lao động, nhất là đối với những người yếu thế trong xã hội thông qua việc hỗ trợ của nhà nước để cá nhân và hộ gia đình phát triển sản xuất, hỗ trợ tín dụng, GQVL và kết nối thông tin thị trường lao động. Thứ hai, Chính sách ASXH mở ra nhiều cơ hội cho người lao động tham gia hệ thống chính sách BHXH, BHTN qua đó ổn định được cuộc sống 7 khi thu nhập bị suy giảm, thất nghiệp hoặc bị mất do các rủi ro, ốm đau, tai nạn lao động, tuổi già. Thứ ba, thông qua sự hỗ trợ thường xuyên của nhà nước đối với người có hoàn cảnh đặc thù và hỗ trợ đột xuất cho người dân khi gặp các rủi ro không lường trước hoặc vượt quá khả năng kiểm soát (mất mùa, thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh, đói nghèo,.) góp phần vào ổn định xã hội nói chung và ổn định đời sống cho nhóm đối tượng bị ảnh hưởng nói riêng.
Thứ tư, Chính sách ASXH góp phần tăng cường tiếp cận của người dân đến hệ thống DVXHCB như: giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch và vệ sinh môi trường, thông tin. Thứ năm, Chính sách ASXH giúp giữ gìn sự ổn định về CT - KT - XH, giảm bất bình đẳng, phân hóa giàu nghèo và tạo sự đồng thuận giữa các tầng lớn, các nhóm xã hội. Ý nghĩa của việc thực thi chính sách an sinh xã hội Ý nghĩa của việc tổ chức thực thi chính sách an sinh xã hội được thể hiện ở những điểm sau: -Việc tổ chức thực thi chính sách ASXH giúp biến ý đồ, mục tiêu chính sách ASXH thành hiện thực. Chính sách ASXH nếu chỉ được hoạch định mà không được thực thi hiệu quả thì sẽ không có tác dụng trong thực tế và do vậy những chủ trương, chế độ chỉ là những khẩu hiệu.
Công tác tổ chức thực thi chính sách được tiến hành tốt, sẽ phát huy tác dụng, giải quyết được những vấn đề xã hội bức xúc và ngược lại nếu làm không tốt sẽ dẫn đến sự thiếu tin tưởng, thậm chí sự chống đối của nhân dân đối với Nhà nước; điều này gây bất lợi về mặt chính trị và xã hội, gây ra những khó khăn cho Nhà nước trong công tác quản lý. -Thực thi chính sách ASXH là cơ sở để khẳng định tính đúng đắn của chính sách. Tính đúng đắn của chính sách được khẳng định khi được đông đảo nhân dân thừa nhận tức là đã mang đến những kết quả tích cực và ngược 8 lại. Do đó, khi triển khai trong thực tế phải xem xét, đánh giá xem chính sách ASXH ban hành có phù hợp với tình hình thực tế, có tính khả thi cao trong thực tiễn hay không, chính sách có bảo đảm sự cân đối, hài hòa giữa mục tiêu chính sách với nguyện vọng của đối tượng thụ hưởng trong hiện tại và tương lai và đặc biệt, chính sách ASXH có đạt được mục tiêu đề ra hay không.
Quá trình thực thi chính sách sẽ góp phần vào việc hoàn thiện chính sách cả về lý luận và thực tiến. Chính sách ASXH được hoạch định bởi những con người cụ thể, do vậy không thể tránh được những sai sót và chịu sự ảnh hưởng của ý chí chủ quan. Ngoài ra, các mối quan hệ kinh tế, xã hội luôn vận động, phát triển không ngừng, trong khi chính sách ASXH được hoạch định lại dựa chủ yếu vào thực trạng hiện tại nên có khoảng cách khá lớn về thời gian kể từ khi hoạch định cho đến lúc tổ chức thực thi chính sách. Mặt khác, nhiều vấn đề trong giai đoạn hoạch định chính sách chưa phát sinh, bộc lộ hoặc đã phát sinh nhưng các nhà hoạch định chưa nhận thấy và đến giai đoạn tổ chức thực thi mới được phát hiện.
Vì vậy, có thể nói thông qua quá trình thực thi chính sách với những hành động thực tiễn sẽ góp phần điều chỉnh, bổ sung và hoàn thiện chính sách phù hợp với thực tiễn, đáp ứng yêu cầu của cuộc sống. Một số chính sách an sinh xã hội chủ yếu Hệ thống chính sách ASXH hết sức đa dạng, bao gồm nhiều chính sách thành phần khác nhau và mỗi chính sách lại có một vai trò riêng tạo thành hệ thống thống nhất. Một số chính sách thành phần quan trọng của hệ thống ASXH thường được đề cập như sau: 1. Chính sách bảo hiểm xã hội [20] BHXH là một chính sách đặc biệt quan trọng đối với bất ký quốc gia nào nhằm đảm bảo sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp những biến cố rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc bị mất việc làm, bằng cách hình thành và sử dụng quỹ tài chính tập trung 9 do sự đóng góp của người sử dụng lao động và người lao động từ hoạt động nghề nghiệp của họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động.
Cơ chế hoạt động của hệ thống BHXH đó là: - Chia sẻ rủi ro của số đông giữa những người tham gia (tất cả mọi người tham gia phải đóng góp để tạo nên một quỹ chung là quỹ BHXH) đối với số ít các thành viên được hưởng chế độ khi họ gặp các sự cố và đủ điều kiện để hưởng; chi phí cho các chế độ được chi trả bởi quỹ BHXH; - Nguồn quỹ được hình thành từ sự đóng góp của những người tham gia, thường là sự chia sẻ giữa người sử dụng lao động và người lao động, bên cạnh đó còn có sự hỗ trợ từ phía ngân sách của nhà nước - Phần kinh phí tạm thời chưa sử dụng của quỹ được đầu tư vào những lĩnh vực theo quy định của nhà nước để làm tăng thêm quỹ đó từ đó nâng cao mức hưởng cho người thụ hưởng chế độ BHXH; - Các chế độ được bảo đảm trên cơ sở các đóng góp BHXH, không liên quan đến tài sản của người hưởng BHXH; các mức đóng góp và mức hưởng tỷ lệ với thu nhập trước khi hưởng BHXH… 1. Chính sách bảo hiểm y tế [20] BHYT là một chính sách xã hội quan trọng được áp dụng trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, không vì mục đích lợi nhuận, do Nhà nước tổ chức thực hiện và các đối tượng có trách nhiệm tham gia theo quy định của Luật này. Thực hiện chính sách BHYT là biện pháp quan trọng góp phần xoá đi sự bất công giữa người giàu và người nghèo, để mọi người mắc bệnh đều được điều trị; nó giúp cho người tham gia khắc phục khó khăn, đồng thời ổn định về mặt tài chính khi không may gặp phải rủi ro ốm đau. BHYT còn góp phần đề phòng và hạn chế những bệnh hiểm nghèo theo phương châm “Phòng bệnh hơn chữa bệnh” khi người dân thường xuyên đi khám sức khỏe định kỳ.