Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình tiêu biểu liên quan đến đề tài luận án 1. Các công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến an sinh xã hội, chính sách an sinh xã hội và thực hiện chính sách an sinh xã hội Nhóm tác giả Ehtisham Ahmad, Jean Drèze, John Hills, Senv với công trình nghiên cứu: “An sinh xã hội ở các nước đang phát triển” (Social security in Developing Cuntries) [158] đã đề cập đến thuật ngữ “An sinh xã hội” và sự khác biệt về ASXH ở các nước đang phát triển. Với tư cách một bộ phận không thể tách rời trong quốc gia, các địa phương vừa là đơn vị phải thực thi các chính sách an sinh chung, vừa chủ động đề xuất các chính sách, biện pháp của riêng mình, không mâu thuẫn với chính sách an sinh chung, nhưng vẫn đảm bảo mục tiêu đề ra.
Theo các tác giả: Ở một số nước châu Âu và Hoa Kỳ,… có những quy định về an sinh và cách thức thực hiện riêng biệt, sáng tạo, tùy thuộc vào Hội đồng của vùng, địa phương và lựa chọn của các nghị sĩ của mỗi vùng, mỗi địa phương đó. Việc nghiên cứu công trình này có giá trị lý luận và thực tiễn giúp cho tác giả so sánh, đánh giá và đưa ra phương hướng phù hợp cho việc đảm bảo ASXH cho người dân và phát huy vai trò nguồn nhân lực ngành Lao động - Thương binh và Xã hội của Thành phố Hà Nội. Với kiến thức lý luận và khả năng thực tiễn sâu sắc, tác giả Jonathan Bradshaw đã giành tâm huyết của mình trong công trình “Trẻ em và an sinh xã hội” (Children and Social Security) [162] đã chỉ ra hậu quả sự thay đổi của kinh tế - xã hội ở các nước công nghiệp đã tác động đến trẻ em như thế nào? Trách nhiệm của Liên đoàn nghiên cứu quốc tế về ASXH dành cho trẻ em thực tiễn và triển vọng ra sao. Từ đó, tác giả chỉ ra rằng, Liên đoàn nghiên cứu quốc tế tiếp tục tập trung nghiên cứu về các vấn đề: so sánh quốc tế về trẻ em nghèo, các gói lợi ích cho trẻ em, các khía cạnh của quy định ASXH cho các gia đình có trẻ em.
luan an 11 Trong công trình “Tiết kiệm an sinh xã hội: Một cách tiếp cận cân bằng” (Saving Social Security: A Balanced Approach) [164] của hai tác giả Peter A.Diamond và Peter R.Orszag không chỉ đề xuất một kế hoạch cải cách sẽ giải cứu các chương trình từ vấn đề tài chính và từ những người sẽ phá hủy các chương trình để lưu nó. Hai tác giả phân tích đề xuất của chính quyền đối với tài khoản cá nhân và thảo luận về cái gọi là “giá chỉ mục” đề xuất để khôi phục khả năng thanh toán dài hạn thông qua việc thay đổi các lợi ích ban đầu sẽ được tính toán. Đây là công trình đầu tiên đề cập đến việc tiết kiệm ASXH, được trình bày độc đáo và có cách tiếp cận mới. Công trình cũng chính là “cánh cửa” để chúng ta tiếp tục nghiên cứu việc tiết kiệm nguồn lực cho đảm bảo ASXH ở một quốc gia còn nhiều khó khăn, đặc biệt như Việt Nam.
Thông qua việc bàn luận sâu về vấn đề: có đúng là hệ thống an sinh xã hội đang gặp khó khăn nghiêm trọng và phải được sửa chữa? như bùng nổ dân số bắt đầu nghỉ hưu, họ sẽ chắc chắn, tính bằng số lượng tuyệt đối của họ, cắt đứt hệ thống? ASXH một kế hoạch lớn mà sẽ để lại cho các thế hệ tương lai và cuộc đời của họ đóng góp? là cách duy nhất để giải quyết cuộc khủng hoảng ASXH thông qua thay đổi cơ bản như tư nhân hoặc củng cố nó với các loại thuế mới lớn?… Công trình nghiên cứu của hai tác giả Dean Baker và Mark Weisbrot “An sinh xã hội: Cuộc khủng hoảng giả mạo” (Social Security: The Phony Crisis) (Nxb University Of Chicago Press, tháng 9 - 2005) lần lượt lý giải những câu hỏi đó một cách thấu đáo trên cơ sở kiến thức và khả năng thực tiễn ở một số địa phương và lĩnh vực mà tác gải đề cập trong cuốn sách. luan an 12 Trong công trình “An sinh xã hội, Kinh tế và phát triển”, (Social Securiy, the Economy and development) [159], tác giả James Midgley đã chỉ ra rằng: hiện nay, nhiều chính phủ đã tiến hành tư nhân hóa các chương trình ASXH, chủ yếu là các chương trình tốn kém và có hại cho sự phát triển kinh tế. Với cách tiếp cận dưới góc độ kinh tế học và xã hội học, tác giả đã phân tích có hệ thống đầu tiên của mối quan hệ giữa an sinh xã hội với phát triển kinh tế, giải quyết các mâu thuẫn đó ASXH có thể gây tổn hại theo hai chiều của sự phát triển. Ngoài ra, công trình còn làm sáng tỏ cuộc tranh luận giữa góc độ ASXH với phát triển kinh tế cũng như tính tích cực, sự đóng góp của ASXH với phát triển kinh tế của mỗi quốc gia.
Là nhà khoa học dành nhiều tâm huyết và thời gian cho nghiên cứu ASXH và nước Mỹ, tác giả Charles Blahous trong công trình: “An sinh xã hội: Các công việc dở dang” (Social Security: The Unfinished Work) [157], đã chỉ ra rằng: nước Mỹ nhận thức được ASXH phải đối mặt với những thách thức đáng kể trong những thập kỷ tới và tổ chức một loạt các mâu thuẫn, xem say mê làm thế nào để làm cho chương trình mạnh mẽ đồng thời có lợi trong tương lai. Trong phần nghiên cứu về ASXH, tác giả cũng chỉ ra công việc dở dang (một số vấn đề nảy sinh trong trong thực tiễn an sinh xã hội). Từ đó, tác giả đã nêu ra câu hỏi để thảo luận: vấn đề đó ảnh hưởng như thế nào đến người tham gia chương trình và giải thích từ các yếu tố nhân khẩu học, kinh tế và chính trị thực sự đe dọa tương lai của nó. Đây có thể coi là công trình khoa học tạo ra “vấn đề nguyên thủy” để các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu, lý giải vấn đề này.
luan an 13 Tác giả James Midgley trong công trình “Cơ sở an sinh xã hội ở châu Á: Viện trợ lẫn nhau, bảo hiểm vi mô và an sinh xã hội” (Basis of social security in Asia: mutual aid, micro-insurance and social security) [160], đã đưa ra những khái niệm ASXH, viện trợ, viện trợ lẫn nhau, BHXH, bảo hiểm vi mô. Với cách tiếp cận đa chiều, dựa trên sự nghiên cứu thực tiễn ở nhiều quốc gia, tác giả không chỉ cung cấp một số nghiên cứu quan trọng như thông tin chi tiết về các hiệp hội tác động lẫn nhau trong các phần khác nhau của khu vực, bao gồm: Sri Lanka, Thái Lan, Indonesia và Philippines. mà còn chứng minh rằng cơ sở của an sinh châu Á bao gồm ba yếu tố (sự viện trợ lẫn nhau giữa các tổ chức trong phạm vi quốc gia, sự viện trợ lẫn nhau giữa các tổ chức, các hiệp hội trong phạm vi châu Á và thế giới; mô hình bảo hiểm vi mô và việc phát huy hiệu quả của mô hình bảo hiểm này; xây dựng chiến lược ASXH toàn diện và cơ sở hiệu quả trong thế giới đang phát triển đóng góp rõ rệt cho mục tiêu xoá đói, giảm nghèo và cải thiện mức sống.) Tập thể tác giả Joseph Matthews Attorney, Dorothy Matthews Berman trong công trình “An sinh xã hội, chăm sóc y tế và nhà ở xã hội” (Social Security, Medicare & Government Pensions) [163], đã đưa ra và lý giải nội hàm khái niệm ASXH, chăm sóc, chăm sóc y tế, nhà ở, nhà ở xã hội. Trong từng nội dung của cuốn sách, các tác giả đã chỉ ra một trong những yếu tố quan trọng để thực hiện tốt chính sách ASXH là công tác chăm sóc y tế và vấn đề đảm bảo nhà ở xã hội.
Trên cơ sở nghiên cứu các yếu tố tác động, các tác giả tiếp tục đi sâu nghiên cứu về lợi ích và hệ thống chăm sóc y tế, nhà ở xã hội, tiền lương hưu, chính sách cho những người có công với đất nước và cách thức để đảm bảo BHYT cho người dân trong xã hội. luan an 14 Trong công trình nghiên cứu “An sinh xã hội ở Bắc Âu trong cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu và bài học cho Việt Nam” [135] của hai tác giả Đinh Công Tuấn và Đinh Công Hoàng, đã nghiên cứu về ASXH của các nước Bắc Âu trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế; Thông qua cách lập luận sắc bén có giá trị thuyết phục cao, hai tác giả đã chỉ ra một số cải cách trong hệ thống chính sách trong đó có chính sách ASXH ở các nước Bắc Âu từ đó rút ra bài học kinh nghiệm của Việt Nam trong vấn đề xây dựng và điều chỉnh hệ thống ASXH cho phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện cụ thể thực tiễn đất nước. Trong công trình “Bảo đảm an sinh xã hội cho người dân trên địa bàn thành phố Hà Nội” [59] của tác giả Đông Thị Hồng đã làm rõ những nội dung cơ bản của bảo đảm an sinh xã hội, nguồn tài chính bảo đảm an sinh xã hội cho người dân. Tác giả đã đi sâu phân tích nguồn nhân lực (đội ngũ cán bộ) tham gia vào quá trình thực hiện chính sách ASXH cho người dân trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Bằng những phương pháp nghiên cứu cụ thể, tác giả chỉ ra những mặt tích cực, hạn chế và khiếm khuyết trong việc phát triển nguồn nhân lực trong thực hiện chính sách ASXH cho người dân. Công trình là một tài liệu tham khảo có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với người nghiên cứu hiện nay. Tác giả Nguyễn Văn Tuân trong công trình “Quá trình thực hiện chính sách ASXH ở tỉnh Hải Dương từ năm 1997 đến năm 2010” [132] đã nghiên cứu và đưa ra khái niệm về thực hiện chính sách ASXH, trên cơ sở chỉ ra đặc điểm, các yếu tố tác động đến việc thực hiện chính sách ASXH ở tỉnh Hải Dương, tác giả đã đánh giá thực trạng, rút ra bài học kinh nghiệm nhằm khắc phục những hạn chế, khiếm khuyết và đẩy mạnh phát triển ASXH trở thành động lực cho sự phát triển bền vững ở một địa phương trong thời gian tới. luan an 15 Trong công trình “Bảo đảm an sinh xã hội cho người dân theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [131] của các tác giả Nguyễn Văn Tuân, Nguyễn Thị Thu, Đông Thị Hồng đã đề cập đến một nội dung quan trọng đó là nguồn nhân lực ngành lao động - xã hội hiện nay.